Occurrences of karaṇa in "Śārīrakamīmāṃsābhāṣya"
Click [+] to expand the context.
341svābhāvikapravṛttiviṣayavimukhīkaraṇārthānīti brūmaḥ /
342yo hi bahirmukhaḥ pravartate puruṣaḥ iṣṭaṃ me bhūyādadaniṣṭaṃ mābhūditi naca tatrātyantikaṃ puruṣīrthaṃ labhate tamātyantikapuruṣārthavāñchinaṃ svābhāvikakāryakaraṇasaṃghātapravṛttigocarādvimukhīkṛtya pratyagātmasrotastayā pravartayanti ātmā vā are draṣṭavyaḥ ityādīni /
482ahaṃpratyayaviṣayo yaḥ kartā kāryakaraṇasaṃghātopahito jīvātmā tadvyatirekeṇa /
573mantrau cemāvīśvarasya śarīrādyanapekṣatāmanāvaraṇajñānatāṃ ca darśayataḥ na tasya kāryaṃ karaṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate /
688svaśabdenaiva ca sarvajña īśvaro jagataḥ kāraṇamiti śrūyate śvetāśvatarāṇāṃ mantropaniṣadi sarvajñamīśvaraṃ prakṛtya sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ iti /
1248atra hi vāgādibhiḥ karaṇairvyāpṛtasya kāryakaraṇādhyakṣasya jīvasya vijñeyatvamabhidhīyate /
1312kutaḥ tasya hi kāryakaraṇādhipateḥ prasiddho manaādibhiḥ saṃbandho na parasya brahmaṇaḥ aprāṇo hyamanāḥ śubhraḥ ityādiśrutibhyaḥ /
1486yadi buddhijīvau tato buddhipradhānātkāryakaraṇasaṃghātādvilakṣaṇo jīvaḥ pratipādito bhavati /
1503buddhikṣetrajñaparigraho 'pi saṃbhavati karaṇe kartṛtvopacārāt /
1688yogino vā kasyacitsiddhasya sarvānupraveśena yamayitṛtvaṃ syāt natu paramātmā pratīyeta akāryakaraṇatvādityevaṃ prāpta idamucyate yo 'ntaryāmyadhidaivādiṣu śrūyate sa paramātmaiva syānnānya iti /
1697yattvakāryakaraṇasya paramātmano yamayitṛtvaṃ nopapadyata iti /
1699yānniyacchati tatkāryakaraṇaireva tasya kāryakaraṇattvopapatteḥ /
1720tasya ca kāryakaraṇasaṃghātamantaryamayituṃ śīlaṃ bhoktṛtvāt /
1741avidyāpratyupasthāpitakāryakaraṇopādhinimitto 'yaṃ śārīrāntaryāmiṇorbhedavyapadeśo na pāramārthikaḥ /
2099pṛthagyogakaraṇamuttarārtham // //
2151ucyate suṣuptyavasthāyāṃ prāṇagrasteṣu karaṇeṣu darśanādivyavahāranivṛttidarśanātsaṃbhavati prāṇasyāpi yatra nānyatpaśyati ityetallakṣaṇam /
2152tathāca śrutiḥ na śṛṇoti na paśyati ityādinā sarvakaraṇavyāpārapratyastamayarūpāṃ suṣuptyavasthāmuktvā prāṇāgnaya evaitasminpure jāgrati iti tasyāmevāvasthāyāṃ pañcavṛtteḥ prāṇasya jāgaraṇaṃ bruvatī prāṇapradhānāṃ suṣuptyavasthāṃ darśayati /
2189satyaṃ tveva vijijñāsitavyam iti ca prayatnāntarakaraṇamarthāntaravivakṣāṃ sūcayati /
2295jīvānāṃ hi sarveṣāṃ karaṇaparivṛtānāṃ sarvakaraṇātmani hiraṇyagarbhe brahmalokanivāsini saṃghātopapatterbhavati brahmaloko jīvaghanaḥ /
3102tatraiva prakaṇāntarakaraṇena paramātmānamabhidhāya anto 'nyadārtam iti vāyvāderārtatvābhidhānāt /
