Occurrences of sādhana in "Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣya"
Click [+] to expand the context.
14tasyā iyamalpagranthā vṛttirārabhyate saṃsāravyāvivṛtsubhyaḥ saṃsārahetunivṛttisādhanabrahmātmaikatvavidyāpratipattaye /
40yāvaddhi tannāpanīyate tāvadayaṃ karmaphalarāgadveṣādisvābhāvikadoṣaprayuktaḥ śāstravihitapratiṣiddhātikrameṇāpi vartamāno manovākkāyairdṛṣṭādṛṣṭāniṣṭasādhanāni adharmasaṃjñakāni karmāṇyupacinoti bāhulyena svābhāvikadoṣabalīyastvāt /
42kadācicchāstrakṛtasaṃskārabalīyastvam tato manaādibhiriṣṭasādhanaṃ bāhulyenopacinoti dharmākhyam /
49evaṃ brahmāndyā sthāvarāntā svābhāvikāvidyādidoṣavatī dharmādharmasādhanakṛtā saṃsāragatirnāmarūpakarmāśrayā /
50tadevedaṃ vyākṛtaṃ sādhyasādhanarūpaṃ jagatprāgutpatteravyākṛtamāsīt /
66ato 'smātkriyākārakaphalabhedasvarūpād etāvadidamiti sādhyasādhanarūpādviraktasya kāmādidoṣakarmabījabhūtāvidyānivṛttaye rajjvāmiva sarpavijñānāpanayāya brahmavidyā ārabhyate /
330kiṃ tat ṛco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi ca saptagāyatryādīdīni stotraśastrādikarmāṅgabhūtāṃstrividhān mantrāngāyatryādicchandoviśiṣṭān yajñāṃśca tatsādhyānprajāstatkartrīḥ paśūṃśca grāmyānāraṇyānkarmasādhanabhūtān /
332sa prajāpatirevamannavṛddhiṃ buddhvā yadyadeva kriyāsādhanaṃ phalaṃ vā kiñcidasṛjata tattadattuṃ bhakṣayitumadhriyata dhṛtavānmanaḥ /
376tasyaiva kratvātmanaḥ agnisādhyatvācca phalasya kratutvarūpeṇaiva nirdeśaḥ ayaṃ pārthivo 'gnirarkaḥ sādhanabhūtaḥ /
383tau sādhyaisādhanau kratuphalabhūtāvagnyādityau sā u punarbhūya ekaiva devatā bhavati /
385pūrvamapyekaivāsītkriyāsādhanaphalabhedāya vibhaktā /
389ahameva mṛtyurasmyaśvamedha ekā devatā madrūpā aśvāgnisādhanasādhyeti so 'pajayati punarmṛtyuṃ punarmaraṇaṃ sakṛnmṛtvā punarmaraṇāya na jāyata ityarthaḥ /
396athedānīṃ mṛtyvātmabhāvasādhanabhūtayoḥ karmajñānayoryata udbhavastatprakāśanārthamudgīthabrāhmaṇamārabhyate /
515karmanimittadevatādisarvasādhanavijñānopamardena hyātmajñānaṃ vidhīyate na copamarditakriyākārakādivijñānasya karmapravṛttirupapadyate /
516viśiṣṭakriyāsādhanādijñānapūrvakatvātkriyāpravṛtteḥ /
848tasmādasato asatkarmaṇo 'jñānācca mā māṃ sacchāstrīyakarmavijñāne gamaya devabhāvasādhanātmabhāvamāpādayetyarthaḥ /
856pūrvo mantro 'sādhanasvabhāvāt sādhanabhāvamāpādayeti /
857dvitīyastu sādhanabhāvādapi ajñānarūpāt sādhyabhāvamāpādayeti /
869taddhatadetatprāṇadarśanaṃ karmaviyuktaṃ kevalamapi lokajideveti lokasādhanameva /
883na hi saṃsāraviṣayātsādhyasādhanādibhedalakṣaṇād aviraktasya ātmaikatva jñānaviṣaye 'dhikāraḥ atṛṣitasyeva pāne /
906utkṛṣṭasādhanaḥ prathamaṃ prajāpatitvaṃ prāpnuvan nyūnasādhano na prāpnotīti sa taṃ dahatītyucyate /
907na punaḥ pratyakṣamutkṛṣṭasādhanena itaro dahyate /
1062sarvaṃ vaidikaṃ sādhanaṃ jñānakarmalakṣaṇaṃ kartrādyanekakārakāpekṣaṃ prajāpatitvaphalāvasānaṃ sādhyametāvadeva yadetadvyākṛtaṃ jagatsaṃsāraḥ /
1063athaitasyaiva sādhyasādhanalakṣaṇasya vyākṛtasya jagato vyākaraṇātprāgbījāvasthā yā tāṃ nirdidijñatyaṅkurādikāryānumitāmiva vṛkṣasya karmabījo 'vidyākṣetro hyasau saṃsāravṛkṣaḥ samūla uddhartavya iti /
1072idamiti vyākṛtanāmarūpātmakaṃ sādhyasādhanalakṣaṇaṃ yathāvarṇitamabhidhīyate /
1077vyākriyateti karmakartṛprayogāttatsvayamevātmaiva vyākriyata vi ā akriyata vispaṣṭaṃ nāmarūpaviśeṣāvadhāraṇamaryādaṃ vyaktībhāvamāpadyata sāmarthyādākṣiptaniyantṛkartṛsādhanakriyānimittam /
1167śrotracakṣuṣī vijñānasya sādhane vijñānaṃ tu nāmarūpasādhanam /
1235athāpi syāccittavṛttinirodhasya vedavākyajanitātmavijñānādarthāntaratvāt tantrāntareṣu ca kartavyatayāvagatatvādvidheyatvamiti cet namokṣasādhanatvenānavagamāt /
1236na hi vedānteṣu brahmātmavijñānād anyatparamapuruṣārthasādhanatvenāmagamyate /
1238ananyasādhanatvācca nirodhasya /
1239na hyātmavijñānatatsmṛtisantānavyatirekeṇa cittavṛttinirodhasya sādhanamasti /
1240abhyupagamyedamuktam na tu brahmavijñānavyatirekeṇa anyanmokṣasādhanamavagamyate /
1241ākāṅkṣābhāvācca bhāvanābhāvaḥyaduktaṃ yajetetyādau kiṃ kena katham iti bhāvanākāṅkṣāyāṃ phalasādhanetikartavyatābhirākāṅkṣāpanayanaṃ yathā tadvadihāpyātmavijñānavidhāvapyupapadyata ititadasatekamevādvitīyam tattvamasi neti neti anantaramabāhyam ayamātmā brahma ityādivākyārthavijñānasamakālameva sarvākāṅkṣāvinivṛtteḥ /
1262tasmāttyāgavairāgyādisādhanabalāvalambena ātmavijñānasmṛtisantatirniyantavyā bhavati na tvapūrvā kartavyāprāptatvād ityavecāma /
1303tasmādātmalābhe jñānādarthāntarasādhanasya ānarthakyaṃ vakṣyāmaḥ /
