Occurrences of kāraṇa in "Śārīrakamīmāṃsābhāṣya"
Click [+] to expand the context.
94yata iti kāraṇanirdeśaḥ asya jagato nāmarūpābhyāṃ vyākṛtasyānekakartṛbhoktṛsaṃyuktasya pratiniyatadeśakālanimittakriyāphalāśrayasya manasāpyacintyaracanārūpasya janmasthitibhaṅgaṃ yataḥ sarvajñātsarvaśakteḥ kāraṇādbhavati tadbrahmeti vākyaśeṣaḥ /
96yāskaparipaṭhitānāṃ tu jāyate 'sti ityādīnāṃ grahaṇe teṣāṃ jagataḥ sthitkāle saṃbhāvyamānatvānmūlakāraṇādutpattisthitināśāṃ jagato na gṛhītāḥ syurityāśaṅkyeta tanmā śaṅkīti yotpattirbrahmastatraiva sthitiḥ pralayaśca ta eva gṛhyante //
105satsu tu vedāntavākyeṣu jagato janmādikāraṇavādiṣu tadarthagrahaṇadārḍhāyānumānamapi vedāntavākyāvirodhi pramāṇaṃ bhavanna nivāryate śrutyaiva ca sahāyatvena tarkasyābhyupetatvāt /
139anyānyāpyevañjātīyakāni vākyāni nityāśuddhabuddhamuktasvabhāvasarvajñasvarūpakāraṇaviṣayāṇy udāhartavyāni // //
142jagatkāraṇatvaprardānena sarvajñaṃ brahmetyupakṣiptaṃ tadeva draḍhayannāha
144mahata ṛgvedādeḥ śāstrasyānekavidyāsthānopabṛṃhitasya pradīpavatsarvārthāvadyotinaḥ sarvajñakalpasya yoniḥ kāraṇaṃbrahma /
149athavā yathokta ṛgvedādiśāstraṃ yoniḥ kāraṇaṃ pramāṇamasya brahmaṇo yathāvatsvarūpādhigame /
150śāstrādeva praṇāṇājjagato janmādikāraṇaṃ brahmādhigamyata ityabhiprāyaḥ /
175tadbrahma sarvajñaṃ sarvaśakti jagadutpatti sthitilayakāraṇaṃ vedāntaśāstrādevāvagamyate /
383abhāvabuddhiścaudāsīnyakāraṇam /
448kṛtāt kāryāt akṛtāt kāraṇāt /
505brahma ca sarvajñaṃ sarvaśakti jagadutpattisthitināśakāraṇamityuktam /
506sāṃkhyādayastu pariniṣṭhitaṃ vastu pramāṇāntaragamyameveti manyamānāḥ pradhānādīni kāraṇāntarāṇyanumimānāstatparatayaiva vedāntavākyāni yojayanti /
507sarveṣveva vedāntavākyeṣu sṛṣṭiviṣayeṣvanumānenaiva kāryeṇa kāraṇaṃ lilakṣayiṣitam /
509kāṇādāstvetebhya eva vākyebhya īśvaraṃ nimittakāraṇamanumimate aṇūṃśca samavāyikāraṇam /
512tatra sāṃkhyāḥ pradhānaṃ triguṇamacetanaṃ jagataḥ kāraṇamiti manyamānā āhuḥ yāni vedāntavākyāni sarvajñasya sarvaśakterbrahmaṇo jagatkāraṇatvaṃ darśayantītyavocastāni pradhānakāraṇapakṣe 'pi yojayituṃ śakyante /
519na kevalasyākāryakāraṇasya puruṣopalabdhimātrasya sarvajñatvaṃ kiñcijjñatvaṃ vā kalpayituṃ śakyam /
520triguṇatvāttu pradhānasya sarvajñānakāraṇabhūtaṃ sattvaṃ pradhānāvasthāyāmapi vidyata iti pradhānasyācetanasyaiva sataḥ sarvajñatvamupacaryate /
527apica pradhānasyanekātmakasya pariṇāmāsaṃbhavātkāraṇatvopapattirmṛdādivat nāsaṃhatasyaikātmakasya brahmaṇa ityevaṃ prāptaṃ idaṃ sūtramārabhyate
530na sāṃkhyaparikalpitamacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇaṃ śakyaṃ vedānteṣvāśrayitum /
532kathamaśabdatvaṃ īkṣateḥ īkṣitṛtvaśravaṇātkāraṇasya /
546tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ na jāyate ityevamādīnyapi sarvajñeśvarakāraṇaparāṇi vākyānudāhartavyāni /
557tathāsati yannimittamīkṣitṛtvaṃ pradhānasya tadeva sarvajñaṃ mukhyaṃ brahma jagataḥ kāraṇamiti yuktam /
572apicāvidyādimataḥ saṃsāriṇaḥ śarīrādyapekṣā jñānotpattiḥ syānna jñānapratibandhakāraṇarahitasyeśvarasya /
585yadapyuktaṃ pradhānasyānekātmakatvānmṛdādivatkāraṇatvopapattirnāsaṃhatasya brahmaṇa iti tatpradhānasyāśabdatvenaiva pratyuktam /
586yathā tu tarkeṇāpi brahmaṇa eva kāraṇatvaṃ nirvoḍhuṃ śakyate na pradhānādīnāṃ tathā prapañcayiṣyati na vilakṣaṇatvādasya ityevamādinā // //
587atrāha yaduktaṃ nācetanaṃ pradhānaṃ jagatkāraṇamīkṣitṛtvāditi tadanyathāpyupapadyate acetane 'pi cetanavadupacāradarśanāt /
591kasmātpunaḥ kāraṇādvihāya mukhyamīkṣitṛtvamaupacārikaṃ kalpyate tatteja aikṣata tā āpa aikṣanta iti cācetanayorapyaptejasoścetanavadupacāradarśanāt /
606tathā sa ya eṣo 'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo ityatra sa ātmā iti prakṛtaṃ sadaṇimānamātmānamātmaśabdenopadiśya tattvamasi śvetaketo iti cetanasya śvetaketorātmatvenopadiśati aptejasostu viṣayatvādacetanatvaṃ nāmarūpavyākaraṇādau ca prayojyatvenaiva nirdeśāt nacātmaśabdavatkiñcinmukhyatve kāraṇamastīti yuktaṃ kūlavadgauṇatvamīkṣitṛtvasya /
630nacātrācetanasya niścāyakaṃ kiñcitkāraṇamasti /
634athavā pūrvasūtra evātmaśabdaṃ nirastasamastagauṇatvasādhāraṇatvaśaṅkatayā vyākhyāya tataḥ svatantra eva pradhānakāraṇanirākaraṇaheturvyākhyeyaḥ tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt iti /
647kāraṇavijñānāddhi sarvaṃ vijñātamiti pratijñātam /
650naca sacchabdavācye pradhāne bhogyavargakāraṇe heyatvenāheyatvena vā vijñāte bhoktṛvargo vijñāto bhavati apradhānavikāratvādbhoktṛvargasya /
656tadeva sacchabdavācyaṃ kāraṇaṃ prakṛtya śrūyate yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā saṃpanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate svaṃ hyapīto bhavati iti /
671ato yasminnapyayaḥ sarveṣāṃ cetanānāṃ taccetanaṃ sacchabdavācyaṃ jagataḥ kāraṇaṃ na pradhānam // //
673kutaśca na pradhānaṃ jagataḥ kāraṇam
675yadi tārkikasamaya iva vedānteṣvapi bhinnā kāraṇāvagatirabhaviṣyatkvaciccetanaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ dvacidanyadeveti tataḥ kadācitpradhānakāraṇavādānurodhenāpīkṣatyādiśravaṇamakalpayiṣyat /
677samānaiva hi sarveṣu vedānteṣu cetanakāraṇāvagatiḥ /
681ātmana eṣa prāṇo jāyate iti cātmanaḥ kāraṇatvaṃ darśayanti sarve vedāntāḥ /
683mahacca prāmāṇyakāraṇametadyadvedāntavākyānāṃ cetanakāraṇatve samānagatitvaṃ cakṣurādīnāmiva rūpādiṣu /
684ato gatisāmānyātsarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇam // //
686kutaśca sarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇam
688svaśabdenaiva ca sarvajña īśvaro jagataḥ kāraṇamiti śrūyate śvetāśvatarāṇāṃ mantropaniṣadi sarvajñamīśvaraṃ prakṛtya sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ iti /
689tasmāt sarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ nācetanaṃ pradhānamanyadveti siddham // //
693janmādyasya yataḥ ityārabhya śrutatvācca ityevamantaiḥ sūtrairyānyudāhṛtāni vedāntavākyāni teṣāṃ sarvajñaḥ sarvaśaktirīśvaro jagato janmasthitilayakāraṇamityetasyārthasya pratipādakatvaṃ nyāyapūrvakaṃ pratipāditam /
694gatisāmānyopanyāsena ca sarve vedāntāścetanakāraṇavādina iti vyākhyātam /