3353sarvathāpi tvānumānikanirakaraṇopapattestathā nāmāstu na naḥ kiñcicchidyate // //
3660tatredamaparamāśaṅkate na janmādikaraṇatvaṃ brahmaṇo brahmaviṣayaṃ vā gatisāmānyaṃ vedāntavākyānāṃ pratipattuṃ śakyam /
4225apica kauṣītakinaḥ prāṇasaṃvāde karaṇamātrāśaṅkāvinivṛttaye 'dhiṣṭhātṛcetanaparigrahāya devatāśabdena viśiṣanti etā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānāḥ iti /
4228agnirvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśat ityevamādikā ca śrutiḥ karaṇeṣvanugrāhikāṃ devatāmanugatāṃ darśayati /
4543sa ca svātmabhūtāneva ghaṭākāśasthānīyānavidyāpratyupasthāpitanāmarūpakṛtakāryakaraṇasaṃghātānurodhino jīvākhyānvijñānātmanaḥ pratīṣṭe vyavahāraviṣaye /
4642abhāvasya ca nirupākhyatvātprāgutpatteriti maryādākaraṇamanupapannam /
4644nahi vandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇavarmaṇo 'bhiṣekādityevañjātīyakena maryādākāraṇena nirupākhyo vandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇavarmaṇo 'bhiṣekādityevañjātīyakena maryādākaraṇena nirupākhyo vandhyaputro rājā babhūva bhavati bhaviṣyatīti vā viśeṣyate /
4702cetanāddhi jagatprakriyāyāmāśrīyamāṇāyāṃ hitākaraṇādayo doṣāḥ prasajyante /
4723na tasminhitākaraṇādayo doṣāḥ prasajyante /
4726śārīrastvanevaṃvidhastasminprasajyante hitākaraṇādayo doṣāḥ /
4736tatra kuta eva sṛṣṭiḥ kuto vā hitākaraṇādayo doṣāḥ /
4737avidyāpratyupasthāpitanāmarūpakṛtakāryakaraṇasaṃghātopādhyavivekakṛtā hi bhrāntirhitākaraṇādilakṣaṇaḥ saṃsāro natu paramārthato 'stītyasakṛdavocāma /
4884devādayo hi cetanāḥ sarvaśaktiyuktā api santa ādhyatmikakāryakaraṇasaṃpannā eva tasmaitasmai kāryāya prabhavanto vijñāyante /
4890tathāca śāstram apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ ityakaraṇasyāpi brahmaṇaḥ sarvasāmarthyayogaṃ darśayati // //
4985nanu īkṣaternāśabdam kāmācca nānumānāpekṣā etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ iti ca pūrvatrāpi sāṃkhyādipakṣapratikṣepaḥ kṛtaḥ kiṃ punaḥ kṛtakaraṇeneti /
5908yathā karaṇagrāmaṃ cakṣurādikamapratyakṣaṃ rūpādihīnaṃ ca puruṣo 'dhitiṣṭhatyevaṃ pradhānamapīśvaro 'dhiṣṭhāsyatīti /
5910bhogādidarśanāddhi karaṇagrāmasyādhiṣṭhitatvaṃ gamyate /
5912karaṇagrāmasāmye vābhyupagamyamāne saṃsāriṇāmiveśvarasyāpi bhogādayaḥ prasajyeran /
5915ataśca taddṛṣṭāntavaśenādṛṣṭamīśvaraṃ kalpayitumicchata īśvarasyapi kiñciccharīraṃ karaṇāyatanaṃ varṇayitavyaṃ syāt /
5920karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ /
5976yasmānna hi loke karturdevadattādeḥ karaṇaṃ paraśvādyutpadyamānaṃ dṛśyate /
5977varṇayanti ca bhāgavatāḥ karturjīvātsaṃkarṣaṇasaṃjñakātkaraṇaṃ manaḥ pradyumnasaṃjñakamutpadyate /