1336brāhmaṇā brahma vividiṣavo janmajarāmaraṇaprabandhacakrabhramaṇakṛtāyāsaduḥkhodakāpāramahodadhiplavabhūtaṃ gurumāsādya tattīramuttitīrṣavo dharmādharmasādhanatatphalalakṣaṇāt sādhyasādhanarūpānnirviṇṇāḥ tadvilakṣaṇanityaniratiśayaśreyaḥ pratipitsavaḥ /
1339manuṣyā eva hi viśeṣato 'bhyudayaniḥśreyasasādhane 'dhikṛtā ityabhiprāyaḥ /
1357sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā manyante iti hi manuṣyāḥ prakṛtāḥ teṣāṃ cābhyudayaniḥśreyasasādhane viśeṣato 'dhikāra ityuktam na parasya brahmaṇo nāpyaparasya prajāpateḥ /
1398karmajñānasādhanopadeśācca bhinnaścedbrahmaṇaḥ saṃsārī syāt yuktastaṃ pratyabhyudayaniḥśreyasādhanayoḥ karmajñānayorupadeśo neśvarasyāptakāmatvāt /
1401tadvijñānasya kvacitpuruṣārthasādhane 'viniyāgātsaṃsāriṇa evāhaṃ brahmāsmīti brahmatvasampādanārtha upadeśa iti cet /
1432niścitaṃ ca jñānaṃ puruṣārthasādhanamiṣyateyasya syādddhā na vicikitsāsti saṃśayātmā vinaśyati iti śrutismṛtibhyām /
1490paśyansarvātmabhāvaṃ phalaṃ pratipeda ityasmātprayogād brahmavidyāsahāyasādhanasādhyaṃ mokṣaṃ darśayatibhuñjānastṛpyatīti yadvat /
1505hanta tarhyāvisrambho 'bhyudayaniḥśreyasasādhanā nuṣṭhāneṣu /
1622sa viśamasṛjata karmasādhanavittopārjanāya /
1663brahmaṇā sṛṣṭā varṇāḥ karmārthamtacca karma dharmākhyaṃ sarvāneva kartavyatayā niyantṛ puruṣārthasādhanaṃ va /
1716atha vittaṃ me syātkarmasādhanaṃ gavādilakṣaṇam athāhamabhyudayaniḥśreyasasādhanaṃ karma kurvīyayenāhamanṛṇī bhūtvā devādīnāṃ lokān prāpnuyām tatkarma kurvīyakāmyāni ca putravittasvargādisādhanāni /
1718etāvāneva hi kāmayitavyo viṣayo yaduta jāyāputravittakarmāṇi sādhanalakṣaṇaiṣaṇālokāśca trayo manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti phalabhūtāḥ sādhanaiṣaṇā tasmātsā ekaivaiṣaṇā yā lokaiṣaṇā /
1719saikaiva satyeṣaṇā sādhanāpekṣeti dvidhāato 'vadhārayiṣyatiubhe hyete eṣaṇe eva /
1725te ete eṣaṇe sādhyasādhanalakṣaṇe kāmaḥ yena prayukto 'vidvānavaśa eva kośakāravadātmānaṃ veṣṭayati karmamārga evātmānaṃ praṇidadhadbahirmukhībhūto na svaṃ lokaṃ pratijānāti /
1728anantā hi kāmāḥ ityetadāśaṅkya hetumāha yasmād na icchan ca na icchannapi ato 'smātphalasādhanalakṣaṇād bhūyo 'dhikāraṃ na vindenna labheta /
1729na hi loke phalasādhanavyatiriktaṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā labdhavyamasti /
1731etaduktaṃ bhavati dṛṣṭārthamadṛṣṭārtha vā sādhyasādhanalakṣaṇam avidyāvatpuruṣādhikāraviṣayameṣaṇādvayaṃ kāmaḥ ato 'smādviduṣā vyutthātavyamiti /
1744gavādi hi manuṣyasambandhi vittaṃ cakṣurgrāhyaṃ karmasādhanamtasmāttatsthānīyam tena sambandhāccakṣurgrāhyaṃ vittamcakṣuṣā hi yasmāttanmānuṣaṃ vittaṃ vindate gavādyupalabhata ityarthaḥ /
1755kiṃ bahunā pāṅktamidaṃ sarvaṃ karmasādhanaṃ phalaṃ ca yadidaṃ kiñca yatkiñcididaṃ sarvam /
1768yatsaptānnāni yad ajanayaditi kriyāviśeṣaṇammedhayā prajñayā vijñānena tapasā ca karmaṇājñānakarmaṇī eva hi medhātapaḥ śabdavācye tayoḥ prakṛtatvātnetare medhātapasī aprakaraṇātpāṅktaṃ hi karma jāyādisādhanam ya evaṃ veda iti cānantarameva jñānaṃ prakṛtamtasmānna prasiddhayormedhātapasorāśaṅkā kāryāato yāni saptānnāni jñānakarmabhyāṃ janitavānpitā tāni prakāśayiṣyāma iti vākyaśeṣaḥ ////
1775ato brāhmaṇamaviśaṅkyaivāha medhayā hi tapasājanayatpitā iti nanu kathaṃ prasiddhātāsyārthasya ityucyate jāyādikarmāntānāṃ lokaphalasādhanānāṃ pitṛtvaṃ tāvat pratyakṣameva abhihitaṃ ca jāyā me syāt ityādinā /
1776tatra ca daivaṃ vittaṃ vidyā karma putraśca phalabhūtānāṃ lokānāṃ sādhanaṃ sraṣṭṛtvaṃ pratītyabhihitam vakṣyamāṇaṃ ca prasiddhamevatasmādyuktaṃ vaktuṃ medhayetyādi /
1781vivakṣitastu śāstrīya eva sādhyasādhanabhāvo brahmavidyāvidhitsayā tadvairāgyasya vivakṣitatvāt /
1782sarvo hyaṃ vyaktāvyaktalakṣaṇaḥ saṃsāro 'suddho 'nityaḥ sādhyasādhanarūpo duḥkho 'vidyāviṣaya ityetasmādviraktasya brahmavidyā ārabdhavyeti /
1816yaccāgre jātakarmādau ghṛtamupajīvanti yaccetare paya eva tatsarvathāpi paya evopajīvantighṛtasyāpi payovikāratvātpayastvameva kasmātpunaḥ saptamaṃ satpaśvannaṃ caturthatvena vyākhyāyate karmasādhanatvāt /
1817karma hi payaḥsādhanāśrayaṃ agnihotrādi /
1818tacca karma sādhanaṃ vittasādhyaṃ vakṣyamāṇasyānnatrayasya sādhyasya yathā darśapūrṇamāsau pūrvoktāvanne /
1820sādhanatvāviśeṣādarthasambandhādānantaryamakāraṇamiti cāvyākhyāne pratipattisaukaryācca /
1845ataḥ prajñākriyālakṣaṇaprabandhārūḍhaḥ sarvo lokaḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥ kriyāphalātmakaḥ saṃhatānekaprāṇikarmavāsanāsantānāvaṣṭabdhatvātkṣaṇiko 'śuddho 'sāro nadīsrotaḥ pradīpasantānakalpaḥ kadalīstambhavadasāraḥ phenamāyāmarīcyambhaḥsvapnādisamastadātmagatadṛṣṭīnāmavikīryamāṇo nityaḥ sāravāniva lakṣyate /