713evaṃ sadyomuktikāraṇamapyātmajñānamupādhiviśeṣadvāreṇopadiśyamānamapyavivakṣitopādhisaṃbandhaviśeṣaṃ parāparaviṣayatvena saṃdihyamānaṃ vākyagatiparyālocanayā nirṇetavyaṃ bhavati /
716yacca gatisāmānyāt ityacetanakāraṇanirākaraṇamuktaṃ tadapi vākyāntarāṇi brahmaviṣayāṇi vyācakṣāṇena brahmaviparītakāraṇaniṣedhena prapañcyate
806ānandamayādhikāre ca so 'kāmayata bahusyāṃ prajāyeya iti kāmayitṛtvanirdeśānnānumānikamapi sāṃkhyaparikalpitamacetanaṃ pradhānamānandamayatvena kāraṇatvena vāpekṣitavyam /
892yatkāraṇamabhyāsāditi svapradhānatvaṃ brahmaṇaḥ samarthitam /
894sarvasya vikārajātasya sānandamayasya kāraṇatvena brahma vyapadiśyate idaṃ sarvamasṛjata /
896naca kāraṇaṃ sat brahma svavikārasyānandamayasya mukhyayā vṛttyāvayava upapadyate /
933sā ca parameśvarasyopapadyate sarvakāraṇatvātsarvātmakatvopapatteḥ /
975bhūtākāśasyāpi vāyvādikrameṇa kāraṇatvopapatteḥ /
984nanu bhūtākāśasyāpi vāyvādikrameṇa kāraṇatvaṃ darśitam /
986tathāpi mulakāraṇasya brahmaṇo 'parigrahādākāśādevetyavadhāraṇaṃ sarvāṇīti ca bhūtaviśeṣaṇaṃ nānukūlaṃ syāt /
989tathā parāyaṇatvamapi paramakāraṇatvātparamātmanyevopapannataram /
1134tasmādyādgāyatryākhyavikāre 'nugataṃ jagatkāraṇaṃ brahma tadiha sarvamityucyate /
1136kāryaṃ ca kāraṇādavyatiriktamiti vakṣyāmaḥ tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ ityatra /
1239yatkāraṇaṃ tvāṣṭravadhādīni sāhasānyupanyasya pareṇa vijñānastutimanusaṃdadhāti tasya me tatra lobha ca na mīyate sa yo māṃ veda na ha vai tasya kena ca karmaṇā loko mīyate ityādinā /
1301prathame pāde 'janmādyasya yataḥ ityākāśādeḥ samastasya jagato janmādikāraṇaṃ brahmetyuktam /
1302tasya samastajagatkāraṇasya brahmaṇo vyāpitvaṃ nityatvaṃ sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ sarvātmatvamityevañjātīyakā dharmā uktā eva bhavanti /
1316yatkāraṇaṃ sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta ityāha /
1357yadāpyākāśa ātmā yasyeti vyākhyāyacate tadapi saṃbhavati sarvajagatkāraṇasya sarvātmano brahma ākāśātmatvam /
1373yatkāraṇaṃ satyasaṃkalpaḥ ākāśātmā avākī anādaraḥ jyāyānpṛthivyā iti caivañjātīyakā guṇā na śārīra āñjasyenopapadyante /
1472na vikārasaṃhārasya pratiṣedhakaṃ sarvavedānteṣu sṛṣṭisthitisaṃhārakāraṇatvena brahmaṇaḥ prasiddhatvāt /
1479itaśca paramātmaivehāttā bhavitumarhati yatkāraṇaṃ prakaraṇamidaṃ paramatmanaḥ na jāyate mriyate vā vipaścit ityādi prakṛtagrahaṇaṃ ca nyāyyam /
1687sa ca kāryakāraṇavattvātpṛthivyādīnantastiṣṭhanyamayatīti yuktaṃ devatātmano yamayitṛtvam /
1692sarvavikārakāraṇatve sati sarvaśaktyupapatteḥ /
1707apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvataḥ iti hi smaranti tasyāpi niyantṛtvaṃ sarvavikārakāraṇatvādupapadyate /
1773yatkāraṇaṃ akṣarātsaṃbhavatīha viśvam iti prakṛtaṃ bhūtayonimiha jāyamānaprakṛtitvena nirdiśyānantaramapi jāyamānaprakṛtitvenaiva sarvajñaṃ nirdiśati yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ /
1832tacca parameśvarasyaivocitaṃ sarvavikārakāraṇatvāt /
1868kiṃ punaratra saṃśayakāraṇam /
1882atra hi parameśvara eva dyumūrdhatvādiviśiṣṭo 'vasthāntaragataḥ pratyagātmatvenopanyasta ādhyānāyeti gamyate kāraṇatvāt /
1883kāraṇasya hi sarvābhiḥ kāryagatābhiravasthābhiravasthāvattvāddyulokādyavayavatvamupapadyate /
1884sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti iti ca sarvalokādyāśrayaṃ phalaṃ śrūyamāṇaṃ paramakāraṇaparigrahe saṃbhavati /
1921yadapyuktaṃ mūrdhaiva sutejā ityāderviśeṣātkāraṇātparamātmā vaiśvānara iti /
1928na śabdādibhyaḥ kāraṇebhyaḥ parameśvarasya pratyākhyānaṃ yuktam /
1957nanu jāṭharāgnyaparigrahe 'ntaḥpratiṣṭhitatvavacanaṃ śabdadīni ca kāraṇāni virudhyeranniti /
2018abhivimimīyate vā sarve jagatkāraṇatvādityabhivimānaḥ /
2035arthāntare cāyatane parigṛhyamāṇe smṛtiprasiddhaṃ pradhānaṃ parigrahītavyaṃ tasya kāraṇatvādāyatanatvopapatteḥ /
2093na hyatrācetanasya pradhānasya pratipādakaḥ kaścicchabdo 'sti yenācetanaṃ pradhānaṃ kāraṇatvenāyatanatvena vāvagamyeta /
2205tama iti śokādikāraṇamavidyocyate /
2210vaipulyātmikā ca bhūmarūpatā sarvakāraṇatvātparamātmanaḥ sutarāmupapadyate // //
2221yo vai bhūmā tadamṛtam ityamṛtatvamapīha śrūyamāṇaṃ paramakāraṇaṃ gamayati /
2240syādetat kāryasya cetkāraṇādhīnatvamambarāntadhṛtirabhyupagamyate pradhānakāraṇavādino 'pīyamupapadyate /
2251na hyacetanānāṃ ghaṭādikāraṇānāṃ mṛdādīnāṃ ghaṭādiviṣayaṃ praśāsanamasti // //
2253anyabhāvavyāvṛtteśca kāraṇādbrahmaivākṣaraśabdavācyam /
2346yadyapyātmaśabdo jīve saṃbhavati tathāpītarebhyaḥ kāraṇebhyo jīvāśaṅkāpi nivartitā bhavati /
2393yatkāraṇamākāśaśabdaḥ parameśvare prasiddhaḥ /
2611saṃbhavati hi teṣāmapyarthitvādyadhikārakāraṇam /
2620yadapi karmasvanadhikārakāraṇamuktam na devānāṃ devatāntarābhāvāt iti na ṛṣīṇāmārṣeyāntarābhāvāt iti /
2628tat asāmarthyarūpaṃ kāraṇam /
2689nacedaṃ śabdaprabhavatvaṃ brahmaprabhavatvavadupādānakāraṇābhiprāyeṇocyate /
2893arthavādā api vidhinaikavākyatvātstutyarthāḥ santo na pārthagarthyena devādīnāṃ vigrahādisadbhāve kāraṇabhāvaṃ pratipadyante /
2919atra brūmaḥ pratyayāpratyayau hi sadbhāvāsadbhāvayoḥ kāraṇaṃ nānyarthatvamananyārthatvaṃ vā /
2975yacca karmasvanadhikārakāraṇaṃ śūdrasyānagnitvaṃ na tadvidyāsvavikārasyāpavādakaṃ liṅgam /
2985yattvarthitvaṃ na tadasati sāmarthye 'dhikārakāraṇaṃ bhavati /
2986sāmarthyamapi na lokikaṃ kevalamadhikārakāraṇaṃ bhavati /
3014yatkāraṇaṃ prakaraṇanirūpaṇena kṣatriyatvamasyottaratra caitrarathenābhipratāriṇā kṣatriyeṇa samabhivyāhārādgamyate /
3066asminvākye sarvamidaṃ jagatprāṇāśrayaṃ spandate mahacca kiñcidbhayakāraṇaṃ vajraśabditamudyataṃ tadvijñānāccāmṛtatvaprāptiriti śrūyate /
3118naceha tadvatkiñcitsvārthaparityāge kāraṇaṃ dṛśyate /
3207gatismānyaṃ ca vedāntavākyānāṃ brahmakāraṇavādaṃ prati vidyate na pradhānakāraṇavādaṃ pratīti prapañcitaṃ gatena granthena /
3209ataḥ pradhānasya kāraṇatvaṃ vedasiddhameva mahadbhiḥ paramarṣibhiḥ kapilaprabhṛtibhiḥ parigṛhītamiti prasajyate /
3210tadyāvatteṣāṃ śabdānāmanyaparatvaṃ na pratipādyate tāvatsarvajñaṃ brahma jagataḥ kāraṇamiti pratipāditamapyākulībhavet /
3217tadeva ca jagataḥ kāraṇaṃ śrutismṛtinyāyaprasiddhibhya iti cet /
3220nahyatra yādṛśaṃ smṛtiprasiddhaṃ svatantraṃ kāraṇaṃ triguṇaṃ pradhānaṃ tādṛśaṃ pratyabhijñāyate /