6253sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ iti ca brahmaṇo janayitāraṃ vārayati /
6377apicātharvaṇa utpattiprakaraṇe bhūtānāmātmanaścāntarāle karaṇānyanukramyante /
6383yadi tāvadbhautikāni karaṇāni tato bhūtotpattipralayābhyāmevaiṣāmutpattipralayau bhavata iti naitayoḥ kramāntaraṃ mṛgyam /
6384bhavati ca bhautikatve liṅgaṃ karaṇānām /
6386vyapadeśo 'pi kvacidbhūtānāṃ karaṇānāṃ ca brāhmaṇaparivrājakanyāyena netavyaḥ /
6387atha tvabhautikāni karaṇāni tathāpi bhūtotpattikramo na karaṇairviśeṣyate prathamaṃ karaṇānyutpadyante caramaṃ bhūtāni prathamaṃ vā bhūtānyutpadyante caramaṃ vā karaṇānīti /
6388ātharvaṇe tu samāmnāyakramamātraṃ karaṇānāṃ bhūtānāṃ ca /
6390tathānyatrāpi pṛthageva bhūtakramātkaraṇakrama āmnāyate prajāpatirvā idamagra āsītsa ātmānamaikṣata sa mano 'sṛjata tanmana evāsīttadātmānamaikṣata tadvācamasṛjata ityādinā /
6484atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā iti ca sarvaiḥ karaṇadvārairidaṃ vededaṃ vedeti vijñānenānusaṃdhānāttadrūpatvasiddhiḥ /
6613prajñayā śarīraṃ samāruhya iti cātmaprajñayoḥ kartṛkaraṇabhāvena pṛthagupadeśāccaitanyaguṇenaivāsya śarīravyāpitā gamyate /
6739itaścāsya kartṛtvaṃ yajjīvaprakriyāyāmeva karaṇānāmupādānaṃ saṃkīrtayati tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya iti prāṇāngṛhītvā iti ca // //
6749tathā hyanyatra buddhivivakṣāyāṃ vijñānaśabdasya karaṇavibhaktinirdeśo dṛśyate 'tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya iti /
6768karaṇaśaktirbuddherhīyeta kartṛśaktiścāpadyeta /
6772tasyāśca kartṛśaktiyuktāyāḥ sarvārthakārī karaṇamanyatkalpayitavyam /
6773śakto 'pi hi sankartā karaṇamupādāya kriyāsu pravartamāno dṛśyata iti /
6775karaṇavyatiriktasya kartṛtvābhyupagamāt // //
6810yathā tu takṣā loke vāsyādikaraṇahastaḥ kartā duḥkhī bhavati sa eva svagṛhaṃ prāpto vimuktavāsyādikaraṇaḥ svastho nivṛtto nirvyāpāraḥ sukhī bhavatyevamavidyāpratyupasthāpitadvaitasaṃpṛkta ātmā svapnajāgaritāvasthayoḥ kartā duḥkhī bhavati sa tacchramāpanuttaye svamātmānaṃ paraṃ brahma praviśya vimuktakāryakaraṇasaṃghāto 'kartā sukhī bhavati saṃprasādāvasthāyām /
6813takṣā hi viśiṣṭheṣu takṣaṇādivyāpāreṣvapekṣyaiva pratiniyatāni karaṇāni vāsyādīni kartā bhavati /
6815evamayamātmā sarvavyāpāreṣvapekṣyaiva manaādīni karaṇāni kartā bhavati svātmanā tvakartaiveti /
6816natvātmanasthakṣṇa ivāvayavāḥ santi yairhastādibhiriva vāsyādīni takṣā manaādīni karaṇānyātmopādadīta nyasyedvā /
6825nanu saṃdhye sthāne prasupteṣu karaṇeṣu sve śarīre yathākāmaṃ parivartata iti vihāra upadiśyamānaḥ kevalasyātmanaḥ kartṛtvamāvahati /