1978tatra putrakarmāparavidyānāṃ lokaprāptisādhanatvamātraṃ sāmānyenāvagatam na putrādīnā lokaprāptiphalaṃ prati viśeṣasambandhaniyamaḥ /
1979so 'yaṃ putrādīnāṃ sādhanānāṃ sādhyaviśeṣasambandho vaktavya ityuttarakaṇḍikā praṇīyate
1984traya eva śāstroktasādhanārhā lokāḥ na nyūnā nādhikā vā /
1986teṣāṃ so 'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva sādhanena jayyo jetavyaḥ sādhyaḥ yathā ca putreṇa jetavyastathottaratra vakṣyāmaḥ nānyena karmaṇā vidyayā veti vākyaśeṣaḥ /
1990tasmāttatsādhanatvādvidyāṃ praśaṃsanti ////
1991evaṃ sādhyalokatrayaphalabhedena viniyuktāni putrakarmavidyākhyāni trīṇi sādhanāni /
1992jāyā tu putrakarmārthatvānna pṛthaksādhanamiti pṛthaṅnābhihitā /
1993vittaṃ ca karmasādhanatvānna pṛthaksādhanam /
2032kecittu pitṛlokadevalokajayo 'pi pitṛlokadevalokābhyāṃ vyāvṛttirevatasmātputrakarmāparavidyābhiḥ samucityānuṣṭhitābhistribhya etebhyo lokebhyo vyāvṛttaḥ paramātmavijñānena mokṣamadhigacchatīti paramparayā mokṣārthānyeva putrādisādhanānīcchanti /
2037na cedameva sādhanatrayaṃ saṃhataṃ satkasyacinmokṣārthaṃ kasyacit tryannātmaphalamityasmādeva vākyādavagantu śakyam putrādisādhanānāṃ tryannātmaphaladarśanenaivopakṣīṇatvād vākyasya /
2118yadetadavidyāviṣayatvena prastutaṃ sādhyasādhanalakṣaṇaṃ vyākṛtaṃ jagat prāṇātmaprāptyantotkarṣavadapi phalam yā caitasya vyākaraṇātprāgavasthā avyākṛtaśabdavācyā vṛkṣabījavatsarvametat /
2162tatra cāvidyāviṣayaḥ sarva eva sādhyasādhanādibhedaviśeṣaviniyogena vyākhyātaḥā tṛtīyādhyāyaparisamāpteḥ /
2174śradvā ca brahmavijñāne paramaṃ sādhanamityākhyāykārthaḥ /
2448tathā ātmā kvāpyabhūdanyasminnanyaḥ kutaścidāgādanyasmādanyaḥ kenacidbhinnena sādhanāntareṇetyevaṃ lokavatprāptā buddhiḥ /
2450nāyamātmā anyo 'nyatrābhūdanyo vā anyasmādāgataḥ sādhanāntaraṃ vā ātmanyasti /
2493saṃsāriṇo 'pi jagadutpattisthitilayakriyākartṛtvavijñānasyābhāvād ayuktamiti cetyanmahatā prapañcena sthāpitaṃ bhavatā śabdādibhuksaṃsāryevāvasthāntaraviśiṣṭo jagata iha kartetitadasat yato jagadutpattisthitilayakriyākartṛtvavijñānaśaktisādhanābhāvaḥ sarvalokapratyakṣaḥ saṃsāriṇaḥ /
2609brahmaikatvapratipādanaparā hyupaniṣado neṣṭārthaprāptau sādhanopadeśaṃ tasminvā puruṣaniyogaṃ vārayanti anekārthatvānupapattereva /
2614yathā kāmyeṣu pravṛttā śrutiḥ kāmānāṃ mithyājñānaprabhavatve satyapi yathāprāptāneva kāmānupādāya tatsādhanānyeva vidhatte na tu kāmānāṃ mithyājñānaprabhavatvādanartharūpatvaṃ ceti na vidadhāti /
2620puruṣecchārāgādivaicitryāccaanekā hi puruṣāṇamicchāḥ rāgādayaśca doṣā vicitrāḥtataśca bāhyaviṣayarāgādyapahṛtacetaso na śāsraṃ nivartayituṃ śaktamnāpi svabhāvato bāhyaviṣayaviraktacetaso viṣayeṣu pravartayituṃ śaktamkintu śāsrādetāvadeva bhavatiidamiṣṭasādhanamidamaniṣṭasādhanamiti sādhyasādhanasambandhaviśeṣābhivyaktiḥpradīpādivattamasi rūpādijñānam /
2622tasmāt puruṣamativaicitryamapekṣya sādhyasādhanasambandhaviśeṣānanekadhopadiśati /
2623tatra puruṣāḥ svayameva yathāruci sādhanaviśeṣeṣu pravartante śāsraṃ tu savitṛpradīpādivadudāsta eva /
2624tathā kasyacitparo 'pi puruṣārtho 'puruṣārthavadavabhāsate yasya yathāvabhāsaḥ sa tathārūpaṃ puruṣārthaṃ paśyati tadanurūpāṇi sādhanānyupāditsate /
2631tathā ca āgamavirodhaṃ vadantigrāmakāmo yajeta paśukāmo yajeta svargakāmo yajetaityevamādivākyebhyo grāmapaśusvargādikāmāstatsādhanādyanuṣṭhātāraśca bhinnā avagamyante /
2635śarīrendriyamana ātmasu ca pratyekamanumānakauśalapratyākhyāne śarīrendriyamanaḥsādhanā ātmāno vayamanumānakuśalāḥ anekakārakasādhyatvātkriyāṇāmiti cet evaṃ tarhyanumānakauśalebhavatāmanekatvaprasaṅgaḥ anekakārakasādhyā hi kriyeti bhavadbhirevābhyupagatam /
2636tatrānumānaṃ ca kriyā sā śarīrendriyamana ātmasādhanaiḥ kārakairātmakartṛkā nirvartyata ityetatpratijñātam /
2637tatra vayamanumānakuśalā ityevaṃ vadadbhiḥśarīrendriyamanaḥsādhanā ātmānaḥ pratyekaṃ vayamaneka ityabhyupagataṃ syāt /
2639yo hyātmānameva na jānāti sa kathaṃ mūḍhastadgataṃ vā jānīyāt tatra kimanuminoti kena vā liṅgena na hyātmanaḥ svato bhedapratipādakaṃ kiñcilliṅgamasti yena liṅgenātmabhedaṃ sādhayet yāni liṅgānyātmabhedasādhanāya nāmarūpavantyupanyasyanti tāni nāmarūpagatānyupādhaya evātmano ghaṭakarakāpavarakabhūcchidrāṇīvākāśasya /
2770aupaniṣadaṃmanyā api kecitprakriyāṃ racayantimūrtāmūrtarāśirekaḥ paramātmarāśiruttamaḥ tābhyāmanyo 'yaṃ madhyamaḥ kila tṛtīyaḥ kartrā bhoktrāvijñānamayena ajātaśatrupratibodhitena saha vidyākarmapūrvaprajñāsamudāyaḥprayoktā karmarāśiḥ prayojyaḥ pūrvokto mūrtāmūrtabhūtarāśiḥ sādhanaṃ ceti /