3224yā tu pradhānavādināṃ rūḍhiḥ sā teṣāmeva pāribhāṣikī satī na vedārthanirūpaṇe kāraṇabhāvaṃ pratipadyate /
3285tato brahmaiva jagatkāraṇamiti matakṣatiriti bhāvaḥ /
3302ata uttaramucyate sūkṣmaṃ tviha kāraṇātmanā śarīraṃ vivakṣyate sūkṣmasyāvyaktaśabdārhatvāt /
3310atrāha yadi jagadidamanabhivyaktanāmarūpaṃ bījātmakaṃ prāgavasthamavyaktaśabdārhamabhyupagamyeta tadātmanā ca śarīrasyāpyavyaktaśabdārhatvaṃ pratijñāyeta sa eva tarhi pradhānakāraṇavāda evaṃ satyāpadyeta /
3312atrocyate yadi vayaṃ svatantrāṃ kāñcitprāgavasthāṃ jagataḥ kāraṇatvenābhyupagacchema prasañjyema tadā pradhānakāraṇavādam /
3515sāṃkhyavāda evehābhipreta iti viśeṣāvadhāraṇakāraṇābhāvāt /
3672evamanekadhā vipratipattirvastuni ca vikalpasyānupapatterna vedāntavākyānāṃ jagatkāraṇāvadhāraṇaparatā nyāyyā /
3673smṛtinyāyaprasiddhāyāṃ tu kāraṇāntaraparigraho nyāyya iti /
3677yathābhūto hyekasminvedānte sarvajñaḥ sarveśvaraḥ sarvātmaiko 'dvitīyaḥ kāraṇatvena vyapadiṣṭastathābhūta eva vedāntāntareṣvapi vyapadiśyate /
3679atra tāvajjñānaśabdena pareṇa ca tadviṣayeṇa kāmayitṛtvavacanena cetanaṃ brahma nyarūpayadaparaprayojyatveneśvaraṃ kāraṇamabravīt /
3683tadatra yallakṣaṇaṃ brahma kāraṇatvena vijñātaṃ tallakṣaṇamevānyatrāpi vijñāyate sadeva semyedamagra āsīdekamevādvitīyam tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti /
3687evañjātīyakasya kāraṇasvarūpanirūpaṇaparasya vākyajātasya prativedāntamavigītārthatvāt /
3689naca kāryaviṣayeṇa vigānena kāraṇamapi brahma sarvavedānteṣvavigītamadhigamyamānamavivakṣitaṃ bhavitumarhatīti śakyate vaktum /
3696mṛdādidṛṣṭāntaiśca kāryasya kāraṇenābhedaṃ vadituṃ sṛṣṭyādiprapañcaḥ śrāvyata iti gamyate /
3704yatpunaḥ kāraṇaviṣayaṃ vigānaṃ darśitam asadvā idamagra āsīt ityādi tatparihartavyam /
3712tat tatra kāraṇe /
3723asadvā idamagra āsīt iti nātrāsannirātmakaṃ kāraṇatvena śrāvyate /
3768yatkāraṇaṃ veditavyatayopanyastasya puruṣāṇāṃ karturvedanāyopetaṃ bālākiṃ prati bubodhayiṣurajātaśatruḥ suptaṃ puruṣamāmantryāmantraṇaśabdāśravaṇātprāṇādīnāmabhoktṛtvaṃ pratibodhya yaṣṭighātotthānātprāṇādivyatiriktaṃ jīvaṃ bhoktāraṃ pratibodhayati /
3803yatkāraṇaṃ yasmājjīvaṃ bodhayati tasmādasti suptotthāpanaṃ jīvaliṅgamiti yojanā /
3834sarva eta ātmano vyuccaranti iti copādhimatāmātmanāmanyato vyuccaraṇamāmanantaḥ paramātmānameva kāraṇatvenāmanantīti gamyate /
3857tathā cātmavijñānena sarvavijñānamucyamānaṃ nānyatra paramakāraṇavijñānānmukhyamavakalpate /
3858nacaitadaupacārikamāśrayituṃ śakyaṃ yatkāraṇamātmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāyānantareṇa granthena tadevopapādayati brahma taṃ parādādyo 'nyatrātmano brahma veda ityādinā /
3861asya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ ityādinā ca prakṛtasyātmano nāmarūpakarmaprapañcakāraṇatāṃ vyācakṣāṇaḥ paramātmānamenaṃ gamayati /
3892āśmarathyasya tu yadyapi jīvasya parasmādananyatvamabhipretaṃ tathāpi pratijñāsiddheriti sāpekṣatvābhidhānātkāryakāraṇabhāvaḥ kiyānapyabhipreta iti gamyate /
3901upapāditaṃ ca sarvasya nāmarūpakarmaprapañcasyaikaprasavatvādekapralayatvācca dundubhyādidṛṣṭāntaiśca kāryakāraṇayoravyatirekapratipādanāt /
3946tacca lakṣaṇaṃ ghaṭarucakādīnāṃ mṛtsuvarṇādivatprakṛtitve kulālasuvarṇakārādivannimittatve ca samānamityato bhavati vimarśaḥ kimātmakaṃ punarbrahmaṇaḥ kāraṇatvaṃ syāditi /
3947tatra nimittakāraṇameva tāvatkevalaṃ syāditi pratibhāti /
3951īkṣāpūrvakaṃ ca kartṛtvaṃ nimittakāraṇeṣveva kulālādiṣu dṛṣṭam /
3955īśvarāṇāṃ hi rājavaivasvatādīnāṃ nimittakāraṇatvameva kevalaṃ pratīyate tadvatparameśvarasyāpi nimittakāraṇatvameva yuktaṃ pratipattum /
3956kāryaṃ cedaṃ jagatsāvayavamacetanamaśuddhaṃ ca dṛśyate kāraṇenāpi tasya tādṛśenaiva bhavitavyaṃ kāryakāraṇayoḥ sārūpyadarśanāt /
3958pāriśeṣyādbrahmaṇo 'nyadupādānakāraṇamaśuddhyādiguṇakaṃ smṛtiprasiddhamabhyupagantavyam /
3959brahmakāraṇatvaśruternimittatvamātre paryavasānāditi /
3960evaṃ prāpte brūmaḥ prakṛtiścopādānakāraṇaṃ ca brahmābhyupagantavyaṃ nimittakāraṇaṃ ca /
3961na kevalaṃ nimittakāraṇameva /
3967taccopādānakāraṇavijñāne sarvavijñānaṃ saṃbhavatyupādānakāraṇavyatirekātkāryasya /
3968nimittakāraṇāvyatirekāstu kāryasya nāsti loke takṣṇaḥ prāsādavyatirekadarśanāt /
3978yathā hi loke mṛtsuvarṇādikamupādānakāraṇaṃ kulālasuvarṇakārādīnadhiṣṭhātṛnapekṣya pravartate naivaṃ brahmaṇa upādānakāraṇasya sato 'nyo 'dhiṣṭhātāpekṣyo 'sti prāgutpatterekamevādvitīyamityavadhāraṇāt /
3995itaśca prakṛtirbrahma yatkāraṇaṃ sākṣādbrahmaiva kāraṇamupādāyobhau prabhavapralayāvāmnāyate sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante /
4003itaśca prakṛtirbrahma yatkāraṇaṃ brahmaprakriyāyām tadātmānaṃ svayamakuruta ityātmanaḥ karmatvaṃ kartṛtvaṃ ta darśayati /
4011tasyaiṣo'rthaḥ itaśca prakṛtirbrahma yatkāraṇaṃ brahmaṇa eva vikārātmanā pariṇāmaḥ sāmānādhikaraṇyenāmnāyate 'sacca tyaccābhavat /
4017strīyonerapyastyevāyavadvāreṇa garbhaṃ pratyupādānakāraṇatvam /
4021yatpunaridamuktamīkṣāpūrvakaṃ kartṛtvaṃ nimittakāraṇeṣveva kulālādiṣu loke dṛṣṭaṃ nopādāneṣvityādi tatpratyucyate na lokavadiha bhavitavyam /
4030īkṣaternāśabdam ityārabhya pradhānakāraṇavādaḥ sūtraireva punaḥ punarāśaṅkya nirākṛtaḥ tasya hi pakṣasyopodbalakāni kānicilliṅgābhāsāni vedānteṣvāpātena mandamatīnpratibhāntīti /
4031sa ca kāryakāraṇananyatvābhyupagamātpratyāsanno vedāntavādasya /
4032devalaprabhṛtibhiśca kaiściddharmasūtrakāraiḥ svagrantheṣvāśritaḥ tena tatpratiṣedhe yatno 'tīva kṛto nāṇvādikāraṇavādapratiṣedhe /
4033te 'pi tu brahmakāraṇavādapakṣasya pratipakṣatvātpratiṣeddhavyāḥ /
4035ataḥ pradhānamallanibarhaṇanyāyenātidiśati etena pradhānakāraṇavādapratiṣedhanyāyakalāpena sarve 'ṇvādikāraṇavādā api pratiṣiddhatayā vyākhyātā veditavyāḥ /
4042prathame 'dhyāye sarvajñaḥ sarveśvaraḥ jagata utpattikāraṇaṃ mṛtsuvarṇādaya iva ghaṭarucakādīnām /
4043utpannasya jagato niyantṛtvena stithikāraṇaṃ māyāvīva māyāyāḥ /
4044prasāritasya ca jagataḥ punaḥ svātmanyevopasaṃhārakāraṇaṃ avaniriva caturvidhasya bhūtagrāmasya /
4046pradhānādikāraṇavādāścāśabdatvena nirākṛtāḥ /
4050yaduktaṃ brahmaiva sarvajñaṃ jagataḥ kāraṇamiti tadayuktam /
