Occurrences of vidyā in "Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣya"
Click [+] to expand the context.
12oṃ namo brahmādibhyo brahmavidyāsampradāyakartṛbhyo vaṃśaṛṣibhyo namo gurubhyaḥ /
14tasyā iyamalpagranthā vṛttirārabhyate saṃsāravyāvivṛtsubhyaḥ saṃsārahetunivṛttisādhanabrahmātmaikatvavidyāpratipattaye /
15seyaṃ brahmavidyā upaniṣacchabdhavācyātatparāṇāṃ sahetoḥ saṃsārasyātyantāvasādanāt /
27svayañjyotiḥ ityupakramya taṃ vidyākarmaṇi samanvāramete puṇyo vai puṇena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena iti ca /
51sa eṣa bījāṅkurādivadavidyākṛtaḥ saṃsāra ātmani kriyākārakaphalādhyāropalakṣaṇo 'nādirananto 'narthaḥ ityetasmādviraktasyāvidyānivṛttaye tadviparītabrahmavidyāpratipattyarthopaniṣadārabhyate /
53vidyayā vā karmaṇā vā taddhaitallokajideva ityevamādiśrutibhyaḥ /
55vidyāprakaraṇe cāmnānāt karmāntare ca sampādanadarśanād vijñānāt tatphalaprāptirastītyavagamyate /
56sarveṣāṃ ca karmaṇāṃ paraṃ karmāśvamedhaḥ samaṣṭivyaṣṭiprāptiphalavatvāt tasya ceha brahmavidyāprārambha āmnānaṃ sarvakarmaṇāṃ saṃsāraviṣayatvapradarśanārtham /
60jayā me syāt etāvān vai kāmaḥ iti nisargata eva sarvakarmaṇāṃ kāmyatvaṃ darśayitvā putrakarmāparavidyānāṃ camanuṣyalokaḥ pitṛloko devalokaḥ iti phalaṃ darśayitvā tryannātmakatāṃ cānte upasaṃhariṣyatitrayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma iti /
66ato 'smātkriyākārakaphalabhedasvarūpād etāvadidamiti sādhyasādhanarūpādviraktasya kāmādidoṣakarmabījabhūtāvidyānivṛttaye rajjvāmiva sarpavijñānāpanayāya brahmavidyā ārabhyate /
441vidyāprakaratvāccāsya /
472kriyārthaiścāviśeṣādvidyārthānām yathā ca darśapaurṇamāsādikriyedamphalā viśiṣṭaitikartavyatākā evaṅkramaprayuktāṅgā ca ityetadalaukikaṃ vastu pratyakṣādyaviṣayaṃ tathābhūtaṃ ca vedavākyaireva jñāpyate /
536avyākṛtāttu yatparaṃ paramātmākhyaṃ vidyāviṣayam anāmarūpakarmātmakamneti neti iti itarapratyākhyānenopasaṃhariṣyati pṛthak /
882brahmavidyāyāḥ kevalāyā vakṣyamāṇāyā mokṣahetutvamityuttarārthaṃ ceti /
1122ātmānastu kāmāya ityātmārthaḥ tvaśruterayukta iti cennayatra vā anyadiva syātityavidyāviṣayātmārthatvābhyupagamāt tatkena kaṃ paśyet neha nānāsti kiñcana tatra ko mohaḥ kaḥ śokaḥ ekatvamanupaśyataḥ ityādinā vidyāviṣaye tatpratiṣedhācca nātmadharmatvam /
1147tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram taddhyagryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate hyamṛtaṃ tataḥ ityādi smṛtibhyaśca /
1299nityalabdhasvarūpatve 'pi satyavidyāmātraṃ vyavadhānam /
1302tasmādvidyayā tadapohanamātrameva lābho nānyaḥ kadācidapyupapadyate /
1331sūtritā brahmavidyā ātmetyevopāsīta iti yadarthopaniṣatkṛtasnāpi /
1337kimāhurityāha yadbrahmavidyayā brahma paramātmā tayā brahmavidyayā sarvaṃ niravaśeṣaṃ bhaviṣyanto bhaviṣyāma ityevaṃ manuṣyā yanmanyante /
1340yathā karmaviṣaye phalaprāptiṃ dhruvāṃ karmabhyo manyante tathā brahmavidyāyā sarvātmabhāvaphalaprāptiṃ dhruvāmeva manyante /
1343tadyadyavijñāya kiñcitsarvamabhavattathānyeṣāmapyastu kiṃ brahmavidyayā atha vijñāya sarvamabhavat vijñānasādhyatvātkarmaphalena tulyamevetyanityatvaprasaṅgaḥ sarvabhāvasya brahmavidyāphalasya /
1358ato dvaitaikatvāparabrahmavidyayā karmasahitayā aparabrahmabhāvamupasampanno bhojyādapāvṛttaḥ sarvaprāptyocchinnakāmakarmabandhanaḥ parabrahmabhāvī brahmavidyāhetorbrahmetyabhidhīyate /
1364avidyākṛtāsarvatvanivṛttiṃ cetsarvabhāvāpattiṃ brahmavidyāphalaṃ manyase brahmabhāvipuruṣakalpanā vyarthā syātprāgbrahmavijñānādapi sarvo jantubrahmatvānnityameva sarvabhāvāpannaḥ paramārthataḥ avidyayā tvabrahmatvamasarvatvaṃ cādhyāropitam yathā śuktikāyāṃ rajatam vyomni vā talamalavattvādi tatheha brahmaṇyadhyoropitamavidyayā abrahmatvamasarvatvaṃ ca brahmavidyayā nivartyata iti manyase yadi tadā yuktam yatparamārthata āsītparaṃ brahma brahmaśabdasya mukhyārthabhūtam brahma vā idamagra āsīt ityasminvākye ucyate iti vaktumyathābhūtārthavāditvādvedasya /
1366avidyākṛtavyatirekeṇābrahmatvamasarvatvaṃ ca vidyata eveti cenna tasya brahmavidyayāpohānupapatteḥ /
1367na hi kvacitsākṣādvastudharmasyāpoḍhrī dṛṣṭā kartrī vā brahmavidyā /
1369tathehāpyabrahmatvamasarvatvaṃ cāvidyākṛtameva nivartyatāṃ brahmavidyayā /
1370na tu pāramārthikaṃ vastu kartuṃ nivartayituṃ vārhati brahmavidyā /
1372brahmaṇyavidyānupapattiriti cet na brahmaṇi vidyāvidhānāt /
1389puṇyaṃ vai puṇyena karmaṇā bhavati taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete ityevamādiśrutismṛtinyāyebhyaḥ parasmādvilakṣaṇo 'nyaḥ saṃsāryavagamyate /