2818avidyāyāśca viṣayaḥ anyo 'sāvanyo 'hamasmīti na sa veda ityārabhya cāturvarṇyapravibhāgādinimittapāṅktakarmasādhyasādhanalakṣaṇo bījāṅkuravadvyākṛtāvyākṛtasvabhāvo nāmarūpakarmātmakaḥ saṃsāraḥ trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma ityupasaṃhṛtaḥ /
2822asyā brahmavidyāyā aṅgatvena saṃnyāso vidhitsitaḥ jāyāputravittādilakṣaṇaṃ pāṅktaṃ karmāvidyāviṣayaṃ yasmānnātmaprāptisādhanam anyasādhanaṃ hyanyasmai phalasādhanāya prayujyamānaṃ pratikūlaṃ bhavati /
2823na hi bubhukṣāpipāsānivṛttyarthaṃ dhāvanaṃ gamanaṃ vā sādhanam manuṣyalokapitṛlokadevalokasādhanatvena hi putrādisādhanāni śrutāni nātmaprāptisādhanatvena /
2835tasmānna sādhanāntarasahitā brahmavidyā puruṣārthasādhanam sarvavirodhāt sādhananirapekṣaiva puruṣārthasādhanamiti pārivrājyaṃ sarvasādhanasaṃnyāsalakṣaṇamaṅgatvena vidhitsyate /
2836etāvadeva amṛtatvasādhanam ityavadhāraṇāt ṣaṣṭhasamāptau liṅgāccakarmī sanyājñavalkyaḥ pravavrājeti /
2837maitreyyai ca karmasādhanarahitāyai sādhanatvenāmṛtatvasya brahmavidyopadeśād vittanindāvacanācca /
2838yadi hyamṛtatvasādhanaṃ karma syād vittasādhyaṃ pāṅktaṃ karma iti tannindāvacanamaniṣṭaṃ syāt /
2839yadi tu paritityājayiṣitaṃ karma tato yuktā tatsādhananindā /
2842yasyaiva puruṣasyopamarditaḥ pratyayo brahmakṣatrādyātmaviṣayaḥ tasya tatpratyayasaṃnyāsāt tatkāryāṇāṃ karmaṇāṃ karmasādhanānāṃ ca arthaprāptaśca sanyāsaḥ /
2855sā hovāca maitreyīevamuktā pratyuvāca maitreyīyadyevaṃ yenāhaṃ nāmṛtā syām kimahaṃ tena vittena kuryām yadeva bhagavānkevalamamṛtatvasādhanaṃ veda tadevāmṛtatvasādhanaṃ me mahyaṃ brūhi ////
2859evaṃ vittasādhye 'mṛtatvasādhane pratyākhyāte yājñavalkyaḥ svābhiprāyasampattau tuṣṭa āhasa hovācapriyeṣāṭā batetyanukampyāha are maitreyi no 'smākaṃ pūrvamapi priyā satī bhavantī idānīṃ priyameva cittānukūlaṃ bhāṣaseata ehyāḥsvopaviśa vyākhyāsyāmiyatte tava iṣṭam amṛtatvasādhanam ātmajñānaṃ kathayiṣyāmi /
2863sa hovācaamṛtatvasādhanaṃ vairāgyamupadidikṣurjāyāpatiputrādibhyo virāgamutpādayati tatsaṃnyāsāya /
2865tathā na vā are jāyāyā ityādi samānamanyat na vā are putrāṇām na vā are vittasya na vā are brahmaṇaḥ na vā are kṣatrasya na vā are devānām na vā are bhūtānām na vā are sarvasya pūrvaṃ pūrvaṃ yathāsanne prītisādhane vacanamtatra tatreṣṭataratvādvairāgyasyasarvagrahaṇamuktānuktārtham /
2868tasmādātmaprītisādhanatvādgauṇī anyatra prītiḥ ātmanyeva mukhyā /
2869tasmādātmā vai are draṣṭavyo darśanārhaḥ darśanaviṣayamāpādayitavyaḥśrotavyaḥ pūrvamācāryata āgamataścapaścānmantavyastarkataḥtato nididhyāsitavyo niścayena dhyātavyaḥevaṃ hyasau dṛṣṭo bhavati śravaṇamanananididhyāsanasādhanairnirvartitaiḥ /
2977ato virodhādbrahmavidaḥ kriyāṇāṃ tatsādhanānāṃ cāntyantameva nivṛttiḥ /
3019idamamṛtaṃ yanmaitreyyā amṛtatvasādhanamuktamātmavijñānamidaṃ tadamṛtam /
3111parisamāptā brahmavidyāmṛtatvasādhanābhūtā yāṃ maitreyī pṛṣṭavatī bhartāram yadeva bhagavānamṛtatvasādhanaṃ veda tadeva me brūhi iti /
3113evaṃ hi mantrabrāhmaṇābhyāṃ stutatvāt amṛtatvasarvaprāptisādhanatvaṃ brahmavidyāyāḥ prakaṭīkṛtaṃ rājamārga mupanītaṃ bhavatiyathāditya udyañchalārvaraṃ tamo 'panayatīti tadvat /
3116tasmāttataḥ parataraṃ kiñcit puruṣārthasādhanaṃ na bhūtaṃ na bhāvi vā kuta eva vartamānam iti nātaḥ parāstutirasti /
3117api caivaṃ stūyate brahmavidyāsarvapuruṣārthānāṃ karma hi sādhanamiti loke prasidvam /
3119tadidamamṛtatvaṃ kevalayātmavidyayā karmanirapekṣayā prāpyateyasmāt karmaprakaraṇe vaktuṃ prāptapi kevalaprakaraṇe karmaprakaraṇāduttīrta karmaṇā virudvatvāt kevalasaṃnyāsasahitā abhihitā amṛtatvasādhanāya /
3120tasmānnātaḥ paraṃ puruṣārthasādhanamasti /
3293yadidaṃ sādhanajātam asya karmaṇa ṛtvigagnyādi mṛtyunā karmalakṣaṇena svābhāvikāsaṅgasahitena āptaṃ jyāptam na kevalaṃ vyāptamabhiṣannaṃ ca mṛtyunā baśīkṛtaṃ ca /
3294kena darśanalakṣaṇena sādhanena yajamāno mṛtyorāptimati mṛtyugacaratvam atikramya mucyate svatantro mṛtyoravaśo bhavatītyarthaḥ /
3304yadetad yajñasya sādhanadvayamhotā catviṅg adhiyajñam adhyātmaṃ ca vāk etadubhayaṃ sādhanadvayaṃ paricchinnaṃ mṛtyunā āptaṃ svābhāvikājñānāsaṅgaprayuktena karmaṇā mṛtyunā pratikṣaṇamanyathātvamāpadyamānaṃ vaśīkṛtam /
3307yadaiva sādhanadvayamagnirūpeṇa gaśyati tadānīmeva hi svābhāvikādāsaṅgānmṛtyorvimucyate ādhyātmikāt paricchinnarūpādādhibhautikācca /
3308tasmāt sa hotā agnirūpeṇa dṛṣṭo muktirmuktisādhanaṃ yajamānasya /
3309sā atimuktiḥyaiva ca muktiḥ sātimuktiḥ atimuktisādhanamityarthaḥ /