4053tāsu hyacetanaṃ pradhānaṃ svatantraṃ jagataḥ kāraṇamupanibadhyate /
4061kathaṃ punarīkṣatyādibhyo hetubhyo brahmaiva sarvajñaṃ jagataḥ kāraṇamityavadhāritaḥ śrutyarthaḥ smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgena punarākṣipyate /
4072yadi smṛtyanavakāśadoṣaprasaṅgeneśvarakāraṇavāda ākṣipyeta evamapyanyā īśvarakāraṇavādinyaḥ smṛtayo 'navakāśāḥ prasajyeran /
4079evamanekaśaḥ smṛtiśvapīśvaraḥ kāraṇatvenopādānatvena ca prakāśyate /
4081darśitaṃ tu śrutīnāmīśvarakāraṇavādaṃ prati tātparyam /
4091siddhavyapāśrayakalpanāyāmapi bahutvātsiddhānāṃ pradraśitena prakāreṇa smṛtivipratipattau satyāṃ na śrutivyapāśrayādanyannirṇayakāraṇamasti /
4126kāryasmṛteraprāmāṇyātkāraṇasmṛterapyaprāmāṇyaṃ yuktamityabhiprāyaḥ /
4132tatrāpi śrutivirodhena pradhānaṃ svatantrameva kāraṇaṃ mahadādīni ca kāryāṇyalokavedaprasiddhāni kalpyante /
4144tatkāraṇaṃ sāṃkhyayogābhipannaṃ jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ iti /
4148yattu darśanamuktaṃ tatkāraṇaṃ sāṃkhyayogābhipannam iti vaidikameva tatra jñānaṃ dhyānaṃ ca sāṃkhyayogaśabdābhyāmabhilapyate pratyāsatterityavagantavyam /
4160brahmāsya jagato nimittakāraṇaṃ prakṛtiścetyasya pakṣasyākṣepaḥ smṛtinimittaḥ parihṛtaḥ /
4173yaduktaṃ cetanaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiriti /
4182tathedamapi jagadacetanaṃ sukhaduḥkhamohānvitaṃ sadacetanasyaiva sukhaduḥkhamohātmakasya kāraṇasya kāryaṃ bhavitumarhatīti na vilakṣaṇasya brahmaṇaḥ /
4185acetanaṃ cedaṃ jagaccetanaṃ prati kāryakāraṇabhāvenopakaraṇabhāvopagamāt /
4188nanu cetanamapi kāryakāraṇaṃ svāmibhṛtyanyāyena bhokturupakariṣyati /
4193tasmādacetanaṃ kāryakāraṇam /
4201etasmādeva ca vibhāvitāvibhāvitatvakṛtādviśeṣādrūpādibhāvābhāvābhyāṃ ca kāryakāraṇānāmātmanāṃ ca cetanatvāviśeṣe 'pi guṇapradhānabhāvo na virotsyate /
4240nanvacetanānyeva puruṣādiśarīrāṇyacetanānāṃ keśanakhādīnāṃ kāraṇāni acetanānyeva ca vṛścikādiśarīrāṇyacetanānāṃ gomayādīnāṃ kāryāṇīti /
4247vilakṣaṇatvena ca kāraṇena brahmaprakṛtitvaṃ jagato dūṣayatā kimaśeṣasya brahmasvabhāvasyānanuvartanaṃ vilakṣaṇatvamabhipreyata uta yasya kasyacidasya caitanyasyeti vaktavyam /
4256cetanaṃ brahmajagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiścetyāgamatātparyasya prasādhitatvāt /
4264iyaṃ visṛṣṭiryata ābabhūva iti caite ṛcau siddhānāmapīśvarāṇāṃ durbodhatāṃ jagatkāraṇasya darśayataḥ /
4272svapnāntabuddhāntayorubhayoritaretaravyabhicārādātmano 'nanvāgatatvaṃ saṃprasāde ca prapañcaparityāgena sadātmanā saṃpatterniṣprapañcasadātmatvaṃ prapañcasya brahmaprabhavatvātkāryakāraṇānanyatvanyāyena brahmāvyatireka ityevañjātīyakaḥ /
4274yo 'pi cetanakāraṇaśravaṇabalenaiva samastasya jagataścetanatāmutprekṣate tasyāpi vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca iti cetanācetanavibhāgaśravaṇaṃ vibhāvanāvibhāvanābhyāṃ caitanyasya śakyata eva yojayitum /
4277paramakāraṇasya hyatra samastajagadātmanā samavasthānaṃ śrāvyate 'vijñānaṃ cāvijñānaṃ cābhavat iti /
4279pratyuktatvāttu vilakṣaṇatvasya yathāśrutyaiva kāraṇaṃ grahītavyaṃ bhavati // //
4282yadi cetanaṃ śuddhaṃ śabdavihīnaṃ ca brahma tadviparūtasyācetanasyāśuddhasya śabdādimataśca kāryasya kāraṇamiṣyetāsattarhi kāryaṃ prāgutpatteriti prasajyeta /
4289yathaiva hīdānāmapīdaṃ kāryaṃ kāraṇātmanā sadevaṃ prāgutpatterapīti gamyate /
4290nahīdānāmapīdaṃ kāryaṃ kāraṇātmānamantareṇa svatantramevāsti /
4292kāraṇātmanā tu sattvaṃ kāryasya prāgutpatteraviśiṣṭam /
4293nanu śabdādihīnaṃ brahmajagataḥ kāraṇam /
4295natu śabdādimatkāryaṃ kāraṇātmanā hīnaṃ prāgutpatteridānīṃ vāsti /
4297vistareṇa caitatkāryakāraṇānanyatvavāde vakṣyāmaḥ // //
4299atrāha yadi sthaulyasāvayavatvācetanatvaparicchinnatvāśuddhyādidharmakaṃ kāryaṃ brahmakāraṇamabhyupagamyeta tadapītau pralaye pratisaṃsṛjyamānaṃ kāryaṃ kāraṇāvibhāgamāpadyamānaṃ kāraṇamātmīyena dharmeṇa dūṣayedityapītau kāraṇasyāpi brahmaṇaḥ kāryasyevāśuddhyādirūpaprasaṅgātsarvajñaṃ brahma jagatkāraṇamityasamañjasamidamaupaniṣadaṃ darśanam /
4300apica samastasya vibhāgasyāvibhāgaprāpteḥ punarutpattau niyamakāraṇābhāvādbhoktṛbhogyādivibhāgenotpattirna prāpnotītyasamañjasam /
4306yattāvadabhihitaṃ kāraṇamapigacchatkāryaṃ kāraṇamātmīyena dharmeṇa dūṣayediti tadadūṣaṇam /
4309santi hi dṛṣṭāntā yathā kāraṇamapigacchatkāryaṃ kāraṇamātmīyena dharmeṇa na dūṣayati /
4314apītireva hi na saṃbhavedyadi kāraṇe kāryaṃ svadharmeṇaivāvatiṣṭheta /
4315ananyatve 'pi kāryakāraṇayoḥ kāryasya kāraṇātmatvaṃ natu kāraṇasya kāryātmatvaṃ ārambhaṇaśabdādibhyaḥ iti vakṣyāmaḥ /
4316atyalpaṃ cedamucyate kāryamapītāvātmīyena dharmeṇa kāraṇaṃ saṃsṛjediti /
4317sthitāvapi samāno 'yaṃ prasaṅgaḥ kāryakāraṇayorananyatvābhyupagamāt /
4318idaṃ sarva yadayamātmā ātmaivedaṃ sarvam brahmaivedamamṛtaṃ purastāt sarvaṃ khalvidaṃ brahma ityevamādyābhirhi śrutibhiraviśeṣeṇa triṣvapi kāleṣu kāryasya kāraṇānanyatvaṃ śrāvyate /
4319tatra yaḥ parihāraḥ kāryasya taddharmāṇāṃ cāvidyādhyāropitatvānna taiḥ kāraṇaṃ saṃsṛjyata iti apītāvapi sa samānaḥ /
4327tatra yaduktamapītau kāraṇasyāpi kāryasyeva sthaulyādidoṣaprasaṅga ityetadayuktam /
4328yatpunaretaduktaṃ samastasya vibhāgasyāvibhāgaprāpteḥ punarvibhāgenotpattau niyamakāraṇaṃ nopapadyata iti /
4347tathāpītau kāryasya kāraṇavibhāgābhyupagamāttadvatprasaṅgo 'pi samānaḥ /
4348tathā mṛditasarvaviśeṣeṣu vikāreṣvapītāvavibhāgātmatāṃ gateṣvidamasya puruṣasyopādānamidamasyeti prākpralayātpratipuruṣaṃ ye niyatā bhedā na te tathaiva punarutpatau niyantuṃ śakyante kāraṇābhāvāt /
4349vinaiva kāraṇena niyame 'bhyupagamyamāne kāraṇābhāvasāmyānmuktānāmapi punarbandhaprasaṅgaḥ /
4398ata āgamavaśenāgamānusāritarkavaśena ca cetanaṃ brahmajagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiśceti sthitam // //
4402bhāvayāthātmyaṃ kāraṇagatamadvitīyatvam /
4406vaidikasya darśanasya pratyāsannatvādgurutaratarkabalopetatvādvedānusāribhiśca kaiścicchiṣṭhaiḥ kenacidaṃśena parigṛhītatvātpradhānakāraṇavādaṃ tāvadvyapāśritya yastarkanimitta ākṣepo vedāntavākyeṣūdbhāvitaḥ sa parihṛtaḥ /
4409etena prakṛtena pradhānakāraṇavādanirākaraṇakāraṇena śiṣṭairmanuvyāsaprabhṛtibhiḥ kenacidaṃśaṃnāparigṛhītā ye 'ṇvādikāraṇavādāste 'pi pratiṣiddhatayā vyākhyātā nirākṛtā draṣṭavyāḥ tulyatvānnirākaraṇakāraṇasya nātra punarāśaṅkitavyaṃ kiñcidasti /