1423yadi ca ātmānamevāvet iti saṃsārī kalpyeta brahmavidyā iti vyapadeśo na syāt /
1428tathā ca satyupapanno brahmavidyāvyapadeśo nānyathā /
1429saṃsārividyā hyanyathā syāt /
1431na cobhayanimittatve brahmavidyeti niścito vyapadeśo yuktaṃ tattvajñānavivakṣāyām śrotuḥ saṃśayo hi tathā syāt /
1477tasmādyuktameva manuṣyā manyante yadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyāma iti /
1485asyā brahmavidyāyāḥ sarvabhāvāpattiḥ phalamityetasyārthasya draḍhimne mantrānudāharati śrutiḥ /
1488tadetadbrahma paśyan iti brahmavidyā parāmṛśyate /
1489ahaṃ manurabhavaṃ suryaśca ityādinā sarvabhāvāpattiṃ brahmavidyāphalaṃ parāmṛśati /
1490paśyansarvātmabhāvaṃ phalaṃ pratipeda ityasmātprayogād brahmavidyāsahāyasādhanasādhyaṃ mokṣaṃ darśayatibhuñjānastṛpyatīti yadvat /
1491seyaṃ brahmavidyayā sarvabhāvāpattirāsīnmahatāṃ devādīnāṃ vīryātiśayāt /
1503tasmādbrahyāvido brahyavidyāphalarprāpta prati kuryureva vidhnaṃ devāḥ prabhāvavantaśca hi te /
1519naavidyāpagamamātratvād brahmaprāptiphalasya yaduktaṃ brahmaprāptiphalaṃ prati devā vighnaṃ kuryuriti tatra na devānāṃ vighnakaraṇe sāmarthyamkasmāt vidyākālānantaritatvād brahmaprāptiphalasya /
1522ato brahmavidyāyāṃ satyāmavidyākāryānupapatteḥ pradīpa iva tamaḥkāryasya kena kasya vighnaṃ kuryurdevāḥ yatrātmatvameva devānāṃ brahmavidaḥ /
1524brahmavidyāsamakālamevāvidyāmātravyavadhānāpagamācchuktikāyā iva rajatābhāsāyāḥ śuktikātvamityavocāma /
1527na tviha vidyāsamakāla ātmabhūte deśakālanimittānantarite avasarānupapatteḥ /
1528evaṃ tarhi vidyāpratyayasantatyabhāvād viparītapratyayatatkāryayośca darśanād antya evātmapratyayo 'vidyānivartako na tu pūrva iti /
1533na hi jīvanādihetuke pratyaye sati vidyāpratyayasantatirupapadyate virodhāt /
1534atha jīvanādipratyayatiraskaraṇenaiva āmaraṇāntādvidyāsantatiriti cenna pratyayeyattāsamantānānavadhāraṇācchāstrārthānavadhāraṇadoṣāt /
1537prathamā vidyāpratyayasantatirmaraṇakālāntā veti viśeṣābhāvāt ādyantayoḥ pratyayoḥ pūrvoktau doṣau prasajyeyātām /
1545ya evāvidyādidoṣanivṛttiphalakṛtpratyaya ādyo 'ntyaḥ santato 'santato vā sa eva vidyetyabhyupagamānna codyasyāvatāragandho 'pyasti /
1548tena na tasya nivartukā vidyā avirodhāt /
1549kiṃ tarhi svāśrayādeva svātmavirodhyavidyākāryaṃ yadutpitsu tanniruṇāddhi anāgatatvāt /
1554kvacittu vidyāyāḥ pūrvotpannaviparītapratyayajanitasaṃskārebhyo viparītapratyayāvabhāsāḥ smṛtayo jāyamānāviparītapratyayabhrāntimakasmātkurvantiyathā vijñātadigvibhāgasyāpyakasmāddigviparyayavibhramaḥ /
1564yatra punarvidyāyāṃ satyāmavidyākṛtānekatvabhramaprahāṇamtatkena kaṃ paśyet iti karmāsambhavaṃ darśayati /
1568na sa kevalamevaṃbhūto 'vidvānavidyādoṣavāneva kiṃ tarhi yathā paśurgavādirvāhanadohanādyupakārairupabhujyate evaṃ sa ijyādyanekopakārairupabhoktavyatvādekaikena devādīnām ataḥ paśuriva sarvārtheṣu karmasvadhikṛta ityarthaḥ /
1569etasya hyaviduṣo varṇāśramādipravibhāgavato 'dhikṛtasya karmaṇo vidyāsahitasya kevalasya ca śāstroktasya kāryaṃ manuṣyatvādiko brahmānta utkarṣaḥ /
1572vidyayāśca kāryaṃ sarvātmabhāvāpattirityetatsaṅkṣepato darśitam /
1573sarvāhīyamupaniṣad vidyāvidyāvibhāgapradarśanenaivopakṣīṇā /
1582tasmānmumukṣurdevārādhanaparaḥ śraddhābhaktiparaḥ praṇayo 'pramādī syādvidyāprāptiṃ ati vidyāṃ pratīti vā kākvaitatpradarśitaṃ bhavati devāpriyavākyena ////
1586tasya ca vyācikhyāsitasyasārthavādenatadāhuryadbrahmavidyayā ityādinā sambandhaprayojane abhihite /
1667tanna kṛtasya kṣayavattvātityetadāha yadiha vai saṃsāre 'dbhutavatkaścinmahātmāpi anevaṃvitsvaṃ lokaṃ yathoktena vidhinā avidvān mahadbahu aśvamedhādi puṇyaṃ karma iṣṭaphalameva nairantaryeṇa karoti anenaivānantyaṃ mama bhaviṣyati iti tatkarma hāsyāvidyāvato 'vidyājanitakāmahetutvāt svapnadarśanavibhramodbhūtavibhūtivadantato 'nte phalopabhogasya kṣīyata eva /
1674svātmalokopāsakasya viduṣo vidyāsaṃyogātkarmaiva na kṣīyata ityapare varṣayanti /
1681pareṇa ca kevalavidyāviṣayeṇa viśeṣaṇāt kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no 'yamātmāyaṃ lokaḥ ithi /
1682putrakarmāparavidyākṛtebhyo hi lokebhyo viśinaṣṭi ayamātmā no lokaḥ iti /
1703brahma vidvāṃścettasmātpaśubhāvātkartavyatābandhanarūpātpratimucyate kenāyaṃ kāritaḥ karmavandhanādhikāre 'vaśa iva pravartate na punastadvimokṣṇopāye vidyādhikāra iti nanūktaṃ devā rakṣantīti /