6826tathopādāne 'pi tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya iti karaṇeṣu karmakaraṇavibhaktī śrūyamāṇe kevalasyātmanaḥ kartṛtvaṃ gamayata iti /
6827atrocyate na tāvatsaṃdhye sthāne 'tyantamātmanaḥ karaṇaviramaṇamasti /
6837tathopādāne 'pi yadyapi karaṇeṣu karmakaraṇavibhaktinirdeśastathāpi tatsaṃpṛktasyaivātmanaḥ kartṛtvaṃ draṣṭavyam /
6840apicāsminnupādāne karaṇavyāpāroparamamātraṃ vivakṣyate na svātantryaṃ kasyacidabuddhipūrvakasyāpi svāpe karaṇavyāpāroparamasya dṛṣṭatvāt /
6849naca buddheḥ śaktiviparyayaḥ karaṇānāṃ kartṛtvābhyupagame bhavati /
6851upalabdhyapekṣaṃ tveṣāṃ karaṇānāṃ karaṇatvaṃ sā cātmanaḥ /
6856nacaivaṃ sati karaṇāntarakalpanāprasaṅgaḥ /
6857buddheḥ karaṇatvābhyupagamāt /
6883avidyāvasthāyāṃ kāryakaraṇasaṃghātāvivekadarśino jīvasyāvidyātimirāndhasya sataḥ parasmādātmanaḥ karmādhyakṣātsarvabhūtādhivāsātsākṣiṇaścetayiturīśvarāttadanujñayā kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇasya saṃsārasya siddhiḥ tadanugrahahetukenaiva ca vijñānena mokṣasiddhirbhavitumarhati /
6929dāśā ya ete kaivartāḥ prasiddhāḥ ye cāmī dāsāḥ svāmiṣvātmānamupakṣapayanti ye cānye kitavā dyūtakṛtaste sarve brahmaiveti hīnajantūdāharaṇena sarveṣāmeva nāmarūpakṛtakāryakaraṇasaṃghātapraviṣṭānāṃ jīvānāṃ brahmatvamāha /
7216ātmaśabdena cātrāntaḥkaraṇaṃ parigṛhyate karaṇādhikārāt /
7219nanvekādaśābhyaḥ kāryajātebhyo 'dhikaṃ kāryajātamasti yadarthamadhikaṃ karaṇaṃ kalpyeta /
7273na vṛttimātrasya karaṇatvopapatteḥ /
7274yadeva hyupalabdhisādhanaṃ vṛttiranyadvā tasyaiva naḥ karaṇatvaṃ saṃjñāmātre vivāda iti karaṇānāṃ vyāpitvakalpanā nirarthikā /
7304athavā tantrāntarīyābhiprāyātsamastakaraṇavṛttiḥ prāṇa iti prāptam /
7305evaṃ hi tantrāntarīyā ācakṣate sāmānyā karaṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañce ti /
7306atrocyate na vāyuḥ prāṇo nāpi karaṇavyāpāraḥ /
7310tathā karaṇavṛtterapi pṛthagupadeśo bhavati vāgādīni karaṇānyanukramya tatra tatra pṛthakprāṇasyānukramaṇāt /
7312nahi karaṇavyāpāra eva san karaṇebhyaḥ pṛthagupadiśyeta /
7314khaṃ vāyuḥ ityevamādayo 'pi vāyoḥ karaṇebhyaśca prāṇasya pṛthagupadeśā anusartavyāḥ /
7315naca samastānāṃ karaṇānāmekā vṛttiḥ saṃbhavati pratyekamekaikavṛttitvātsamudāyasya cākārakatvāt /
7323tathā prāṇasya śreṣṭhatvādyudghoṣaṇaṃ guṇabhāvopagamaśca taṃ prati vāgādīnāṃ na karaṇavṛttimātre prāṇe 'vakalpate /
7344yadi cakṣurādivatprāṇasya jīvaṃ prati karaṇabhāvo 'bhāyupagamyetaviṣayāntaraṃ rūpādivatprasajyeta /
7345rūpādyālocanādibhirvṛttibhiryathāsvaṃ cakṣurādīnāṃ jīvaṃ prati karaṇabhāvo bhavati /