4410tulyamātrāpi paramagambhīrasya jagatkāraṇasya tarkānavagāhyatvaṃ tarkasyāpratiṣṭhitatvamanyathānumāne 'pyavimokṣa āgamavirodhaścetyevañjātīyakaṃ nirākaraṇam // //
4413anyathā punarbrahmakāraṇavādastarkabalenaivākṣipyate /
4424tayoścetaretarabhāvāpattiḥ paramakāraṇādbrahmaṇo 'nanyatvātprasajyeta /
4427tasmātprasiddhasyāsya bhoktṛbhogyavibhāgasyābhāvaprasaṅgādayuktamidaṃ brahmakāraṇatāvadhāraṇamiti cetkaściccodayettaṃ pratibrūyāt syāllokavaditi /
4434tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat iti sraṣṭurevāvikṛtasya kāryānupraveśena bhoktṛtvaśravaṇāt tathāpi kāryamanupraviṣṭasyāstyupādhinimitto vibhāga ākāśasyeva ghaṭādyupādhinimitta ityataḥ paramakāraṇabrahmaṇo 'nanyatvaṃ'pyupapadyate bhoktṛbhogyalakṣaṇo vibhāgaḥ samudrataraṅgādinyāyenetyuktam // //
4439natvayaṃ vibhāgaḥ paramārthato 'sti yasmāttayoḥ kāryakāraṇayorananyatvamavagamyate /
4440kāryamākāśādikaṃ bahuprapañcaṃ jagat kāraṇaṃ paraṃbrahma tasmātkāraṇātparamārthato 'nanyatvaṃ vyatirekeṇābhāvaḥ kāryasyāvagamyate /
4467dārṣṭāntike 'pi aitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyam iti ca paramakāraṇasyaivaikasya satyatvāvadhāraṇāt sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti ca śārīrasya brahmabhāvopadeśāt /
4479nacāsmindarśane jñānānmokṣa ityupapadyate samyagjñanāpanodyasya kasyacinmithyājñānasya saṃsārakāraṇatvenānabhyupagamāt /
4532kūṭasthabrahmātmavādina ekatvaikāntyādīśitrīśitavyābhāva īśvarakāraṇapratijñāvirodha iti cet /
4559itaśca kāraṇādananyatvaṃ kāryasya yatkāraṇaṃ bhāva eva kāraṇasya kāryamupalabhyate nābhāve /
4569naivamapi kaściddoṣaḥ tadbhāvānuraktāṃ hi buddhiṃ kāryakāraṇayorananyatve hetuṃ vayaṃ vadāmaḥ /
4572na kevalaṃ śabdādeva kāryakāraṇayorananyatvaṃ pratyakṣopalabdhibhāvāc ca tayorananyatvamityarthaḥ /
4573bhavatihi pratyakṣopalabdhiḥ kāryakāraṇayorananyatve /
4580itaśca kāraṇātkāryasyānanyatvaṃ yatkāraṇaṃ prāgutpatteḥ kāraṇātmanaiva kāraṇe sattvamavarakālīnasya kāryasya śrūyate /
4581sadeva somyedamagra āsīt ātmā vā idameka evāgra āsīt ityādāvidaṃśabdagṛhītasya kāryasya kāraṇena sāmānādhikaraṇyāt /
4583tasmātprāgutpatterananyatvādutpannamapyananyadeva kāraṇātkāryamityavagamyate /
4584yathāca kāraṇaṃ brahma triṣu kāleṣu sattvaṃ na vyabhicaratyevaṃ kāryamapi jagattriṣu kāleṣu sattvaṃ na vyabhicarati /
4585ekaṃ ca punaḥ sattvamato 'pyananyatvaṃ kāraṇātkāryasya // //
4590nahyayamatyantāsatvābhiprāyeṇa prāgutpatteḥ kāryasyāsadvyapadeśaḥkiṃ tarhi vyākṛtanāmarūpatvāddharmādavyākṛtanāmarūpatvaṃ dharmāntaraṃ tena dharmāntareṇāyamasadvyapadeśaḥ prāgutpatteḥ sata eva kāryasya kāraṇarūpeṇānanyasya /
4602yukteśca prāgutpatteḥ kāryasya sattvamananyatvaṃ ca kāraṇādavagamyate śabdāntarācca /
4603yuktistāvadvarṇyate dadhighaṭarucakādyarthibhiḥ pratiniyatāni kāraṇāni kṣīramṛttikāsuvarṇādīnyupādīyamānāni loke dṛśyante /
4607śaktiśca kāraṇasya kāryaniyamārthā kalpamānā nānyāsatī vā kāryaṃ niyacchet /
4609tasmātkāraṇasyātmabhūtā śaktiḥ śakteścātmabhūtaṃ kāryam /
4610apica kāryakāraṇayordravyaguṇādīnāṃ cāśvamahiṣavadbhedabuddhyabhāvāttādātmyamabhyupagantavyam /
4615kathaṃ ca kāryamavayavidravyaṃ kāraṇeṣvavayavadravyeṣu vartamānaṃ vartate /
4640atha svakāraṇasattāsaṃbandha evotpattirātmalābhaśca kāryasyeti cet kathamalabdhātmakaṃ saṃbadhyeteti vaktavyam /
4644nahi vandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇavarmaṇo 'bhiṣekādityevañjātīyakena maryādākāraṇena nirupākhyo vandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇavarmaṇo 'bhiṣekādityevañjātīyakena maryādākaraṇena nirupākhyo vandhyaputro rājā babhūva bhavati bhaviṣyatīti vā viśeṣyate /
4648yathaiva hi prāksiddhatvātkāraṇasvarūpasiddhaye na kaścidvyāpriyate /
4654yataḥ kāryākāreṇa kāraṇaṃ vyavastāpayataḥ kārakavyāpārasyārthavattvamapapadyate /
4655kāryākāro 'pi kāraṇasyātmabhūta evānātmabhūtasyānārabhyatvādityabhāṇi /
4669samavāyikāraṇaviṣayaḥ kārakavyāpāraḥ syāditi cet /
4672samavāyikāraṇasyaivātmātiśayaḥ kāryamiti cet /
4675tasmātkṣīrādīnyeva dravyāṇi dadhyādibhāvenāvatiṣṭhamānāni kāryākhyāṃ labhanta iti na kāraṇādanyatkāryaṃ varṣaśatenāpi śakyaṃ niścetum /
4676tathā mūlakāraṇamevāntyātkāryāttena tena kāryākāreṇa naṭavatsarvavyavahārāspadatvaṃ pratipadyate /
4677evaṃ yukteḥ kāryasya prāgutpatteḥ sattvamananyatvaṃ ca kāraṇādavagamyate /
4681tatredaṃśabdavācyasya kāryasya prāgutpatteḥ sacchabdavācyena kāraṇena sāmānādhikaraṇyasya śrūyamāṇatvātsattvānanyatve prasiddhyataḥ /
4682yadi tu prāgutpatterasatkāryaṃ syātpaścāccotpadyamānaṃ kāraṇe samaveyāttadānyakāraṇātsyāt /
4690evaṃ tantvādikāraṇāvasthaṃ paṭādikāryamaspaṣṭaṃ sat turīvemakuvindādikārakavyāpāradibhirvyaktaṃ spaṣṭaṃ gṛhyate /
4691ataḥ saṃveṣṭitaprasīritapaṭanyāyenaivānanyatkāraṇātkāryamityarthaḥ // //
4694yathā ca loke prāṇāpānādiṣu prāṇabhedeṣu prāṇāyāmena niruddheṣu kāraṇamātreṇa rūpeṇa vartamāneṣu jīvanamātraṃ kāryaṃ nivartyate nākuñcanaprasāraṇādikaṃ kāryāntaram /
4697evaṃ kāryasya kāraṇādananyatvam /
4701anyathā punaścetanakāraṇavāda ākṣipyate /
4750cetanaṃ brahmaikamadvitīyaṃ jagataḥ kāraṇamiti yaduktaṃ tannopapadyate /
4755tasmānna brahma jagatkāraṇamiti cet /
4767śrutiśca bhavati na tasya kāryaṃ kāraṇaṃ ca vidyate na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate /
4797cetanamekamadvitīyaṃ brahma kṣīrādivaddevādivaccānapekṣya bāhyasādhanaṃ svayaṃ pariṇamamānaṃ jagataḥ kāraṇamiti sthitam /
4835kriyāviṣaye hi atirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāti ityevañjātīyakāyāṃ virodhapratītāvapi vikalpāśrayaṇaṃ virodhaparihārakāraṇaṃ bhavati puruṣatantratvāccānuṣṭhānasya /
4855pradhānavādino 'pi hi niravayavamaparicchinnaṃ śabdādihīnaṃ pradhānaṃ sāvavasya paricchinnasya śabdādimataḥ kāryasya kāraṇamiti svapakṣaḥ /
4920neśvaro jagataḥ kāraṇamupapadyate /
4926tasmādvaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅgānneśvaraḥ kāraṇamityevaṃ prāpte brūmaḥ vaiṣamyanairghṛṇye neśvarasya prasajyete /