1733so 'bibhedavidyayā tataḥ kāmaprayukta ekākyaramamāṇo 'styupaghātāya striyamaicchat tāṃ samabhavat tataḥ sargo 'yamāsīditi hyuktam /
1762evamekaikaḥ svakarmavidyānurūpyeṇa sarvasya jagato bhoktā bhojyaṃ ca sarvasya sarvaḥ kartā kāryaṃ cetyarthaḥ /
1763etadeva ca vidyāprakaraṇe madhuvidyāyāṃ vakṣyāmaḥ sarvaṃ sarvasya kāryaṃ madhu ityātmaikatvavijñānārtham /
1776tatra ca daivaṃ vittaṃ vidyā karma putraśca phalabhūtānāṃ lokānāṃ sādhanaṃ sraṣṭṛtvaṃ pratītyabhihitam vakṣyamāṇaṃ ca prasiddhamevatasmādyuktaṃ vaktuṃ medhayetyādi /
1779brahmavidyāviṣaye ca sarvaikatvātkāmānupapatteḥ /
1781vivakṣitastu śāstrīya eva sādhyasādhanabhāvo brahmavidyāvidhitsayā tadvairāgyasya vivakṣitatvāt /
1782sarvo hyaṃ vyaktāvyaktalakṣaṇaḥ saṃsāro 'suddho 'nityaḥ sādhyasādhanarūpo duḥkho 'vidyāviṣaya ityetasmādviraktasya brahmavidyā ārabdhavyeti /
1846tadetadvairāgyārthamucyate dhiyā dhiyā janayate karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta heti viraktānāṃ hyasmādbrahmavidyā ārabdhavyā caturthapramukheṇeti /
1976evaṃ pāṅktena daivavittavidyāsaṃyuktena karmaṇā tryannātmakaḥ prajāpatirbhavatīti vyākhyātam /
1978tatra putrakarmāparavidyānāṃ lokaprāptisādhanatvamātraṃ sāmānyenāvagatam na putrādīnā lokaprāptiphalaṃ prati viśeṣasambandhaniyamaḥ /
1986teṣāṃ so 'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva sādhanena jayyo jetavyaḥ sādhyaḥ yathā ca putreṇa jetavyastathottaratra vakṣyāmaḥ nānyena karmaṇā vidyayā veti vākyaśeṣaḥ /
1987karmaṇā agnihotrādilakṣaṇena kevalena pitṛloko jetavyo na putreṇa nāpi vidyayā /
1988vidyayā devaloko na putreṇa nāpi karmaṇā /
1990tasmāttatsādhanatvādvidyāṃ praśaṃsanti ////
1991evaṃ sādhyalokatrayaphalabhedena viniyuktāni putrakarmavidyākhyāni trīṇi sādhanāni /
1994vidyākarmaṇorlokajayahetutvaṃ svātmapratilābhenaiva bhavatīti prasiddham /
2026na tathā vidyākarmabhyāṃ devalokapitṛlokau svarūpalābhasattāmātreṇana hi vidyākarmaṇī svarūpalābhavyatirekeṇa putravadvyāpārāntarāpekṣayā lokajayahetutvaṃ pratipadyete /
2028evaṃ putrakarmāparavidyānāṃ manuṣyalokapitṛlokadeva lokasādhyārthatā pradarśitā śrutyā svayameva /
2032kecittu pitṛlokadevalokajayo 'pi pitṛlokadevalokābhyāṃ vyāvṛttirevatasmātputrakarmāparavidyābhiḥ samucityānuṣṭhitābhistribhya etebhyo lokebhyo vyāvṛttaḥ paramātmavijñānena mokṣamadhigacchatīti paramparayā mokṣārthānyeva putrādisādhanānīcchanti /
2033teṣāmapi mukhāpidhānāyeyameva śrutiruttarā kṛtasamprattikasya putriṇaḥ karmiṇaḥ tryannātmavidyāvidaḥ phalapradarśanāya pravṛttā /
2156ata ūrdhvaṃ vidyāviṣaya ātmādhigantavya ithi caturthaṃ ārabhyate // // //
2159ātmānamevāvedahaṃ brahmāsmītyātmatattvamekaṃ vidyāviṣayaḥ /
2161ekadhaivānudraṣṭavyam mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyatiityevamādibhiḥ pravibhatkau vidyāviṣayau sarvopaniṣatsu /
2169ācāryavānpuruṣo vedaācāryāddhaiva vidyāiti cacchāndogye /
2340sa nirupādhikātmasvarūpavidyayā nivartayitavya iti tatsvarūpavijijñāpayiṣayopaniṣadārambhaḥbrahma te bravāṇi naitāvatā viditaṃ bhavatiiti copakramyaetāvadarekhalvamṛtatvamiti copasaṃhārāt /
2414sarvasaṃsāraduḥkhaviyuktā iyamavasthetyatra dṛṣṭāntaḥsa yathā kumāro vā atyantabālo vā mahārājo vātyantavaśyaprakṛtiryathoktakṛt mahābrāhmaṇo vā atyantaparipakvavidyāvinayasampannaḥ atighnīmatiśayena duḥkhaṃ hantītyatighnī ānandasyāvasthā sukhāvasthā tāṃ prāpya gatvā śayītāvatiṣṭheta /
2437iha hi vidyāvidyāviṣayāvupanyastau /
2438ātmetyevopāsīta ātmānamevāvet ātmānameva lokamupāsītaiti vidyāviṣayaḥ /
2441vidyāviṣayastvātmā kevala upanyasto na nirṇītaḥ /
2443atastadbrahma vidyāviṣayabhūtaṃ jñāpayitavyaṃ yāthātmyataḥ /
2472sa eva brahmaśabdavācyastadvidyaiva brahmavidyeti /
2473atha asaṃsāriṇaḥ tadā tadviṣayā vidyā brahmavidyā /
2477yata evaṃ paṇḍitānāmapyetanmahāmohasthānam anuktaprativacanapraśnaviṣayam ato yathāśakti brahmavidyāpratipādakavākyeṣu brahma vijijñāsūnāṃ buddhivyutpādanāya vicārayiṣyāmaḥ /
2483tathā ca vidyopanyāsakāleātmetyevopāsīta tadetatpreyaḥ putrātpreyo vittāt tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmiityevamādivākyānāmānulomyaṃ syātparābhāve /
2486tathā kauṣītakināmevana vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyātityādinā vāgādikaraṇairvyāvṛttasya kartureva veditavyatāṃ darśayati /
2510atra caātmetyevopāsīta ātmānamevāvedahaṃ brahmāsmīti brahmavidyā prastutā /
2618vidyāvatāmeva karmādhikāra iti cet na brahmaikatvavidyāyāṃ karmādhikāravirodhasyoktatvāt /