7350akaraṇatvātprāṇasya /
7351nahi cakṣurādivatprāṇasya viṣayaparicchedena karaṇatvamabhyupagamyate /
7396jyotirādibhiragnyādyabhimāninībhirdevatābhiradhiṣṭhitaṃ vāgādi karaṇajātaṃ svakāryeṣu pravartata iti pratijānīte /
7416satīṣvapi prāṇānāmadhiṣṭātrīṣu devatāsu prāṇavatā kāryakaraṇasaṃghātasvāminā śārīreṇaivaiṣāṃ prāṇānāṃ saṃbandhaḥ śruteravagamyate /
7426tasmātsatīṣvapi karaṇānāṃ niyantrīṣu devatāsu na śārīrasya bhoktṛtvamapagacchati /
7427karaṇapakṣasyaiva hi devatā na bhoktṛpakṣasyeti // //
7492trivṛtkurvata iti parameśvaraṃ lakṣayati trivṛtkaraṇe tasya nirapavādakartṛtvanirdeśāt /
7509trivṛtkaraṇapūrvakamevedamiha nāmarūpavyākaraṇaṃ vivakṣyate pratyekaṃ nāmarūpavyākaraṇasya tejobannotpattivacanenaivoktatvāt /
7510tacca trivṛtkaraṇamagnyādityacandravidyutsu śrutirdarśayati yadagre rohitaṃ rūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasya ityādinā /
7514anena cāgnyādyudāharaṇena bhaumāmbhasataijaseṣu triṣvapi dravyeṣvaviśeṣeṇa trivṛtkaraṇamuktaṃ bhavati /
7520tāsāṃ tisṛṇāṃ devatānāṃ bahistrivṛtkṛtānāṃ satīnāmadhyātmamaparaṃ trivṛtkaraṇamuktam imāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati iti /
7542satyapi trivṛtkaraṇe kvacitkasyacidbhūtadhātorbhūyastvamupalabhyate 'agnestejobhūyastvamudakasyābbhūyastvaṃ pṛthivyā annabhūyastvam iti /
7543vyavahāraprasiddhyarthaṃ cedaṃ trivṛtkaraṇam /
7545tasmātsatyapi trivṛtkaraṇe vaiśeṣyādeva tejobannaviśeṣavādo bhūtabhautikaviṣaya upapadyate /
7566kutaḥ karaṇopādānavadbhūtopādānasyāśrutatvāt /
7567sa etāstejomātrāḥ samabhyādadānaḥ iti hyatra tejomātrāśabdena karaṇānāmupādānaṃ saṃkīrtayati /
7581evaṃ śrutyukte dehāntarapratipattiprakāre sati yāḥ puruṣamatiprabhavāḥ kalpanā vyāpināṃ karaṇānāmātmanaśca dehāntarapratipattau karmalaśādvṛttilābhastatra bhavati /
7594tryātmikā hyāpastrivṛtkaraṇaśruteḥ /
8053prājñasya hīdaṃ karaṇam anyatra dharmādanyatrādharmāt ityādi tadviṣaya eva ca vākyaśeṣo 'pi tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate /
8087karaṇosaṃhārāddhi nāsya rathādigrahaṇāya cakṣurādīni santi /
8205bravīti ca pāpmasparśābhāve hetum tejasā nāḍīgatena pittākhyenābhivyāptakaraṇo na bāhyānviṣayānīkṣata ityarthaḥ /
8220apica nāḍyaḥ purītadvā jīvasyopādhyādhāra eva bhavati tatrāsya karaṇāni vartanta iti /
8573tadetatsaprapañcaṃ brahmaṇo rūpaṃ saṃnihitālambanenetikaraṇena pratiṣedhakaṃ nañaṃ pratyupanīyata iti gamyate /
9140tathāhyamabhaḥprabhṛtīnāṃ lokānāṃ lokapālānāṃ cāgnyādīnāṃ sṛṣṭiṃ śiṣṭāvā karaṇāni karaṇāyatanaṃ ca śarīramupadiśya sa eva sraṣṭā kathaṃ nvidaṃ madṛte syāt iti /