4936yathāhi parjanyo vrīhiyavādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ bhavati vrīhiyavādivaiṣamye tu tattadbījagatānyevāsādhāraṇāni sāmarthyāni kāraṇāni bhavanti evamīśvaro devamanuṣyādisṛṣṭau sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ kṣavati /
4937devamanuṣyādivaiṣamye tu tattajjīvagatānyevāsādhāraṇāni karmāṇi kāraṇāni bhavantyevamīśvaraḥ sāpekṣatvānna vaiṣamyanairghṛṇyābhyāṃ duṣyati /
4959nacāvidyā kevalā vaiṣamyasya kāraṇaṃ ekarūpatvāt /
4973cetanaṃ brahma jagataḥ kāraṇaṃ prakṛtiścetyasminnavadhārite vedārthe parairupakṣiptānvilakṣaṇatvādīndoṣānparyahārṣīdācāryaḥ /
4975yasmādasminbrahmaṇi kāraṇe parigṛhyamāṇe pradarśitena prakāreṇa sarve kāraṇadharmā upapadyante 'sarvajñaṃ sarvaśakti mahāmāyaṃ ca brahma iti tasmādanatiśaṅkanīyamidamaupaniṣadaṃ darśanamiti // //
4996naca mṛdādyupādānasvarūpavyapāśrayeṇaiva dharmeṇa mūlakāraṇamavadhāraṇīyaṃ na bāhyakumbhakārādivyapāśrayeṇeti kiñcinniyāmakamasti /
4997nacaivaṃ sati kiñcidvirudhyate pratyuta śrutiranugṛhyate cetanakāraṇasamarpaṇāt /
4998ato racanānupapatteśca hetornācetanaṃ jagatkāraṇamanumantavyaṃ bhavati /
5004kāryakāraṇabhāvastu prekṣāpūrvakanirmitānāṃ śayanāsanādīnāṃ dṛṣṭa iti na kāryakāraṇabhāvādbāhyādhyātmikānāṃ bhedānāmacetanapūrvakatvaṃ śakyaṃ kalpayitum // //
5010ataḥ pravṛttyanupapatterapi hetornācetanaṃ jagatkāraṇamanumātavyaṃ bhavati /
5037tasmātsaṃbhavati pravṛttiḥ sarvajñakāraṇatve natvacetanakāraṇatve // //
5138prasiddha eva tu śrutyeśvarakāraṇavādinyā virodhastadanuvartinyā ca smṛtyā /
5141ekaṃ hi brahma sarvātmakaṃ sarvasya prapañcasya kāraṇamabhyupagacchatāmekasyaivātmano viśeṣau tapyatāpakau na jātyantarabhūtāvityabhyupagantavyaṃ syāt /
5195pradhānakāraṇavādo nirākṛtaḥ /
5196paramāṇukāraṇavāda idānīṃ nirākartavyaḥ /
5198tatrāyaṃ vaiśeṣikāṇāmabhyupagamaḥ kāraṇadravyasamavāyino guṇāḥ kāryadravye samānajātīyaṃ guṇāntaramārabhante śuklebhyastantubhyaḥ śuklasya paṭasya prasavadarśanāttadviparyayādarśanācca /
5199tasmāccetanasya brahmaṇo jagatkāraṇatve 'bhyupagamyamāne kārye 'pi jagati cetanyaṃ samaveyāt /
5200tadadarśanāttu na cetanaṃ brahma jagatkāraṇaṃ bhavitumarhatīti /
5205kāraṇaguṇāśca kārye guṇāntaram /
5213atha manyase virodhinā parimāṇāntareṇākrāntaṃ kāryadravyaṃ dvyaṇukādītyato nārambhakāṇi kāraṇagatāni pārimaṇḍalyādīnītyabhyupagacchāmi natu cetanāvirodhinā guṇāntareṇa jagata ākrāntatvamasti yena kāraṇagatā cetanā kārye cetanāntaraṃ nārabheta /
5217yathā kāraṇe vidyamānānāmapi pārimāṇḍalyādināmanārambhakatvamevaṃ caitanyasyāpītyasyāṃśasya samānatvāt /
5221kāraṇabahutvātkāraṇamahatvātpracayaviśeṣācca mahat tadviparītamaṇu etena dīrghatvahrasvatve vyākhyāte iti hi kāṇabhujāni sūtrāṇi /
5222naca saṃnidhānaviśeṣātkutaśctkāraṇabahutvādīnyevārabhante na pārimāṇḍalyādīnītyucyeta dravyāntare guṇāntare vārabhyamāṇe sarveṣāmeva kāraṇaguṇānāṃ svāśrayasamavāyaviśeṣāt /
5245idānīṃ paramāṇukāraṇavādaṃ nirākaroti /
5250nacākāraṇena kāryeṇa bhavitavyamityataḥ paramāṇavo jagataḥ kāraṇamiti kaṇabhugabhiprāyaḥ /
5279kalpitānāmavastutvādavastveva saṃyoga iti vastunaḥ kāryasyāsamavāyikāraṇaṃ na syāt /
5280asati cāsamavāyikāraṇe dvyaṇukādikāryadravyaṃ notpadyeta /
5285tasmādanupapanno 'yaṃ paramāṇukāraṇavādaḥ // //
5290nacaivamabhyupagacchatā śakyate 'ṇukāraṇatā samarthayitum /
5301apekṣākāraṇasya tulyatvāt /
5305tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ // //
5314tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ // //
5318paramakāraṇāpekṣayā sthūlatvamanityatvaṃ ca teṣāmabhipretaviparītamāpadyetetyarthaḥ /
5321yadi loke rūpādimadvastu tatsvakāraṇāpekṣayā sthūlamanityaṃ ca dṛṣṭam /
5323yacca nityatve kāraṇaṃ tairuktam sadakāraṇavannityam iti /
5326yadapi nityatve dvitīyaṃ kāraṇamuktam anityamiti ca viśeṣataḥ pratiṣedhābhāvaḥ iti /
5330taccāstyeva nityaṃ paramakāraṇaṃ brahma /
5332yadapi nityatve tṛtīyaṃ kāraṇamuktam avidyā ca iti tadyadyevaṃ vivrīyate satāṃ paridṛśyamānakāryāṇāṃ kāraṇānāṃ pratyakṣeṇāgrahaṇamavidyeti tato dvyaṇukanityatāpyāpadyeta /
5335athāpi kāraṇavibhāgātkāraṇavināśāccanyasya tṛtīyasya vināśahetorasaṃbhavo 'vidyā sā paramāṇūnāṃ nityatvaṃ khyapayatīti vyākhyāyeta /
5338yadā tvapāstaviśeṣaṃ sāmānyātmakaṃ kāraṇaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānamārambhakamabhyupagamyate tadā ghṛtakāṭhinyavilayanavanmūrtyavasthāvilayanenāpi vināśa upapadyate /
5340tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ // //
5347akalpyamāne tūpacitāpacitaguṇatve paramāṇutvasāmyaprasiddhaye yadi tāvatsarvaṃ ekaikaguṇā eva kalpyeraṃstatastejasi sparśasyopalabdhirna syāt apsu rūpasparśayoḥ pṛthivyāṃ ca rasarūpasparśānāṃ kāraṇaguṇapūrvakatvātkāryaguṇānām /
5350tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ // //
5353pradhānakāraṇavādo vedavidbhirapi kaiścinmanvādibhiḥ satkāryatvādyaṃśopajīvanābhiprāyeṇopanibaddhaḥ /
5354ayaṃ tu paramāṇukāraṇavādo na kaiścidapi śiṣṭaiḥ kenacidapyaṃśena parigṛhīta ityatyantamevānādaraṇīyo vedavādibhiḥ /
5377tantavo hi kāraṇadravyāṇi kāryadravyaṃ paṭamārabhante /
5382yutasiddhayoḥ saṃbandhaḥ saṃyogo 'pyutasiddhayostu samavāya ityayamabhyupagamo mṛṣaiva teṣāṃ prāksiddhasya kāryātkāraṇasyāyutasiddhatvānupapatteḥ /
5383athānyatarāpekṣa evāyamabhyupagamaḥ syādayutasiddhasya kāryasya kāraṇena saṃbandhaḥ samavāya iti evamapi prāgsiddhasyālabdhātmakasya kāryasya kāraṇena saṃbandho nopapadyate dvayāyattatvātsaṃbandhasya /
5384siddhaṃ bhūtvā saṃbadhyata iti cet prākkāraṇasaṃbandhātkāryasya siddhāvabhyupagamyamānāyāmayutasiddhyabhāvātkāryakāraṇayoḥ saṃyogavibhāgau na vidyete itīdaṃ duruktaṃ syāt /
5385yathā cetpannamātrasyākriyasya kāryadravyasya vibhubhirākāśādibhirdravyāntaraiḥ saṃbandhaḥ saṃyoga evābhyupagamyate na samavāya evaṃ kāraṇadravyeṇāpi saṃbandhaḥ saṃyoga eva syānna samavāyaḥ /
5407kāryakāraṇadravyayorāśritāśrayabhāvo 'nyathā nopapadyata ityavaśyaṃ kalpyaḥ samavāya iti cet /
5410kāryakāraṇayorhi bhedasiddhāvāśritāśrayabhāvasiddhirāśritāśrayabhāvasiddhau ca tayorbhedasiddhiḥ kuṇḍabadaravaditaretarāśrayatā syāt /
5411nahi kāryakāraṇayorbheda āśritāśrayabhāvo vā vedāntavādibhirabhyupagamyate kāraṇasyaiva saṃsthānamātraṃ kāryamityabhyupagamāt /
5416sthūlasūkṣmatāratamyakrameṇāparamakāraṇādvināśopapatteḥ /