2770aupaniṣadaṃmanyā api kecitprakriyāṃ racayantimūrtāmūrtarāśirekaḥ paramātmarāśiruttamaḥ tābhyāmanyo 'yaṃ madhyamaḥ kila tṛtīyaḥ kartrā bhoktrāvijñānamayena ajātaśatrupratibodhitena saha vidyākarmapūrvaprajñāsamudāyaḥprayoktā karmarāśiḥ prayojyaḥ pūrvokto mūrtāmūrtabhūtarāśiḥ sādhanaṃ ceti /
2817ātmetyevopāsītatadeva tasminsarvasminpadanīyamātmatattvam yasmātpreyaḥ putrādeḥityupanyastasya vākyasya vyākhyānaviṣaye sambandhaprayojane abhihite tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmīti tasmāttatsarvamabhavat itievaṃ pratyagātmā brahmavidyāyā viṣaya ityetadupanyastam /
2820etasmādavidyāviṣayādviraktasya pratyagātmaviṣayabrahmavidyāyāmadhikāraḥ kathaṃ nāma syādititṛtīye 'dhyāye upasaṃhṛtaḥ samasto 'vidyāviṣayaḥ /
2821caturthe tu brahmavidyāviṣayaṃ pratyagātmānam brahma te bravāṇi iti brahma jñapayiṣyāmi iti ca prastutya tadbrahmaikamadvayaṃ sarvaviśeṣaśūnyaṃ kriyākārakaphalasvabhāvasatyaśabdavācyāśeṣabhūtadharmapratiṣedhadvāreṇa neti neti iti jñāpitam /
2822asyā brahmavidyāyā aṅgatvena saṃnyāso vidhitsitaḥ jāyāputravittādilakṣaṇaṃ pāṅktaṃ karmāvidyāviṣayaṃ yasmānnātmaprāptisādhanam anyasādhanaṃ hyanyasmai phalasādhanāya prayujyamānaṃ pratikūlaṃ bhavati /
2827kecittu brahmavido 'pyeṣaṇāsambandhaṃ varṇayanti tairbṛhadāraṇyakaṃ na śrutam putrādyeṣaṇānāmavidvadviṣayatvam vidyāviṣaye cayeṣāṃ no 'yamātmāyaṃ lokaḥityataḥkiṃ prajayā kariṣyāmaḥityeṣa vibhāgastairna śrutaḥ śrutyā kṛtaḥ sarvakriyākārakaphalopamardasvarūpāyāṃ ca vidyāyāṃ satyām saha kāryeṇāvidyāyā anupapattilakṣaṇaśca virodhastairna vijñātaḥ /
2828vyāsavākyaṃ ca tairna śrutam karmavidyāsvarūpayorvidyāvidyātmakayoḥ pratikūlavartanaṃ virodhaḥ yadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca /
2829kāṃ gatiṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā //
2832ityevaṃ pṛṣṭasya prativacanena karmaṇā badhyate janturvidyayā ca vimucyate /
2835tasmānna sādhanāntarasahitā brahmavidyā puruṣārthasādhanam sarvavirodhāt sādhananirapekṣaiva puruṣārthasādhanamiti pārivrājyaṃ sarvasādhanasaṃnyāsalakṣaṇamaṅgatvena vidhitsyate /
2837maitreyyai ca karmasādhanarahitāyai sādhanatvenāmṛtatvasya brahmavidyopadeśād vittanindāvacanācca /
2871yadbrahmakṣatrādi karmanimittaṃ varṇāśramādilakṣaṇam ātmavidyādhyāropitapratyayaviṣayaṃ kriyākārakaphalātmakamavidyāpratyayaviṣayamrajjavāmva sarpapratyayaḥ tadupamardanārtham āhaātmani khalvare maitreyi dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ sarvaṃ viditaṃ vijñātaṃ bhavati ////
2900kiṃ tanniśvasitamiva tato jātamityucyateyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasaḥcaturvidhaṃ mantrajātam itihāsa ityurvaśīpurūravasoḥ saṃvādādiḥurvaśīhāpsarāḥityādibrāhmaṇameva purāṇamasadvā idamagra āsītityādi vidyā devajanavidyā vedaḥ so 'yamityādyā upaniṣadaḥpriyamityetadupāsītaityādyāḥ ślokā brāhmaṇaprabhavā mantrāḥtadete ślokāḥityādayaḥ sūtrāṇi vastusaṅgraha vākyāni vede yathā ātmetyevopāsīta ityādīni anuvyākhyānāni mantravivaraṇāni vyākhyānānyarthavādāḥ athavā vastusaṅgrahavākyavivaraṇānyanuvyākhyānāni yathā caturthādhyāye ātmetyevopāsīta ityasya yathā vā anyo 'sāvanyo 'hamasmīti na sa veda yathā paśurevam ityasyāyamevādhyāyaśeṣaḥ mantravivaraṇāni vyākhyānāni evamaṣṭavidhaṃ brāhmaṇam /
2926yastu buddhipūrvakaḥ pralayo brahmavidāṃ brahmavidyānimittaḥ ayamātyantika ityācakṣateavidyānirodhadvāreṇa yo bhavati tadartho 'yaṃ viśeṣārambhaḥ
2942etebhyo bhūtebhyo yānyetāni kāryakaraṇavipayākārapariṇatāni nāmarūpātmakāni salliphenavudvudopamānisvacchasya paramātmanaḥ salilopamasya yepāṃ viṣayaparyantānāṃ prajñānaghane brahmaṇi paramārthavivekajñānena pravilāpanamuttakaṃ nadīsamudravataetabhyo hetubhūtebhyo bhūtebhyaḥ satyaśabdavācyebhyaḥ samutthāya saindhavakhilyavatyathā adbhayaḥ sūryacandrādipratibimbaḥ yathā vā svacchasya sphaṭikasya alattakādyupādhibhyo rattkādibhāvaḥ evaṃ kāryakaraṇabhūtabhūtopādhibhyo viśepātmakhilyabhāvena samutthāya samyagutthāyayebhyo bhūtebhya utthitaḥ tāni yadākāryakaraṇaviṣayākārapariṇatāni bhūtānyātmano viśepātmakhilyahetubhūtāni śāstrācāryopadeśena brahmavidyāyā nadīsamudravatpravilāpitāni vinaśyanti salilaphenabudbudādivatteṣu vinaśyatsu anvevaiṣa viśeṣātmakhilyabhāvo vinaśyatiyathā udakālattphakādihetvapanaye sāryacandrasphaṭikādipratibimbo vinaśyati candrādi svarūpameva paramārthato vyavatiṣṭhate tadvatprajñānaghanamanantamapāraṃ svacchaṃ vyavatiṣṭhate /