3310sādhanadvayasya paricchinnasya yā adhidevatārūpeṇāparicchinnenāgnirūpeṇa dṛṣṭiḥ sā muktiḥ /
3312tasyā atimuktermuktireva sādhanamiti kṛtvā sā atimuktirityāha /
3314tatra sāmānyena mukhyaprāṇadarśanamātraṃ muktisādhanamuktam na tadviśeṣaḥ /
3321tasya karmaṇaḥ sāsaṅgasya mṛtyorāśrayabhūtānāṃ darśapūrṇamāsādikarmasādhanānāṃ yo vipariṇāmahetuḥ kālaḥ tasmāt kālāt pṛthagatinuṣṭhānavyatirekeṇāpi prāgūrdhvaṃ ca kriyāyāḥ sādhanavipariṇāmahetutvena vyāpāradarśanāt kālasya /
3323tatrāhorātrādilakṣaṇāttāvadatimuktimāha ahorātrābhyāṃ hi sarvaṃ jāyate vardhate vinaśyati ca tathā yajñasādhanaṃ ca /
3326yajamānasya cakṣuradhvaryuśca sādhanadvayamadhyātmādhibhūtaparicchedaṃ hitvā adhidaivatātmanā dṛṣṭaṃ yat sa muktiḥ so 'dhvaryurādityabhāvena dṛṣṭo muktiḥ /
3342iha tu kāṇvānāṃ sādhanadvayasya tatkāraṇarūpeṇa vāyvātmanā dṛṣṭirmuktiratimuktiśceti na śrutyorvirodhaḥ ////
3364phalasyaiva vā sarvotsāhena phalasādhanānuṣṭhāne prayatatāṃ kenacidvaiguṇyenāsaṃbhavaḥ /
3442etasmāt sādhyasādhanarūpāt saṃsārānmokṣaḥ kartavya ityatobandhanarūpasyamṛtyoḥ svarūpamucyate /
3467na ca ekavākyagatasyārthasya pravṛttinivṛttisādhanatvamavagantuṃ śakyate /
3474sarvo 'yaṃ sādhyasādhanalakṣaṇo bandhaḥ grahātigrahāvinirmokāt /
3584na cobhayamekaprayatnaniṣpādyena sādhanena labhyam /
3585hiraṇyagarbhaprāptisādhanaṃ cenna tato vyāvṛttisādhanam /
3586paramātmābhimukhīkaraṇasya bhojyādvayāvṛtteḥ sādhanaṃ cenna hiraṇyagarbhaprāptisādhanam /
3587na hi yadgatisādhanaṃ tadgatinivṛtterapi /
3634puṇyameva ca karma sarvapuruṣārthasādhanamiti sarve śrutismṛtivādāḥ /
3712nahi puruṣecchāviṣayāṇāṃ karmaphalānāmetāvattvaṃ nāma kenacidasarvajñenāvadhṛtaṃ tatsādhanānāṃ vā puruṣecchānāṃ vāniyatadeśakālanimittatvātpuruṣecchāviṣayasādhanānāṃ ca puruṣeṣṭaphalaprayuktatvāt /
3713pratiprāṇi cecchāvaicitryātphalānāṃ tatsādhanānāṃ cā'nantyasiddhiḥ /
3715ajñāte ca sādhanaphalaitāvattve kathaṃ mokṣasya pariśeṣasiddhiriti /
3717satyapīcchāviṣayāṇāṃ tatsādhanānāṃ cā'nantye karmaphalajātitvaṃ nāma sarveṣāṃ tulyam /
3726ata evāvikāryo 'saṃskāryaścāta eva asādhanadravyātmakatvācca /
3727sādhanātmakaṃ hi dravyaṃ saṃskriyate /
3741ālokasya sarveṣāṃ rūpadarśanasādhanatva ulūkādaya ālokena rūpaṃ na paśyantītyulukādicakṣuṣo vailakṣaṇyāditaralokacakṣurbhirna rasādiviṣayatvaṃ parikalpyate rasādiviṣaye sāmarthyasyādṛṣṭatvāt /
3754jñānayuktānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ jñānotpattisādhanatvapradarśanārtham /
3776teṣāmārādupakārakatvānmokṣasādhanānyapi karmāṇi bhavantīti na virudhyate /
3928tasyedānīṃ bandhamokṣasādhanaṃ sasaṃnyāsamātmajñānaṃ vaktavyamiti kaholapraśna ārabhyateatha hainaṃ kaholo nāmataḥ kuṣītakasyāpatyaṃ kauṣītakeyaḥ papraccha yājñavalkyeti hovāceti pūrvavat /
3999putreṇemaṃ lokaṃ jayeyamiti lokajayasādhanaṃ putraṃ pratīcchaiṣaṇā dārasaṃgrahaḥ /
4001vittaiṣaṇāyāśca karmasādhanasya gavāderupādānamanena karma kṛtvā pitṛlokaṃ jeṣyāmīti vidyāsaṃyuktena vā devalokaṃ kevalayā vā hiraṇyagarbhavidyayā daivena vittena devalokam /
4012tasmāttribhyo 'pyatebhyo 'nātmalokaprāptisādhanebhya eṣaṇāviṣayebhyo vyutthāya /
4014etasmistrividhe 'nātmalokaprāptisādhane tṛṣṇāmakṛtvetyarthaḥ /
4015sarvā hi sādhanecchā phalecchaiva /
4018dṛṣṭaphalasādhanatvatulyatvāt /
4020sarvaḥ phalārthaprayukta eva hi sarvaṃ sādhanamupādatte /
4021ata ekaivaiṣaṇā yā lokaiṣaṇā sā sādhanamantareṇa sampādayituṃ na śakyata iti sādhyasādhanabhedenobhe hi yasmādete eṣaṇe eva bhavataḥ /
4022tasmādbrahmavido nāsti karma karmasādhanaṃ vā /
4023ato ye 'tikrāntā brāhmaṇāḥ sarva karma karmasādhanaṃ ca sarva devapitṛmānuṣanimittaṃ yajñopavītādi tena hi daivaṃ pitryaṃ mānuṣaṃ ca karma kriyatenivītaṃ manuṣyāṇāmityādiśruteḥ /
4024tasmātpūrva brāhmaṇā brahmavido vyutthāya karmabhyaḥ karmasādhanebhyaśca yajñopavītādibhyaḥ paramahaṃsapārivrājyaṃ pratipadya bhikṣācarya caranti bhikṣārtha caraṇaṃ bhikṣācarya caranti tyaktvā smārta liṅgaṃ kevalamāśramamātraśaraṇānāṃ jīvanasādhanaṃ parivrājyavyañjakam /
4030tasmādarthavādamātreṇa śrutismṛtivihitānāṃ yajñopavītādonāṃ sādhanānāṃ na śakyate parityāgaḥ kārayitum /
4038yadyapyeṣaṇābhyo vyutthānaṃ vidhīyata eva tathāpi putrādyeṣaṇābhyastisṛbhya eva vyutthānaṃ na tu sarvasmātkarmaṇaḥ karmasādhanācca vyutthānam /
4048ātmā cāśanāyādidharmavānna bhavatīti sādhanaphalavilakṣaṇo jñātavyaḥ /
4051kriyāphalaṃ sādhanaṃ cāśanāyādisaṃsāradharmātītādātmano 'nyadavidyāviṣayam /
4056sarvakriyāsādhanaphalānāṃ cāvidyāviṣayāṇāṃ tadviparītātmavidyayā hātavyatveneṣṭatvāt /
4057yajñopavītādisādhanānāṃ ca tadviṣayatvāt /