5421yathā hi ghṛtasuvarṇādīnāmavibhajyamānāvayavānāmapyagnisaṃyogāddravabhāvāpattyā kāṭhanyavināśo bhavati evaṃ paramāṇūnāmapi paramakāraṇabhāvāpattyā mūrtyādivināśo bhaviṣyati /
5423tadevamasārataratarkasaṃdṛbdhatvādīśvarakāraṇaśrutiviruddhatvācchruti pravaṇaiśca śiṣṭairmanvādibhiraparigṛhītatvādatyantamevānapekṣāsminparamāṇukāraṇavāde kāryā śreyorthibhiriti vākyaśeṣaḥ // //
5457yadyapi bhoktā praśāsitā vā kaściccetanaḥ saṃhantā sthiro nābhyupagamyate tathāpyavidyādīnāmitaretarakāraṇatvādupapadyate lokayātrā /
5594itaścānupapanno vaināśikasamayaḥ yataḥ sthiramanuyāyikāraṇamanabhyupagacchatāmabhāvādbhāvotpattirityetadāpadyate /
5597kūṭastāccetkāraṇātkāryamutpadyetāviśeṣātsarvaṃ sarvata utpadyeta /
5601yadyabhāvādbhāva utpadyetābhāvatvāviśeṣātkāraṇaviśeṣābhyupagamo 'narthakaḥ syāt /
5603nirviśeṣasya tvabhāvasya kāraṇatvābhyupagame śaśaviṣāṇādibhyo 'pyaṅ kurādayo jāyeran /
5612yattūktaṃ svarūpopamardamantareṇa kasyacitkūṭasthasya vastunaḥ kāraṇatvāmupapatterabhāvādbhāvotpattirbhavitumarhatīti /
5614sthirasvabhāvānāmeva suvarṇādīnāṃ pratyabhijñāyamānānāṃ rucakādikāryakāraṇabhāvadarśanāt /
5615yeṣvapi bījādiṣu svarūpopamarde lakṣyate teṣvarapi nāsāvupamṛdyamānā pūrvāvasthottarāvasthāyāḥ kāraṇamabhyupagamyate anupamṛdyamānāmevānuyāyināṃ bījādyavayavānāmaṅ kurādikāraṇabhāvābhyupagamāt /
5647nacaitatsvabhāvaviveke yuktaṃ pratibandhakāraṇābhāvāt /
5857idānīṃ kevalādhiṣṭhātrīśvarakāraṇavādaḥ pratiṣidhyate /
5860yadi punaraviśeṣeṇeśvarakāraṇavādamātramiha pratiṣidhyeta pūrvottaravirodhādvyāhatābhivyāhāraḥ sūtrakāra ityetadāpadyeta /
5861tasmādaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittakāraṇamīśvara ityeṣa pakṣo vedāntavihitabrahmaikatvapratipakṣatvādyatnenātra pratiṣidhyate /
5863kecittāvatsāṃkhyayogavyapāśrayāḥ kalpayanti pradhānapuruṣayoradhiṣṭhātā kevalaṃ nimittakāraṇamīśvara itaretaravilakṣaṇāḥ pradhānapuruṣeśvarā iti /
5864māheśvarāstu manyante kāryakāraṇayogavidhiduḥkhāntāḥ pañca padārthāḥ paśupatineśvareṇa paśupāśavimokṣaṇāyopadiṣṭāḥ paśupatirīśvaro nimittakāraṇamiti varṇayanti /
5865tathā vaiśeṣikādayo 'pi kecitkathañcitsvaprakriyānusāreṇa nimittakāraṇamīśvara iti varṇayanti /
5867patyurīśvarasya pradhānapuruṣayoradhiṣṭhātṛtvena jagatkāraṇatvaṃ nopapadyate /
5890nāpyanyaḥ kaścitkāryagamyaḥ saṃbandhaḥ śakyate kalpayituṃ kāryakāraṇabhāvasyaivādyāpyasiddhatvāt /
5894apicāgamabalena brahmavādī kāraṇādisvarūpaṃ nirūpayatīti nāvaśyaṃ tasya yathādṛṣṭameva sarvamabhyupagantavyamiti niyamo 'sti /
5895parasya tu dṛṣṭāntabalena kāraṇādisvarūpaṃ nirūpayato yathādṛṣṭameva sarvamabhyupagantavyamityayamastyatiśayaḥ /
5921atha lokadarśanānusāreṇeśvarasyāpi kiñcitkāraṇānāmāyatanaṃ śarīraṃ kāmena kalpyeta /
5944tasmādapyasaṃgatastārkikaparigṛhīta īśvarakāraṇavādaḥ // //
5948yeṣāmaprakṛtiradhiṣṭhātā kevalanimittakāraṇamīśvaro 'bhimatasteṣāṃ pakṣaḥ pratyākhyātaḥ /
5949yeṣāṃ punaḥ prakṛtiścādhiṣṭhātā cobhayātmakaṃ kāraṇamīśvaro 'bhimatasteṣāṃ pakṣaḥ pratyākhyāyayate /
5970kāraṇaprāptau kāryasya pravilayaprasaṅgāt /
5991bhavitavyaṃ hi kāryakāraṇayoratiśayena yathā mṛdghaṭayoḥ /
5992nahyasatyatiśaye kāryaṃ kāraṇamityavakalpate /
6049te hi kāraṇasāmāgryasaṃbhavādakāśasyotpattiṃ vārayanti /
6050samavāyyasamavāyinimittakāraṇebhyo hi kila sarvamutpadyamānaṃ samutpadyate /
6051dravyasya caikajātīyakamanekaṃ ca dravyaṃ samavāyikāraṇaṃ bhavati /
6052nacākāśasyaikajātīyakamanekaṃ ca dravyamārambhakamasti yasminsamavāyikāraṇe satyasamavāyikāraṇe ca tatsaṃyoga ākāśa utpadyeta /
6053tadabhāvāttu tadanugrahapravṛttaṃ nimittakāraṇaṃ dūrāpetamevākāśasya bhavati /
6100tathāhi yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavati iti pratijñāya mṛdādidṛṣṭāntaiḥ kāryakāraṇābhedapratipādanaparaiḥ pratijñaiṣā samarthyate /
6175yattūktaṃ samānajātīyamanekaṃ kāraṇadravyaṃ vyomno nāstīti tatpratyucyate na tāvatsamānajātīyamevārabhate na bhinnajātīyamiti niyamo 'sti /
6177naca nimittakāraṇānāmapi turīvemādīnāṃ samānajātīyatvaniyamo 'sti /
6179samavāyikāraṇaviṣaya eva samānajātīyatvābhyupagamo na kāraṇāntaraviṣaya iti /
6194neśvaraśāsanamastyanekameva kāraṇaṃ kāryaṃ janayatīti /
6253sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ iti ca brahmaṇo janayitāraṃ vārayati /
6283yadyapi buddhyādayaḥ svakāraṇebhyaḥ pratyakṣaṃ bhavanto dṛśyante tathāpi sarvasya bhāvajātasya sākṣātpraṇāḍyā veśvaravaṃśyatvāt /
6360evaṃ krameṇa sūkṣmaṃ sūkṣmataraṃ cānantaramanantaraṃ kāraṇamapītya sarvaṃ kāryajātaṃ paramakāraṇaṃ paramasūkṣmaṃ ca brahmāpyetīti veditavyam /
6361nahi svakāraṇavyatikrameṇa kāraṇakāraṇe kāryāpyayo nyāyyaḥ /
6366nahi kārye dhriyamāṇe kāraṇasyāpyayo yuktaḥ kāraṇāpyaye kāryasyāvasthānānupapatteḥ /
6367kāryāpyaye tu kāraṇasyāvasthānaṃ yuktaṃ mṛdādiṣvevaṃ dṛṣṭatvāt // //
6886yadyapi doṣaprayuktaḥ sāmagrīsaṃpannaśca jīvaḥ yadyapi ca loke kṛṣyādiṣu karmasu neśvarakāraṇatvaṃ prasiddhaṃ tathāpi sarvāsveva pravṛttiṣvīśvaro hetukarteti śruteravasīyate /
7116tatra tatra śrutivipratiṣedhādanyataranirdhāraṇakāraṇānirūpaṇāccāpratipattiḥ prāpnoti /
7259iha tu na kiñcitsarvaśabdārthasaṃkocane kāraṇamasti /
7292tasmātkāraṇasadbhāvapradarśanārtha evāyamānīcchabda iti /
7362itaścāsti mukhyasya prāṇasya vaiśeṣikaṃ kāryaṃ yatkāraṇaṃ pañcavṛttirayaṃ vyapadiśyate śrutiṣu prāṇo 'pāno vyāna udānaḥ samānaḥ iti /
7606karma ca nimittakāraṇaṃ dehāntarārambhe /
7649kāraṇānurūpaṃ hi kāryaṃ bhavati /
7776naca dharmādharmayoḥ svarūpaphalasādhanādisamadhigame śāstrādatiriktaṃ kāraṇaṃ śakyaṃ saṃbhāvayatum /
7821tasmātkarmaiva śīlopalakṣitamanuśayabhūtaṃ yonyāpattau kāraṇamiti kārṣṇājinermatam /
8005ayaṃ dharmo 'yamadharma iti śāstrameva vijñāne kāraṇam /
8021itaśca vrīhyādisaṃśleṣamātraṃ tadbhāvo yatkāraṇaṃ vrīhyādibhāvasyānantaramanuśayināṃ retaḥsigbhāva āmnāyate yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati iti /
8232nāḍīṣu puratīti ca śayānasya na kiñcidavijñāne kāraṇaṃ śakyaṃ vijñātuṃ bhedaviṣayatvāt yatra vā anyadiva syāttatrānyo 'nyatpaśyet iti śruteḥ /
8233nanu bhedaviṣayasyāpyatidūrādikāraṇamavijñāne syāt /