2943na tatra pretya viśepasaṃjñāsti kāryakaraṇasaṅghātebhyovimuttkasyaityevamare maitreyi bravīmi nāsti viśeṣasaṃjñetiahamasāvamuṣya putro mamedaṃ kṣetraṃ dhanaṃ sukhī duḥkhītyevamādilakṣaṇā avidyākṛtatvāttasyāḥavidyāyāścabrahmavidyayā niranvayato nāśitatvātkuto viśeṣasaṃjñāsambhavo brahmavidaścaitanyasvabhāvāvasthitasya śarīrāvasthitasyāpi viśeṣasaṃjñā nopapadyate kimuta kāryakaraṇavimuttkasya sarvataḥ iti hovācottkavānkila paramārthadarśanaṃ maitreyyai bhāryāyai yājñavalkyaḥ // //
2952mayā tvidamuttkamyastvavidyāpratyupasyāpitaḥkāryakaraṇasambandhī ātmanaḥ khilyabhāvaḥ yasminvidyayā nāśite tannimittā yā viśeṣasaṃjñā śarīrādisambandhinī anyatvadarśanalakṣaṇā sā kāryakaraṇasaṅghātopādhau pravilāpite naśyati hetvabhāvād udakādyādhāranāśādiva candrādipratibimba stannimittaśca prakāśādiḥ na punaḥ paramārthacandrādityasvarūpānāśavadasaṃsāribrahmasvarūpasya vijñānaghanasya nāśaḥ tadvijñāghana ityuttkam sa ātmā sarvasya jagataḥ paramārthato bhūtanāśānna vināśī /
2968yatra tu brahmavidyayāvidyā nāśamupagamitā tatrā'tmavyatirekeṇānyasyābhāvaḥ /
3020idaṃ brahma yadbrahmā te bravāṇi jñapayiṣyāmītyadhyāyādau prakṛtaṃ yadviṣayā ca vidyā brahmavidyetyucyata idaṃ sarvaṃ yasmādbrahmaṇo vijñānātsarvaṃ bhavati ////
3092tasminnavidyākṛtakāryakaraṇasaṅghātopadhiviśiṣṭe brahmavidyāyā paramārthātmani praveśite sa evamuttko 'nantaro 'bāhyaḥ kṛtastraḥ prajñānaghanabhūtaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmayamātmā sarvairūpāsyaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmadhipatiḥ sarvabhūtānāṃ svatantro na kumāramātyavat kiṃ tarhi sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā /
3095yaduttkam brahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante kimu tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavat itīdaṃ tad vyākhyātam /
3096evamātmānabheva sarvātmatvena ācāryagamābhyāṃ śrutvā matvā tarkato vijñāya sākṣādevaṃ yathā madhubrāhmaṇe darśitaṃ tathā tasmādbrahmavijñānādevaṃlakṣaṇāt pūrvamapibrahemaiva sadavidyayā abrahmāsīt sarvabheva ca sadasarvamāsīt tāntvavidyāmasmādvijñanāttiraskṛtya brahmavidbrahmaiva san brahmābhavat sarvaḥ sa sarvamabhavat /
3111parisamāptā brahmavidyāmṛtatvasādhanābhūtā yāṃ maitreyī pṛṣṭavatī bhartāram yadeva bhagavānamṛtatvasādhanaṃ veda tadeva me brūhi iti /
3112etasyā brahmavidyāyāḥ stutyartheyamākhyāyikāyāḥ saṅkṣepato'rthaprakāśanārthāvetau mantrau bhavataḥ /
3113evaṃ hi mantrabrāhmaṇābhyāṃ stutatvāt amṛtatvasarvaprāptisādhanatvaṃ brahmavidyāyāḥ prakaṭīkṛtaṃ rājamārga mupanītaṃ bhavatiyathāditya udyañchalārvaraṃ tamo 'panayatīti tadvat /
3114api caivaṃ stutā brahmavidyāyā indrarakṣitā sā duṣprāpyā devairapismādaścibhyāmapidevabhipagbhyāmindrarakṣitā vidyā mahatāyāsena prāptā /
3115brāhmaṇasya śiraśchittvāśvayaṃ śiraḥ pratisandhāya tasminnindreṇacchinne punaḥ svaśira eva pratisandhāya tena brāhmaṇasya svaśirasaivottkāśeṣā brahmavidyā śrutā /
3117api caivaṃ stūyate brahmavidyāsarvapuruṣārthānāṃ karma hi sādhanamiti loke prasidvam /
3119tadidamamṛtatvaṃ kevalayātmavidyayā karmanirapekṣayā prāpyateyasmāt karmaprakaraṇe vaktuṃ prāptapi kevalaprakaraṇe karmaprakaraṇāduttīrta karmaṇā virudvatvāt kevalasaṃnyāsasahitā abhihitā amṛtatvasādhanāya /
3121api caivaṃ stutā brahmavidyā sarvo hi loko dvandvārāmaḥsa vai naiva reme tasmādekākī na ramateiti śruteḥ /
3123api caivaṃ stutā brahmavidyā yasmādyājñavalkyenasaṃsāramārgad vyuttiṣṭhatāpi priyāyai bhāryāyai protyarthameṃvāmihitāpriyaṃ bhāpasa ehyāḥsvaiti liṅgāt /
3186brahmavidyārthayostvadhyāyayorarthauttarābhyāmṛgbhyāṃ prakāśayitavyaḥ ityataḥ pravartate /
3206indraḥ parameśvaro māyābhiḥ prajñābhiḥ nāmarūpabhūtakṛtamithyābhimānairvā na tu paramārthataḥ pururūpo bahurūpa īyate gabhyate ekarūpa eva prajñānaghanaḥ sannavidyāprajñābhiḥ /
3226ayedānīṃ brahmavidyārthasya madhukāṇḍasya vaṃśaḥ stutyartho brahmavidyāyāḥ /
3237ayedānīṃ brahmavidyārthasya madhukāṇḍasya vaṃśaḥ stutyartho brahmavidyāyāḥ /
3256tasmādanyapareṇāpi śāstreṇa vidyāprāptyupāyadānapradarśanārthā'khyāyikā'rabdhā /
3257api ca tadvidyasaṃyogastaiśva saha vādakaraṇaṃ vidyāprāptyupāyo nyāyavidyāyāṃ dṛṣṭaḥ /
3260tasmādvidyāprāptyupāyapradarśanārthaivākhyāyikā /
3463advaitārthatve vaidikānāṃ karmaṇāṃ vidyāsahitānām anyaspānuniṣpāditatve pramāṇānupapattiḥ /
3590sarveṣāṃ hi brahmavidyā puruṣārthāyopadiśyatetadyo yo devānāmityādyayā śrutyā /
3642yattu kaiściducyate vidyāsahitaṃ karma nirabhisaṃdhi mantraśarkarādiyuktaviṣadadhyādivatkāryāntaramārabhata iti /