4058tasmādasādhanaphalasvabhāvādātmano 'nyaviṣayā vilakṣaṇaiṣaṇā /
4059ubhe hyete sādhanaphale eṣaṇe eva bhavataḥ /
4060yajñopavītādestatsādhyakarmaṇāṃ ca sādhanatvāt /
4062yajñopavītādisādhanāttatsādhyebhyaśca karmabhyo 'vidyāviṣayatvādeṣaṇārūpatvācca jihāsitavyarūpatvācca vyutthānaṃ vidhitsitameva /
4068vyutthāya bhikṣācaryaṃ caranti ityanena pārivrājyaṃ vidhīyate pārivrājyāśrame ca yajñopavītādisādhanāni vihitāni liṅgaṃ ca śrutibhiḥ smṛtiśca /
4069atastad varjayitvā anyasmād vyutthānam eṣaṇātve 'pīti cet na vijñānasamānakartṛkāt pārivrājyādeṣaṇāvyutthānalakṣaṇāt pārivrājyāntaropapatteḥyaddhi tadeṣaṇābhyo vyutthānalakṣaṇaṃ pārivrājyaṃ tadātmajñānāṅgam ātmajñānavirodhyeṣaṇāparityāgarūpatvāt avidyāviṣayatvāccaiṣaṇāyāḥ tadvyatirekeṇa cāstyāśramarūpaṃ pārivrājyaṃ brahmalokādiphalaprāptisādhanam yadviṣayaṃ yajñopavītādisādhanavidhānaṃ siṅgavidhānaṃ ca /
4070na ca eṣaṇārūpasādhanāpādānasya āśramadharmamātreṇa pārivrājyāntare viṣaye sambhavati sati sarvopaniṣadvihitasya ātmajñānasya bādhanaṃ yuktam yajñopavītādyavidyāviṣayaiṣaṇārūpasādhanopāditsāyāṃ cāvaśyam asādhanaphalarūpasya aśanāyādisaṃsāradharmavarjitasya ahaṃ brahmāsmi ithi vijñānaṃ bādhyate na ca tadrādhanaṃ yuktam sarvopaniṣadāṃ tadarthaparatvāt /
4073niyamādṛṣṭasyāniṣṭatve kiṃ bhikṣācaryeṇeti cet na anyasādhanād vyutthānasya vihitatvāt /
4077tasmāt paramahaṃsapārivrājyameva vyutthānalakṣaṇaṃ pratipadyetātmavit sarvakarmasādhanaparityāgarūpamiti /
4078yasmāt pūrve brāhmaṇā etamātmānam asādhanaphalasvabhāvaṃ viditvā sarvasmāt sādhanaphalasvarūpādeṣaṇālakṣaṇād vyutthāya bhikṣācaryaṃ caranti sma dṛṣṭādṛṣṭārthaṃ karma tatsādhanaṃ ca hitvā tasmād adyatve 'pi brāhmaṇo brahmavit pāṇḍityaṃ paṇḍitabhāvam etadātmavijñānaṃ pāṇḍityam nirvidya niḥśeṣaṃ viditvā ātmavijñānaṃ niravaśeṣaṃ kṛtvetyarthaḥ ācāryata āgamataśca eṣaṇābhyo vyutthāyaeṣaṇāvyutthānāvasānameva hi tat pāṇḍityam eṣaṇātiraskārodbhavatvādeṣaṇāvirudvatvāteṣaṇāmatiraskṛtya na hyātmajñānenaiva vihitameṣaṇāvyutthānam ātmajñānasamānakartṛkatvāpratyayopādānaliṅgaśrutyād daḍhīkṛtam /
4080sādhanaphalāśrayaṇaṃ hi balamitareṣāmanātmavidām tad balaṃ hitvā vidvān asādhanaphalasvarūpātmavijñānameva balaṃ tadbhāvameva kevalamāśrayet tadāśrayaṇe hi karaṇānyeṣaṇāvipaye enaṃ hratvā sthāpayituṃ nītsahantejñānabalahīnaṃ hi mūḍhaṃd daṣṭādṛṣṭaviṣayāyām eṣaṇāyāmevainaṃ karaṇāni niyojayantibalaṃ nāma ātmavidyayāśeṣaviṣayadṛṣṭitiraskaraṇamatastadbhāvena bālyena tiṣṭhāsettathāātmanā bindate vīryamiti śrutyantarāt /
4302katamo yajña iti paśava iti yajñasya hi sādhanāni paśavaḥyajñasyārūpatvāt paśusādhanāśrayatvācca paśavo yajña ityucyate ////
4724svatantrā hi brahmavidyā sahakārisādhanāntaranirapekṣā puruṣārthasādhaneti ca ////
5027tathā sādhanānāṃ phalasya caikatve sādhyasādhanabhedopadśaśāstrānarthaprasaṅgaḥ /
5137ayaṃ puruṣaḥ paralokasthāne pratipattavye nimitte yathākramo bhavati yādṛśenaparalokapratipattisādhanena vidyākarmapūrvaprajñānalakṣaṇena yukto bhavatītyarthaḥ /
5190kathaṃ punaḥ sṛjate rathādisādhanānāṃ vṛkṣādīnāṃmabhāve /
5202tasya kartṛtvaṃ na tu sākṣādeva tatra kriyā saṃbhavati sādhanābhāvāt /
5496tathā vedāḥ sādhyasādhanasaṃbandhābhidhāyakā mantralakṣaṇāścābhidhākatvena karmāṅgabhūtā adhītā adhyetavyāśca karmanimittameva saṃbadhyante puruṣeṇa tatkarmātikramaṇādetasminkāle vedā apyavedāḥ saṃpadyante /
5754atraitāni sādhanāni śrotriyatvāvṛjinatvākāmahatatvāni tasya tasyā'nandasya prāptāvarthādibhihitānu yathā karmāṇgnihotrādīni devānāṃ devatvaprāptau /
5755tatra ca śrotriyatvāvṛjinatvalakṣaṇe karmaṇī adharabhūmiṣvapi samāne iti nottarānandaprāptisādhane abhyupeyete /
5756akāmahatatvaṃ tu vairāgyatāratamyopapatteruttarottarabhūmyānandaprāptisādhanamityavagamyate /
5808dṛśyamānasyāpyanuvadanaṃ vairāgyagahetoḥ īdṛśaḥ kaṣṭaḥ khalvayaṃ saṃsāraḥ yenotkrāntikāle marmasūtkṛtyamāneṣu smṛtilopo duḥkhavedanārtasya puruṣārthasādhanapratipattau cāsāmarthyaṃ paravaśīkṛtacittasya /
5809tasmādyāvadiyamavasthā nā'gamiṣyati tāvadeva puruṣārthasādhanakarvyatāyāmapramatto bhavedityāha kāruṇyācchrutiḥ ////
5843ucyatesarvaṃ hyasya jagatsvakarmaphalopabhogasādhanatvāyopāttaṃ svakarmaphalopabhogāya cāyaṃ pravṛtto dehāddehāntaraṃ pratipitsustasmātsarvameva jagatsvakarmaṇā prayuktaṃ tatkarmaphalopabhogāyogyaṃ sādhanaṃ kṛtvā pratīkṣata eva /
5849sarvāṇi bhūtāni śarīrakartṝṇi karaṇānugrahītṝṇi cā'dityādīni tatkarmaprayuktāni kṛtaireva karmaphalobabhogasādhanaiḥ pratīkṣante /