8246yasmāccātmaiva suptisthānamata eva ca kāraṇānnityavadevāsmādātmanaḥ prabodhaḥ svāpādhikāre śiṣyate kuta etadāgāt ityasya praśnasya prativacanāvasare 'yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccārantyevamevaitasmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ ityādinā /
8265itaśca sa evottiṣṭhati yatkāraṇamatīte 'hanyahamado 'drākṣamiti pūrvānubhūtasya paścātsmaraṇamanyasyotthāne nopapadyate /
8284yuktaṃ tatra vivekakāraṇābhāvājjalabindoranuddharaṇam /
8285iha tu vidyate vivekakāraṇaṃ karma cāvidyā ceti vaiṣamyam /
8478sarveṣāṃ ca sādhāraṇe pravilayārthatve sati arūpavadeva hi tatpradhānatvāt iti vinigamanakāraṇavacanamanavakāśaṃ syāt /
8649yatkāraṇaṃ parasmādātmano 'nyaṃ cetanaṃ pratiṣedhati śāstram nānyo 'to 'sti draṣṭā ityevamādi /
8683ananyatvaṃ ca kāraṇātkāryasya /
8778avicitrasya kāraṇasya vicitrakāryānupapattervaiṣamyanairghṛmyaprasaṅgādanuṣṭhānavaiyartyāpatteśca /
8932vājasaneyake tadgīthaśabdenāvayavagrahaṇe kāraṇābhāvātsakalaiva bhaktirāvedyate /
8974evametasminsāmānādhikaraṇyavākye vimṛśyamāna ete pakṣāḥ pratibhānti tatrānyatamanirdhāraṇakāraṇābhāvādanirdāraṇaprāptāvidamucyate vyāpteśca samañjasamiti /
9048yatkāraṇaṃ priyaṃ modaḥ pramoda ānanda ityete parasparāpekṣayā bhoktrantarāpekṣayā copacitāpacitarūpā upalabhyante /
9085yatkāraṇam eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate /
9403itthaṃ mahābhāgā vidyā yatsāmarthyādasya viduṣaḥ sukṛtaduṣkṛte saṃsārakāraṇabhūte vidhūyate te cāsya suhṛdviṣatsu niviśete itai /
9432kvacidapi cedaṃ vidhūnanasaṃnidhāvupāyanaṃ śrūyamāṇaṃ kuśāchandastutyupagānavadvidhanūnaśrutyā sarvatrāpekṣāmāṇaṃ sārvatrikaṃ nirṇayakāraṇaṃ saṃpadyate /
9466gatikāraṇabhūto hyarthaḥ paryaṅ kavidyāsu saguṇeṣūpāsaneṣūpalabhyate /
9533yadi hyapayukte sakṛtpravṛtte karmaṇi karmāntaraṃ dehāntarārambhakāraṇamāvirbhavettato 'nyadapyadagdhabījaṃ karmāntaraṃ tadvadeva prasajyeteti brahmavidyāyāḥ pākṣikaṃ mokṣahetutvamahetutvaṃ vāśaṅkyeta natviyamāśah kā yuktā jñānātkarmabījadāhasya śrutismṛtiprasiddhatvāt /
9675yatra tu vispaṣṭātkāraṇāntarādvidyābhedaḥ pratīyate tatraitadevaṃ syāt /
9909śrutyādīni ca kāraṇāni darśitāni /
9910evamanubandhādibhyaḥ kāraṇebhyaḥ svatāntryaṃ manaścidādīnāma /
9930bhūyāṃsastvagnyavayavāḥ saṃpādayitavyā vidyāyāmityetasmātkāraṇādagninānubadhyate vidyā na karmāṅgatvāt /
9991tadatilaṅghanena śākhāntaravihitaviśeṣopādāne kāraṇaṃ nāsti /
10075tatra sthitatvāttāvadvidyābhedasya na samuccayaniyame kiñcitkāraṇamasti /
10078nityatāśrutirhi tatra kāraṇaṃ naivaṃ vidyānāṃ kācinnityatāśrutirasti /
10173nanu tatra tatra prasīdhitametadadhikamasaṃsāri brahma jagatkāraṇaṃ tadeva ca saṃsāriṇa ātmanaḥ pāramārthikaṃ svarūpamupaniṣatsūpadiśyata iti /
10238na vayamadhyayanaprabhavaṃ karmāvabodhanamadhikārakāraṇaṃ vārayāmaḥ kiṃ tarhyeniṣadamātmajñānaṃ svātantryeṇaiva prayojanavatpratīyamānaṃ na karmādhikārakāraṇatāṃ pratipadyata ityetāvatpratipādayāmaḥ /
10304niścayakāraṇasadbhāvāt /
10466kāraṇaṃ cātrovāca na vā ajīviṣyamimānakhādan iti kāmo ma udapānam iti ca /
10565kiṃ kāraṇam ārūḍho naiṣṭhikaṃ dharmaṃ yastu pracyavate pinaḥ /
10606kiṃ kāraṇaṃ tasmai hi sāṅgāya karmaṇe yajamānenartvikparikrīyate /
10693kiṃ kāraṇam /
10794tathā hi chāndogye 'tattvamasi śvetaketo iti udiśya bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatu iti punaḥ paricodyamānaḥ tat tat ādāśaṅkā kāraṇaṃ nirākṛtya tattvamasi iti eva asakṛt upadiśate /
10801tat padena ca prakṛtaṃ sat brahma īkṣitṛ jagato janmādikāraṇam abhidhīyate 'satyaṃ jñānamananta brahma vijñānamānandaṃ brahma adṛṣṭaṃ draṣṭṛ avijñātaṃ vijñātṛ ajamajaramamaram asthūlamanaṇvahrasvamadīrgham ityādi śāstra prasiddham /
10903kutaḥ saṃśayaḥ sāmānādhikaramye kāraṇa anavadhāraṇāt /
10951tatra aniyamo niyamakāraṇa abhāvāt iti prāptam /
10952na hi atra brahmaṇa iva kasyacit utkarṣaviśeṣaḥ avadhāryate 'brahma hi samasta jagat kāraṇatvāt apahatapāpmatvādi guṇayogāt ca ādityādibhya utkṛṣṭam iti śakyam avadhārayituṃ na tu āditya udgīthādīnāṃ vikāratva aviśeṣāt kañcit utkarṣaviśeṣa avadhāraṇe kāraṇam asti /
10979kṣattṛśabdaḥapi hi kutaścit kāraṇāt rājānam upasarpan na nivārayituṃ pāryate /
11068na hi vayaṃ karmaṇaḥ phaladāyinīṃ śaktim avajānīmahe vidyata eva sā sā tu vidyādinā kāraṇāntareṇa pratibadhyata iti vadāmaḥ /
11078tayoḥ ca avivakṣākāraṇaṃ na asti iti ataḥ pāpmaprahāṇapūrvaka aiśvaryaprāptiḥ tāsāṃ phalam iti niścīyate /
11133jñānasya eva hi prāpakaṃ satkarma prāṇāḍyā mokṣakāraṇam iti upacaryate /
11147samadhigatam etat anantara adhikaraṇe nityam agnihotrādikaṃ karma mumukṣuṇā mokṣaprayojana uddeśena kṛtam upāttaduritakṣayahetutvadvāreṇa sattvaśuddhikāraṇatāṃ pratipadyamānaṃ mokṣaprayojanabrahma adhigamanimittatvena brahmavidyayā saha ekakāryaṃ bhavati iti /
11164vidyāsahāyasya agnihotrādeḥ vidyānimittena sāmarthya atiśayena yogāt ātmajñānaṃ prati kaścit kāraṇa atiśayo bhaviṣyati na tathā vidyāvihīnasya iti yuktaṃ kalpayitum /
11168tasmāt vidyāsaṃyuktaṃ nityam agnihotrādi vidyāvihīnaṃ ca ubhayam api mumukṣuṇā mokṣaprayojana uddeśena iha janmani janmāntare ca prāk jñāna utpatteḥ kṛtaṃ yat tat yathāsāmarthyaṃ brahma adhigamapratibandhakāraṇa upāttaduritakṣayahetutvadvāreṇa brahma adhigamakāraṇatvaṃ pratipadyamānaṃ śravaṇa manana śraddhā tātparyādi antaraṅgakāraṇāpekṣaṃ brahmavidyayā saha ekakāryaṃ bhavati iti sthitam // //
11333tatra api kenacit kāraṇena utkrāntim āśaṅkya pratiṣedhati athākāmayamāno yo 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo bhavati na tasya prāṇā utkrāmanti brahmaiva sanbrahmāpyeti iti ataḥ paravidyāviṣayāt pratiṣedhāt na parabrahmavido dehāt prāṇānām utkrāntiḥ asti iti cet /
11581nanu kāryaviṣaye api brahmaśabdo na upapadyate samanvaye hi samastasya jagato janmādikāraṇaṃ sthāpitam iti /
11688yat tu kaiścit jalpyate nityāni naimittikāni karmāṇi anuṣṭhīyante pratyavāya anutpattaye kāmyāni pratiṣiddhāni ca parihriyante svarganarakān avāptaye sāṃpratadeha upabhogyāni ca karmāṇi upabhogena eva kṣapyanta ityato vartamānadehapātāt ūrdhvaṃ dehāntara pratisaṃdhāna kāraṇa abhāvāt svarūpa avasthānalakṣaṇaṃ kaivalyaṃ vinā api brahmātmataya evaṃvṛttasya setsyati iti /
11941yatkāraṇam anantaram āpnoti manasaspatim ityāha /