3655vidyāsaṃyuktasya tu nirabhisaṃdherbhavatyanyathā svabhāvaḥ /
3656dṛṣṭaṃ hyanyaśaktitvena nirjñātānāmapi padārthānāṃ viṣadadhyādīnāṃ vidyāmantraśarkarādisaṃyuktānāmanyaviṣaye sāmathyam /
3701yadaviruddhaṃ jñānaṃ karmabhistaddevalokaprāptinimittamityuktaṃvidyayā devalokaḥiti śruteḥ /
3743yatpunaruktaṃ vidyāmantraśarkarādisaṃyuktaviṣadadadhyādivannityāni kāryāntaramārabhanta iti /
3745nirabhisaṃdheḥ karmaṇo vidyāsaṃyuktasya viśiṣṭakāryāntarārambhe na kaścidvirodhaḥ /
3746devayājyātmayājinorātmayājino viśeṣaśravaṇāddevayājinaḥ'śreyānātmayājī'tyādau'yadeva vidyayā karotī'tyādau ca /
3802so 'haṃ vidyāsampanno labdhāgamo gandharvāt tvā tvāṃ pṛcchāmi yājñavalkyakva pārikṣitā abhavantat tvaṃ kiṃ jānāsi he yājñavalkya'kathaya pṛcchāmi kva pārikṣitā abhavanniti ////
4001vittaiṣaṇāyāśca karmasādhanasya gavāderupādānamanena karma kṛtvā pitṛlokaṃ jeṣyāmīti vidyāsaṃyuktena vā devalokaṃ kevalayā vā hiraṇyagarbhavidyayā daivena vittena devalokam /
4006hiraṇyagarbhādidevātāviṣayaiva vidyā cittamityucyate /
4008nahi nirupādhikaprajñānaghanaviṣayā brahmavidyā devalokaprāptihetuḥ /
4053na ca vidyāvidye ekasya puruṣasya yaha bhavato virodhāttamaḥ prakāśāviva /
4056sarvakriyāsādhanaphalānāṃ cāvidyāviṣayāṇāṃ tadviparītātmavidyayā hātavyatveneṣṭatvāt /
4080sādhanaphalāśrayaṇaṃ hi balamitareṣāmanātmavidām tad balaṃ hitvā vidvān asādhanaphalasvarūpātmavijñānameva balaṃ tadbhāvameva kevalamāśrayet tadāśrayaṇe hi karaṇānyeṣaṇāvipaye enaṃ hratvā sthāpayituṃ nītsahantejñānabalahīnaṃ hi mūḍhaṃd daṣṭādṛṣṭaviṣayāyām eṣaṇāyāmevainaṃ karaṇāni niyojayantibalaṃ nāma ātmavidyayāśeṣaviṣayadṛṣṭitiraskaraṇamatastadbhāvena bālyena tiṣṭhāsettathāātmanā bindate vīryamiti śrutyantarāt /
4474kramamatikramya aupaniṣadasya puruṣasya ākhyāyikāto 'pasṛtya śrutyā svena rūpeṇa tvarayā nirdeśaḥ kṛtaḥ tataḥ punarākhyāyikāmevāśrityāha etāni yānyuktānyaṣṭāvāyatanāni pṛthivyeva yasyāyatanam ityevamādīni aṣṭau lokā agnilokādayaḥ aṣṭau devāḥ amṛtamiti hovāca ityevamādayaḥ aṣṭau puruṣāḥ śarīraḥ puruṣaḥ ityādayaḥ sa yaḥ kaścit tān puruṣāñśārīraprabhṛtīn niruhya niścayenohya garmayitvāṣṭacatuṣkabhedena lokasthitimupapādyaḥ punaḥ prācīdigādidvāreṇa pratyuhya upasaṃhṛtya svātmani hṛdaye 'tyakrāmadatikrāntavānupādhidharma hṛdayādyātmatvamsvenaivātmanā vyavasthito ya aupaniṣadaḥ puruṣo 'śanāyādivarjitaḥ upaniṣatsveva vijñeyo nānyapramāṇagamyaḥ taṃ tvā tvāṃ vidyābhimāninaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi /
4484saipā ākhyāyikā ācārārtha sūcitā vidyāstutaye ceha ////
4583devo bhūtvā punaḥ śarīrapātottarakālaṃ devānapyetyapigacchati ya evaṃ vidvānetadupāste vidyāniṣkriyārthaṃ hastitulya ṛṣabho hastyṛṣabho yasmingosahasretaddhastṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
4692kimanyadahaṃ vidyāniṣkriyārthaṃ prayacchāmi sākṣādātmānameva dattavate /
4703tadeva punarindhasajñaḥ praviviktāhārastato 'ntarhṛdaye liṅgātmā praviviktāhāratarastataḥ pareṇa jagadātmā prāṇopādhistato 'pi pravilāpya jagadātmānamupādhibhūtaṃ rajjvādāviva sarpādikaṃ vidyayā sa eṣa neti netīti sākṣātsarvāntaraṃ brahmādhigatam /
4710ākhyāyayikā tu vidyāsaṃpradānagrahaṇavidhiprakāśanārthā /
4711vidyāstutaye ca viśeṣataḥ /
4722tatraivānuktirbrahmavidyāyāḥ karmaṇā viruddhatvāt /
4723vidyāyāśca svātantryāt /
4724svatantrā hi brahmavidyā sahakārisādhanāntaranirapekṣā puruṣārthasādhaneti ca ////
5137ayaṃ puruṣaḥ paralokasthāne pratipattavye nimitte yathākramo bhavati yādṛśenaparalokapratipattisādhanena vidyākarmapūrvaprajñānalakṣaṇena yukto bhavatītyarthaḥ /
5261ato vidyāniṣkriyārthaṃ sahasraṃ dadāmītyāha janakaḥ so 'hamevaṃ bodhitastvayābhagavate tubhyaṃ sahasraṃ dadāmi /
5418atha punaryatrāvidyāpakṛṣyamāṇā vidyā cotkṛṣyamāṇā kiṃviṣayā kiṃlakṣaṇā cetyucyateatha punaryatra yasminkāle deva iva svayaṃ bhavati /
5419devatāviṣayā vidyā yadodbhūtā jāgaritakāle tadodbhūtayā vāsanayā devamivā'tmānaṃ manyate /
5421evamatyantaprakṣīyamāṇāvidyodbhūtā ca vidyā sarvātmaviṣayā yadā yadā svapne 'pi tadbhāvito 'hamevedaṃ sarvo 'smīti manyate /
5424tadavasthāvidyī tayāvidyayā ye pratyupasthāpitā anātmabhāvā lokāste 'paramāḥ sthāvarāntāstānsaṃvyavahāraviṣayāṃllokānapekṣmāyaṃ sarvātmabhāvaḥ samasto 'nantaro 'bāhyaḥ so 'sya paramo lokaḥ /
5425tasmādapakṛṣyamāṇāyāmavidyāyāṃ vidyāyāṃ ca kāṣṭāṃ gatāyāṃ sarvātmabhāvo mokṣaḥ /
5427te ete vidyāvidyākārye sarvātmabhāvaḥ paricchinnātmabhāvaśca /