5947yasmādvidyākramaṇī pūrvapjñā ca dehāntarapratipatyupabhogasādhanaṃ tasmadvidyākarmādi śubhameva samātaredyatheṣṭadehasambhogopabhogau syātāmiti prakaraṇārthaḥ ////
6102tathā cābhivyaktisādhanāpekṣayā /
6104tathā cābhivyaktisādhanāpekṣatā /
6157atrāpi mokṣo mokṣasādhanaṃ ca brāhmaṇenoktam /
6192vimokṣapadārtha ukte 'pyātmajñānasādhana ātmajñānaśeṣabhūtaḥ sarveṣaṇāparityāgaḥ saṃnyāsākhyo vaktavyo'rthaśeṣo vidyate /
6200sādhutvāpakṣe 'pi nāta ūrdhvaṃ vimokṣāyaiveti praśnamarhati mokṣasādhanabhūtātmajñānaparipākārthatvāt ////
6204aṇuḥ sūkṣmaḥ panthā durvijñeyatvādvitato vistīrṇo vispaṣṭataraṇahetutvādvā vitara iti pāṭhāntarānmokṣasādhano jñānamārgaḥ purāṇaścirantano nityaśrutiprakāśitatvānna tārkikabuddhiprabhavakudṛṣṭimārgavadarvākkāliko mā spṛṣṭo mayā labdha ityarthaḥ /
6221tasminmokṣasādhanamārge vipratipattirmumukṣūṇām /
6256ye 'vidyāṃ vidyāto 'nyāṃ sādhyasādhanalakṣaṇamupāsate karmānuvartanta ityarthaḥ /
6336tadbrahmadarśane sādhanamucyate manasaiva paramārthajñānasaṃsakṛtenā'cāryovadeśāpūrvakaṃ cānudraṣṭavyam /
6376evaṃ prajñākaraṇasādhanāni saṃnyāsaśamadamoparamatitikṣāsamādhānāni kuryīdityarthaḥ /
6451evaṃ kāmyavarjitaṃ nityaṃ karmajātaṃ sarvamātmajñānotpattidvāreṇa mokṣasādhanatvaṃ pritapadyate /
6464tasmādbāhyalokatrayārthināṃ putrakarmāparabrahmavidyāḥ sādhanam /
6466athastadarthibhiḥ putrādisādhanaṃ pratyākhyāya na pārivrājyaṃ pratipattuṃ yuktam /
6467atatsādhanatvātpārivrājyasya /
6470tasmādātmānaṃ cellokamicchaci yastasya sarvakriyoparama evā'tmavalokasādhanaṃ mukhyamantaraṅgam /
6472putrādikarmaṇaḥ ātmalokaṃ pratyasādhanatvāt /
6475yathā ca bāhyalokatrayārthinaḥ pratiniyatāni putrādīni sādhanāni vihatānyevamātmalokārthanaḥ sarvaiṣaṇānivṛttiḥ pārivrājyaṃ brahmavido vidhīyata eva /
6480prajopalabhitaṃ hi trayametadbāhyalokatrayasādhanaṃ nirdiśyate prajāmiti /
6481prajāṃ kiṃ na kāmayante putrādilokatrayasādhanaṃ nānutiṣṭhantītyarthaḥ /
6491kaḥ punasteṣāmabhiprāya ityucyate kiṃ prayojanaṃ phalaṃ sādhyaṃ kariṣyāmaḥ prajayā sādhanena /
6492prajā hi bāhyalokasādhanaṃ nirjñātā /
6495ātmā ca nā'tmatvādeva na kenacitsādhanenotpādya āpyo vikāryaḥ saṃskāryo vā yadapyātmayājinaḥ saṃskārārthaṃ karmeti tadapi kāryakaraṇātmadarśanaviṣayameva /
6498tasmānna kiñcitpraḍādisādhanaiḥ kariṣyāmaḥ /
6499aviduṣāṃ hi tatpradājisādhanaiḥ karvyaṃ phalam /
6501evamasmākamapi paramārthātmalokadarśināṃ prajādisādhanasādhye mṛgatṛṣṇikādisame 'vidvaddarśanaviṣaye na pravṛttiryuktetyabhiprāyaḥ /
6503na cā'syā'tmanaḥ sādhyasādhanādisarvasaṃsāradharmavinirmuktasya sādhanaṃ kiñcideṣitavyam /
6504sādhyasya hi sādhanānveṣaṇā kriyate /
6505asādhyasya sādhanānveṣaṇāyāṃ hi jalabuddhyā sthala iva taraṇaṃ kṛtaṃ syāt /
6509ta evaṃ sādhyasādhanasaṃvyavahāraṃ nindanto 'vidvadviṣayo 'yamiti kṛtvā kiṃ kṛtavanta ityucyatete ha sma kila putrāṣaṇāyāśca vistaiṣaṇāyāśca lokāṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ canarantītyādi vyākhyātam /
6518yathā'tmavedanasādhanatvena vihitānāṃ vedānuvacanādīnāṃ yathārthatvameva nārthavādatvaṃ tathā taireva saha paṭhitasya pārivrājyasyā'tmalokaprāptisādhanatvenārthavādatvamayuktam /
6532yadyayātmā loka iṣyate kimarthaṃ tatprāptisādhanatvena karmāṇyeva nā'bherankiṃ pārivrājyeneti /
6534yamātmānamicchantaḥ pravrajeyuḥ sa ātmā sādhanatvena phalatvena cotpādyatvādiprakārāṇāmanyatamatvenāpu karmabhirna saṃbadhyate /
6536yasmādevalakṣaṇa ātmā karmaphalasādhanāsaṃbandhī sarvasaṃsāradharmavilakṣaṇo 'śanāyādyatīto 'sthūlādidharmavānajo 'jaro 'maro 'mṛto 'bhayaḥ saindhavaghanavadvijñānaikarasasvabhāvaḥ svayañjyotireka evādvayo 'pūrvo 'naparo 'nantaro 'bāhya ityatadāgamatastarkataśca sthāpitaṃ viśeṣataśceha janakayājñavalkyasaṃvāde 'smiṃstasmādevaṃlakṣaṇa ātmani vidita ātmatvena naiva karmārambha upapadyate /
6620athavā'gamapradhānena madhukāṇḍena yadamṛtatvasādhanaṃ sasaṃnyāsabhātmajñānamabhihitaṃ tadeva tarkeṇāpyamṛtatvasādhanaṃ sasaṃnyāsamātmajñānamadhigamyate /
6622tasmācchāstratarkābhyāṃ niścitametadyadetadātmajñānaṃ sasaṃnyāsamamṛtatvasādhanamiti /
6646atastuṣṭo 'haṃ hantecchasi cedamṛtatvasādhanaṃ jñātuṃ he bhavati te tubhyaṃ tadmṛtatvasādhanaṃ vyākhyāsyāmi ////
6688yasmātprakāraśatenāpi nirūpyamāṇe tattave neti netyātmaiva niṣṭhā nānyopalabhyate tarkeṇa vā'gamena vā tasmādetadevāmṛtatvasādhanaṃ yadetanneti netyātmaparijñānaṃ sarvasaṃnyāsaścetyetamarthamupasaṃjihīrṣannāhaetāvadetāvanmātraṃ yadetanneti netyadvaitātmadarśanamidaṃ cānyasahakārikāraṇanirapekṣamevāre maitreyyamṛtatvasādhanam /