9141punaśca yadi vācābhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitam ityevamādinā karaṇavyāpāravivecanapūrvakam atha ko 'ham iti vīkṣya sa etameva puruṣaṃ brahma tatamamapaśyat iti brahmātmatvadarśanamavadhārayati /
9200tasmātprāptamevāśisiṣatāmaśitavatāṃ cobhayata ācamanamanūdya etameva tadanamanagnaṃ kurvanto manyante iti prāṇasyānagnatākaraṇasaṃkalpo 'nena vākyenācamanīyāsvapsu prāṇavidyāsaṃbandhitvenāpūrva upadiśyate /
9543tasya tāvadeva ciram iti śarīrapātāvadhi kṣepakaraṇāt /
9633pūrvasminśca brāhmaṇo kāryakaraṇavyatiriktasyātmanaḥ sadbhāvaḥ kathyate /
9772tatra nānā tviti vidvadavidvatprayogayoḥ pṛthakkaraṇādvīyarvattaramiti ca tarappratyayaprayogādvidyāvihīnamapi karmaviryavaditi gamyate /
9811sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyuḥ iti copamānopameyakaraṇāt /
10093sākṣātkaraṇasya samuccayapakṣe cittavikṣepahetutvāt /
10094sākṣātkaraṇasādyaṃ ca vidyāphalaṃ darśayanti śrutayaḥ
10958kṣattari hi rājadṛṣṭikaraṇāt rājaśabda upacaryate na rājani kṣattṛśabdaḥ /
10997upāsanaṃ nāma samānapratyayapravāhakaraṇaṃ na ca tat gacchato dhāvato vā saṃbhavati gatyādīnāṃ cittavikṣepakatvāt /
11002api ca dhyāyati arthaṃ eṣa yat samānapratyayapravāhakaraṇam /
11219sarveṣāṃ karaṇānāṃ manasi upasaṃhāra aviśeṣe sati vācaḥ pṛthak grahaṇaṃ vāk manasi saṃpadyata iti udāharaṇa anurodhena // //
11250savijñāno bhavati iti ca adhyakṣasya antarvijñānavattva pradarśanena tasmin apītakaraṇagrāmasya prāṇasya avasthānaṃ gamayati /
11273nanu ca upasaṃhṛteṣu vāk ādiṣu karaṇeṣu śarīrāntaraprepsāvelāyāṃ kvāyaṃ tadā puruṣo bhavati iti upakramya śrutyantaraṃ karmāśrayatāṃ nirūpayati tau ha yadūcatuḥ karma haiva tadūcaturatha ha yatpraśaśaṃsatuḥ karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ iti /
11305tejaḥ parasyāṃ devatāyām iti atra prakaraṇasāmarthyāt tat yathāprakṛtaṃ tejaḥ sādhyakṣaṃ saprāṇaṃ sakaraṇagrāmaṃ bhūtāntarasahitaṃ prayataḥ puṃsaḥ parasyāṃ devatāyāṃ saṃpadyata iti etat uktaṃ bhavati /
11311evaṃ prāpte brūmaḥ tat teja ādi bhūtasūkṣmaṃ śrotrādikaraṇāśrayabhūtamāpīterā saṃsāramokṣāt samyak jñānanimittāt avatiṣṭhate /
11538ye tāvat arcirādimārgāḥ te dehaviyogāt saṃpiṇḍitakaraṇagrāmā iti asvatantrā arcirādīnām api acetanatvāt asvātantryam iti ataḥ arcirādi abhimāninaḥ cetanā devatāviśeṣā atiyātrāyāṃ niyuktā iti gamyate /
11539loke api hi matta mūrcchitādayaḥ saṃpiṇḍitakaraṇāḥ paraprayuktavartmāno bhavanti /
11550saṃpiṇḍitakaraṇatvāt eva ca gantṛṣu na tatra upabhogasaṃbhavaḥ /
11560varuṇādayaḥ tu tasya eva apratibandhakaraṇena sāhāyya anuṣṭhānena vā kenacit anugrāhakā iti avagantavyam /