5428vidyayā śuddhayā sarvātmā bhavati /
5445vidyāyāśca kāryaṃ sarvamātmabhāvaḥ pradarśito 'vidyāyā viparyeṇa /
5446sā cāvidyā nā'tmanaḥ svābhāviko dharmo yasmādvidyāyāmutkṛṣyamāṇāyāṃ svayamapacīyamānā satī kāṣṭhāṃ gatāyāṃ vidyāyāṃpariniṣṭhite sarvātmabhāve sarvātmanā nivartate rajjvāmiva sarpajñānaṃ rajjuniścaye /
5453idānīṃ yo 'sau sarvātmabhāvo mokṣo vidyāphalaṃ kriyākārakaphalaśūnyaṃ sa pratyakṣato nirdiśyate yatrāvidyākāmakarmāṇi na santi /
5459kiñca abhayambhayaṃ hi nāmāvidyākāryam avidyayā bhayaṃ manyate iti hyuttkam /
5461tadetad vidyāphalaṃ sarvatmabhāvaḥ tadetaditacchandāpahatapāpmābhayaṃ rūpamsarvasaṃsāradharmavarjitam ate 'bhayaṃ rūpametat /
5471tatrārthānnānātvaṃ viśeṣavijñānaheturityuttkaṃ bhavati nānātve ca kāraṇātmano vastavantarasya pratyupasthāpikāvidyetyuktam /
5706iyaṃ tu devatvādigatīnāṃ karmavidyāsādhyānāṃ paramottamā yaḥ samastātmabhāvo yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānātītyeṣaiva ca paramā saṃpatsarvāsāṃ saṃpadāṃ vibhūtīnāmiyaṃ paramā svābhāvikatvādasyāḥ kṛtakā hyanyāḥ saṃpadaḥ /
5774tathā vidyāyāśca kāryaṃ pradarśitaṃ sarvatmabhāvaḥ svapna eva pratyakṣataḥ sarvo 'smīti manyate so 'sya paramo loka iti /
5776eṣa vidyāyā viṣayaḥ /
5779te caite mokṣabandhane sahetuke saprapañce nirdiṣṭe vidyāvidyākārye tatsarvaṃ dṛṣṭāntabhūtameveti taddārṣṭāntikasthānīye mokṣahandhane sahetuke kāmapraśnārthabhūte tvayā vattkavye iti punaḥ parthanuyuṅttke janako 'ta ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti /
5937ucyatetaṃ paralokāya gacchantamātmānaṃ vidyākarmaṇī vidyā ca karma ca vidyākarmaṇī vidyā sravaprakārā vihitā pratiṣiddhā cāvihitāpratiṣiddhā ca /
5946tasmādetattrayaṃ śākaṭikasambhārasthānīyaṃ paralokapathyadana vidyākarmapūrvaprajñākhyam /
5947yasmādvidyākramaṇī pūrvapjñā ca dehāntarapratipatyupabhogasādhanaṃ tasmadvidyākarmādi śubhameva samātaredyatheṣṭadehasambhogopabhogau syātāmiti prakaraṇārthaḥ ////
5961tatra vāsanā pūrvaprajñākhyā vidyākarmatantrā jalūkavatsaṃtataiva svapnakāla iva karmakṛtaṃ dehāddehāntaramārabhate hṛdayasyaiva punardehāntarārambhe dehāntaraṃ pūrvāśrayaṃ vimuñcatītyetasminnarthe dṛṣṭānta upādīyatetattatra dehāntarasañcāra idaṃ nidarśanam /
6020atho apyanye bandhamokṣakuśalāḥ khalvāhuḥsatyaṃ kāmādipūrvake puṇyāpuṇye śarīragrahaṇakāraṇaṃ tathāpi kāmaprayukto hi puruṣaḥ puṇyapuṇye karmaṇī upacinoti kāmaprahāṇe tu karma vidyāmānamapi puṇyapuṇyepacayakaraṃ na bhavati /
6024tasmātkāmamaya evāyaṃ puruṣo yadanyamayatvaṃ tadakāraṇaṃ vidyānamapītyapto 'vadhārayati kāmamaya eveti /
6111na avidyābhramāpohāpthatvāt /
6150saṃsārahetuśca vidyākarmapūrvaprajñā varṇitā /
6155mokṣakāraṇaṃ cā'tmakāmatayā yadāptakāmatvamuktaṃ tacca sāmarthāyadanātmajñānamantareṇā'tmakāmayatayā'ptakāmatvamiti sāmarthyādbrahmavidyaiva mokṣakāraṇamityuktam /
6182idānīṃ śrutiḥ svayamevā'ha vidyāniṣkriyārthaṃ janakenaivamuktamiti /
6183kathaṃ so 'hamovaṃ vimokṣitastvayā bhagavate tubhyaṃ vidyāniṣkriyārthaṃ sahasraṃ dadāmīti haiva kilovācoktavāñjanako vaidehaḥ /
6185atra kecidvarṇayantiadhyātmavidyārasiko janakaḥ śrutamapyartaṃ punarmantraiḥ śuśrūṣati /
6205yo hi yena labhyate sa taṃ spṛśatīva saṃbadhyate tenāyaḥ brahmavidyālakṣaṇo mokṣamārgo mayā labdhatvānmā spṛṣṭa ityucyate /
6207anuvedanaṃ nāma vidyāyāḥ paripākāpekṣayā phalāvasānatāniṣṭhā prāptiḥ /
6210kimasāvena mantradṛgeko brahmavidyāphalaṃ prāpto nānyaḥ prāptavānyenānuvitto mayāvetyavadhārayati /
6212asyāḥ phalamātmasākṣikamanuttamamiti brahmavidyāyāḥ stutiparatvāt /
6213evaṃ hi kṛtārthātmābhimānakaramātmapratyayasākṣikamātmajñānaṃ kimataḥ paramanyatsyāditi brahmavidyā stauti /
6216tadevā'hatena brahmavidyāmārgeṇa dhīrāḥ prajñāvanto 'nye 'pi brahmavida ityarthaḥ /
6217apiyantpigacchanti brahmavidyāphalaṃ mokṣaṃ svargaṃ lokam svargalokaśabdaviṣṭapavācyamapi sanniha prakaraṇānmokṣābhidhāyakaḥ /
6228sarvathāpi tu prakṛtādbrahmavidyāmārgādanya ete śuklādayaḥ /
6235tena brahmavidyāmārgeṇa brahmavidanyo 'pyeti /
6259ya u vidyāyāmavidyāvastupratipādikāyāṃ karmārthāyāṃ trayyāmeva vidyāyāṃ ratā abhiratāḥ vidhipratiṣedhapara eva vedo nānyo 'stītyupaniṣadarthānapekṣiṇa ityarthaḥ ////
6273cedityātmavidyāyā durlabhatvaṃ darśayati /
6414evaṃvitsarvasya vaśītyādi brahmavidyāyāḥ phalametannirddiṣmaṭam /
6415kijyetiriyaṃpuruṣa ityevamādiṣaṣṭhaprapāṭhakavihitāyāmetasyāṃ brahmavidyāyāmevaṃphalāyāṃ kāmyaikadeśavarjitaṃ kṛtsnaṃ karmakāṇḍaṃ tādarthyena vaniyujyate /