6689yatpṛṣṭatyasi yadeva bhagavānveda tadeva me brūhyamṛtatvasādhanamiti tadetāvadevetu vijñeyaṃ tvayeti haivaṃ kilāmṛtatvasādhanamātmajñānaṃ priyāyai bhāryāyā uktvā saṃnyāsaparyavasānā /
6726yattāvadātmetyevopāsītetyārabhya sa eṣa neti netyetadantena granthena yadupasaṃhṛtamātmajñānaṃ tadamṛtatvasādhanamityabhyupagataṃ bhavatā /
6727tatraitāvadevāmṛtatvasādhanamanyanirapekṣamityetanna mṛṣyate /
6729śṛṇu tatra kāraṇaṃ yathāsvargakāmasya svargaprāptyupāyamajānato 'gnihotrādi svargasādhanamabhyupagamyate tathehāpyātmajñānam /
6730yathā jñāpyate tatābhūtamevāmṛtatvasādhanamātmajñānamabhyupagantuṃ yuktam tulyaprāmāṇyādubhayatra /
6735yayā hi saṃpradānakārakabuddhyā saṃpradānakārakaṃ karmasādhanatvenopadiśyate seha vidyayā nivartyateanyo 'sāvanyo 'hamasmīti na sa veda devāstaṃ parāduryo 'nyatrā'tmano devānveda mṛtyo sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati ekadhaivānudraṣṭavyaṃ sarvamātmānaṃ paśyatiityādiśrutibhyaḥ /
6748yathā svargakāmo yajeteti svargasādhane yāge pravṛttasya kāmapratiṣevidheḥ kāme vihate kāmyayāgānuṣṭhānapravṛttirnirudhyate /
6762tasmānnā'tmajñānasahabhāvitvaṃ karmaṇāmityataḥ siddhamātmajñānamevāmṛtatvasādhanametāvadare khalvamṛtatvamiti /
6770avidyāviṣaye cotpatyāptivikārasaṃskārthāni karmāṇītyataḥ ātmasaṃskāradvaireṇā'tmajñānasādhanatvamapi karmaṇāmavocāma yajñādibhirvividaṣantīti /
6786kāmaścānekaviṣayo 'nekakarmasādhanasādhyaśca /
6787anekaphalasādhanāni ca vaidikāni karmāṇi dārāgnisaṃbandhapuruṣakartavyānu punaḥ punaścānuṣṭhīyamānānu bahuphalānu kṛṣyādivadvarṣaśatasamāptīni ca gārhasthye vāraṇye vātastadapekṣayā yāvajjīvaśrutayaḥ /
6826brahmavidyāsādhanatvena hi vakṣyamāṇāni sādhanānyoṅkāradamadānadayākhyāni vidhitsitāni khilaprakaraṇasambandhātsarvopāsanāṅgabhūtāni ca /
6885tasmādyathāprāptameva dvaitamavidyākṛtaṃ svābhāvikamupādāya svābhāvikyaivāvidyayā yuktāya rāgadveṣādidoṣavate yathābhimatapuruṣārthasādhanaṃ karmopadiśatyagre paścātprasiddhakriyākārakaphalasvarūpadoṣadarśanavate tadbiparītaudāsīnyasvarūpāvasthānaphalārthine tadupāyabhūtāmātmaikatvadarśanātmikāṃ brahmavidyāmupadiśati /
6906iha ca brahmopāsanasādhanatvārthamoṃśabdaḥ prayuktaḥ /
6910tasmāddhyānasādhanatvenaivehoṅkāraśabdasyopadeśaḥ /
6912ata eva brahmapratipattāvidaṃ paraṃ sādhanam /
6925tatra yadi purāṇaṃ khaṃ brahma nirūpādhisvarūpaṃ yadi vā vāyuraṃ khaṃ sopādhikaṃ brahma sarvathāpyoṅkāraḥ pratīkatvenaiva pratimāvatsādhanatvaṃ pratipadyate /
6932tasmādbrāhyaṇānāmabhidhānatvena sādhanatvamabhipretamoṅkārasya /
6940tasmādviśiṣṭo 'yamoṅkāraḥ sādhanatvena pratipattavya iti /
6945tasminhi prayujyamāne sādhanatvena sarvo vedaḥ prayukto bhavatīti ////
6949adhunā damādisādhanatrayavidhānārthoṃ'yamārambhaḥ trayāstrisaṃkhyākāḥ prajāpatyāḥ prajāpaterapatyāni prājāpatyāste kiṃ prajāpattau pitari brahmacaryaṃ śiṣyatvavṛtterbrahmacaryasya prādhānyācchiṣyāḥ santo brahmacaryamūṣuruṣitavanta ityarthaḥ /
6996damādisādhanatrayaṃ sarvopāsanaśeṣaṃ vihitam /
7304gāyatryā hi yaḥ sṛṣṭo dvijottamo niraṅkuśa evottamapuruṣārthasādhane 'dhikriyate 'tastanmūlaḥ paramapuruṣārthasaṃbandhaḥ /
7665yasmādiyaṃ karmaṇo gatirna nitye 'mṛtatve vyāpāro 'sti tasmādetāvadevāmṛtatvasādhanamiti sāmarthyāddhetutvaṃ saṃpadyate /
7671sādhanāśrayatvācca karmaṇaḥ /
7675taddvāreṇa ca pañcāgnidarśanamihottaramārgapratipattisādhanaṃ vidhitsitam /
7708devayānaṃ vā panthānaṃ mārgaṃ pratipadyante pitṛyāṇaṃ vā yatkarma kṛtvā pratidyante tatkarma pratipadicyate tāṃ pratipadaṃ kiṃ vettha devalokapitṛlokapratipattisādhanaṃ kiṃ vetthetyarthaḥ /
7799tatrāgnihotrāhutī sasādhane evotkrāmataḥ /
7800yatheha yaiḥ sādhanairviśiṣṭe ye jñāyete āhavanīyāgnisamiddhūmāṅgāravisphuliṅgāhutidravyaiste tathaivotkrāmato 'smāllokādamuṃ lokam /
7802tadvidyamānameva sasādhanamagnihotralakṣaṇaṃ karmāpūrveṇā'tmanā vyavasthitaṃ sattatpunarvyākaraṇakāle tathaivāntarikṣādīnāmāhavanīyādyagnyādibhāvaṃ kurvadvipariṇamate /
7805iha tu kartuḥ karmavivakṣāyāṃ dyulokāgnyādyārabhya pañcāgnidarśanamuttaramārgapratipattisādhanaṃ viśiṣṭakarmaphalopabhogāya vidhitsitamiti dyulokāgnyādidarśanaṃ prastūyate /
7933nanu teṣāṃ yajñādisādhanena dhūmādipratipattirvidhitsita /
7934na anevaṃvidāmapi gṛhasthānāṃ yajñādisādhanopapatteḥ /
8005tasmātsarvotsāhena yathāśakti svābhāvikakarmajñānahānena dakṣiṇottaramārgapratipattisādhanaṃ śāsrīyaṃ karma jñānaṃ vānutiṣṭhediti vākyārthaḥ /
8007atrāpyuttaramārgapratipattisādhana eva mahānyatnaḥ kartavya iti gamyate /
8011pañcamastu dvitīyatvena devayānasya vā pathaḥ pratipadaṃ pitṛyāṇasya veti dakṣiṇottaramārgapratipattisādhanakathanena /