6464tasmādbāhyalokatrayārthināṃ putrakarmāparabrahmavidyāḥ sādhanam /
6479tadetatpārivrājye kāraṇamucyate ha sma vai kila pūrvetikrāntakālīnā vidvāṃsa ātmajñāḥ prajāṃ karmāparabrahmavidyā ca /
6539kṛtsnasya ca karmaphalasya vidyāphale 'ntarbhāvāt /
6555ayaṃ tu brahmavidātmavidyāgninā sarvāṇi karmāṇi bhasmīkarotiyathedhāṃsi samidvo 'gniḥ ityādismṛteḥ /
6668sarvakāryapralaye vidyānimitte saindhavaghanavadanantaro 'vāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānadhana eka ātmāvatiṣṭhate /
6670tasminpravilāpite vidyayā viśeṣavijñāne tannimitte ca bhūtasaṃsarge na pretya saṃjñāstītyevaṃ yājñavalkyenoktā ////
6732sarvakarmahetūpamardakatvādātmajñānasya vidyodbhave karmanivṛttiḥ syāt /
6735yayā hi saṃpradānakārakabuddhyā saṃpradānakārakaṃ karmasādhanatvenopadiśyate seha vidyayā nivartyateanyo 'sāvanyo 'hamasmīti na sa veda devāstaṃ parāduryo 'nyatrā'tmano devānveda mṛtyo sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati ekadhaivānudraṣṭavyaṃ sarvamātmānaṃ paśyatiityādiśrutibhyaḥ /
6816pūrṇasya kāryātmano brahmaṇaḥ pūrṇa pūrṇatvamādāya gṛhītvā ātmasvarūpaikarasatvamāpadya vidyayā avidyākṛtaṃ bhūtamātropādhisaṃsargajamanyatvāvabhāsaṃ tiraskṛtya pūrṇamevānantaramavāhyaṃ prajñānaghanaikarasasvabhāvaṃ kevalaṃ brahmāvaśiṣyate /
6823tadyadātmānameva paraṃ pūrṇaṃ brahma viditvāhamadaḥ pūrṇaṃ brahmāsmītyevaṃ pūrṇamādāya tiraskṛtyāpūrṇasvarūpatāmavidyākṛtāṃ nāmarūpopādhisaṃparkajāmetayā brahmavidyayā pūrṇameva kevalamavaśiṣyate /
6826brahmavidyāsādhanatvena hi vakṣyamāṇāni sādhanānyoṅkāradamadānadayākhyāni vidhitsitāni khilaprakaraṇasambandhātsarvopāsanāṅgabhūtāni ca /
6885tasmādyathāprāptameva dvaitamavidyākṛtaṃ svābhāvikamupādāya svābhāvikyaivāvidyayā yuktāya rāgadveṣādidoṣavate yathābhimatapuruṣārthasādhanaṃ karmopadiśatyagre paścātprasiddhakriyākārakaphalasvarūpadoṣadarśanavate tadbiparītaudāsīnyasvarūpāvasthānaphalārthine tadupāyabhūtāmātmaikatvadarśanātmikāṃ brahmavidyāmupadiśati /
7038ato vidyānurūpaṃ phalaṃ yuktam /
7315tadarco yajūṃsi sāmānīti trayīvidyānāmākṣarāṇyetānyapyaṣṭāveva tathaivāṣṭākṣaraṃ ha vā ekaṃ gāyatryai padaṃ dvitīyametadu haivāsyā etadṛgyajuḥsāmalakṣaṇamaṣṭākṣaratvasāmānyādeva /
7316sa yāvatīyaṃ trayī vidyā trayyā vidyayā yāvatphalajātamāpyate tāvaddha jayati yo 'syā etadgāyatryāsraividyalakṣaṇaṃ padaṃ veda ////
7383atha punaryāvatīyaṃ trayī vidyā yastāvatpratigṛhṇīyātso 'syā etattṛtīyaṃ padamāpnuyāt /
7399kau'sau mantra ityāhahe gāyatryasi bhavasi trailokyapādenaikapadī trayīvidyārūpeṇa dvitīyena dvipadī /
7617yadyapyanenānadanīyaṃ bhuktamadanīyameva bhuktaṃ syānna tu tatkṛtadoṣeṇa lipyata ityetadvidyāstutirityavocāma /
7623tathāpratigrāhyamapi pratigrāhyameveti yathāprāptamevopādāya vidyā stūyate /
7659brahmavidyārambhe tadvairāgyasya vivakṣitatvāt /
7660tatrāpi kevalena karmaṇā pitṛloko vidyayā vidyāsaṃyuktena ca karmaṇā devaloka ityuktam /
7683sa rājā pūrvameva tasya vidyābhimānagarvaṃ śrutvā vinetavyo 'yamiti matvā tamudīkṣyotprekṣyā'gatamātramevābhyuvādābhyuktavānkumārāiti saṃbodhya /
7725athānantaramapanīya vidyābhimānagarvamenaṃ prakṛtaṃ śvetaketuṃ vasatyā vasatiprayojanenopamantrayāñcakre /
7729sa cā'jagāma pitaramāgatya covāca taṃ kathamiti vāva kilaivaṃ kila no 'smānbhavānpurā samāvartanakāle 'nuśiṣṭānsarvābhirvidyābhiravoco 'vocaditi /
7741tasmātprehyāgaccha tatra pratītya gatvā rājñi brahmacaryaṃ vatsyāvo vidyārthamiti /
7765evamukta āhasa tvaṃ vai he gautama tīrthena nyāyena śāsravihitena vidyāṃ matta icchāsā icchānvāptumityukto gautama āhaupaimyupagacchāmi śiṣyatvenāhaṃ bhavantamiti /
7766vācā ha smaiva kila pūrva brāhmaṇāḥ kṣattriyānvidyārthinaḥ santo vaiśyānvā kṣattriyā vā vaiśyānāpadyupayanti śiṣyavṛttyā hyupacchanti nopāyanaśuśrūṣādibiḥ /
7773yatheyaṃ vidyā tvayā prārthitetastvatsaṃpradānātpūrvaṃ prāṅna kasminnapi brāhmaṇa uvāsoṣitavatītathā tvamapi jānīṣe sarvadā kṣattriyaparamparayeyaṃ vidyā'gatā sā sthitirmayāpi rakṣaṇīyā yadi śakyata ityuktaṃ daiveṣu gautama tadvareṣu mānuṣāṇāṃ brūhīti na punastavādeyo vara itītaḥ para na śakyate rakṣitum /
7941yāvadgṛhasthāḥ pañcāgnividyāṃ satyaṃ vā brahma na vidustāvacchraddhādyāhutikrameṇa pañcamyāmāhutau hutāyāṃ tato yoṣāgnerjātāḥ punarlokaṃ pratyutthāyino 'gnihotrādikarmānuṣṭhātāro bhavanti /
8089vidyādhigame ṣṭatīrthāni teṣāmiha saprāṇadarśanasya manthavijñānasyādhigame dve eva tīrthe anujñāyete putraścāntevāsī ca // //