Occurrences of vidyā in "Chāndogyopaniṣadbhāṣya"
Click [+] to expand the context.
31tatraitasminnadvaitavidyāprakaraṇe 'bhyudayasādhanānyupāsanānyucyante kaivalyasannikṛṣṭaphalāni /
119kathaṃ tenākṣareṇa prakṛteneyamṛgvedādilakṣaṇā trayī vidyā trayīvidyāvihitaṃ karmetyarthaḥ /
120na hi trayī vidyaivāśrāvaṇādibhirvartate karma tu tathā pravartata iti prasiddham /
139yasmānnānā tu vidyā cāvidyā ca bhinne hi vidyāvidye /
144tasmādyadeva vidyayā vijñānena yuktaḥ sankaroti karmaśraddhayā śraddadhānaśca sannupaniṣadā yogena yuktaścetyarthaḥ /
337trayīṃ vidyāṃ trayīvihitaṃ karma prāviśanpraviṣṭavanto vaidikaṃ karma prārabdhavanta ityarthaḥ /
525atastadvidyasaṃyogaḥ kartavya iti cetihāsaprayojanam /
629ataścaitāmavasyāṃ prāptasya vidyādharmayaśovataḥ svātmaparopakārasamarthasyaitadapi karma kurvato nāgaḥsparśa ityabhiprāyaḥ /
1154trayī vidyā hiṅkāraḥ /
1155agnyādisāmna ānantaryaṃ trayīvidyāyā agnyādikāryatvaśruteḥ /
1161trayīvidyādidṛṣṭyā hiṅkārādisāmabhaktaya upāsyāḥ /
1169yāni pañcadhā pañcaprakāreṇa hiṅkārādivibhāgaiḥ proktāni trīṇi trīṇi trayīvidyādīni tebhyaḥ pañcatrikebhyo jyāyo mahattaraṃ paraṃ ca vyatiriktamanyadvastvantaraṃ nāsti na vidyata ityarthaḥ /
1252sadekamevādvitīyaṃ ātmaivedaṃ sarvaṃ brahmaivedaṃ sarvam itiśāsrajanyaḥ pratyayo vidyārūpaḥ svābhāvikaṃ kriyākārakaphalabhedapratyayaṃ karmavidhinimittamanupamṛdya na jāyate /
1255vidyāvidyāpratyayayorvirodhāt /
1280bhedapratyayavānanupamarditabhedabuddhirvidyayā yaḥ sa karmaṇyadhikṛta ityavocāma /
1339tebhyo 'bhitaptebhyaḥ sārabhūtā trayī vidyā samprāsravatprajāpatermanasi pratyabhādityarthaḥ /
1558manurikṣvākvādyābhyaḥ prajābhyaḥ provāceti vidyāṃ stauti brahmādiviśiṣṭakramāgateti /
1565kasmātpunastīrthasaṅkocanaṃ vidyāyā niṣkrayārthamācāryāya dhanasya pūrṇāṃ sampannāṃ bhogopararaṇairnāsāvasya niṣkrayo yasmāttato 'pi dānādetadeva yanmadhuvidyādānaṃ bhūyo bahutaraphalamityarthaḥ /
1569yata evamatiśayaphalaiṣā brahmavidyātaḥ sā prakārāntareṇāpi vaktavyeti gāyatrī vā ityādyārabhyate /
1715evaṃ ca vidyāyāḥ phalamupapannaṃ syānna tu mṛdutvādisparśavattve /
1880niścitā hi vidyā phalāyetyetaddarśayannudāharati etadyajñadarśanaṃ ha sma vai kila tadvidvānāha mahidāso nāmataḥ /
1909sa caitaddarśanaṃ śrutvāpipāsa evāmyābhyo vidyābhyo babhūva /
1910itthaṃ ca viśiṣṭeyaṃ vidyā yatkṛṣṇasya devakīputrasyānyāṃ vidyāṃ prati tṛḍvicchedakarīti puruṣayajñavidyāṃ stauti /
1911ghora āṅgirasaḥ kṛṣṇāyoktvemāṃ vidyāṃ kimuvāceti tadāha sa evaṃ yathoktayajñavidantavelāyāṃ maraṇakāla etanmantratrayaṃ pratipadyeta japedityarthaḥ /
1915tatraitasminnarthe vidyāstutipare dve ṛcau mantrau bhavato na japārthe /
1975vidyāphalaṃ samānaṃ sarvatra brahmasampattiradṛṣṭaṃ phalaṃ ya evaṃ veda /
2022sukhāvabodhārthākhyāyikā vidyādānagrahaṇavidhipradarśanārthā ca śraddhānnadānānuddhatatvādīnāṃ ca vidyāprāpti sādhanatvaṃ pradarśyata ākhyāyikayā /
2087vidyāgrahaṇāya ca brāhmaṇasamīpopagamācchūdrasya cānadhikārātkathamidamananurūpaṃ raikveṇocyate he śūdreti /
2090śūdravadvā dhanenaivainaṃ vidyāgrahaṇāyopajagāma na ca śuśrūṣayā /
2097raikvedaṃ gavāṃ sahasramayaṃ niṣko 'yamaśvatarīratha iyaṃ jāyārthaṃ mama duhitānītāyaṃ ca grāmo yasminnāḥse tiṣṭhasi sa ca tvadarthe mayā kalpitaḥ tadetatsarvamādāyānuśādhyeva mā māṃ he bhagava ityuktastasyā jāyārthamānītāyā rājño duhiturhaiva mukhaṃ dvāraṃ vidyāyā dāne tīrthamupodgṛhṇañjānannityarthaḥ /
2099vidyayā vā vidyā prāha tāni tīrthāni ṣaṇmama //
2100iti vidyāyā vacanaṃ vijñāyate hi /
2104anenaiva mukhena vidyāgrahaṇatīrthenālāpayiṣyathā ālāpayasīti māṃ bhāṣayasītyarthaḥ /
2106tasmai rājñe dhanaṃ dattavate ha kilovāca vidyāṃ sa raikvaḥ // //
2274ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ sādhutamatvaṃ prāpaditi prāpnotītyato bhagavāneba brūyādityukta ācāryo 'bravīttasmai tāmeva daivatairuktāṃ vidyām /
2275atra ha na kiñcana ṣoḍaśakalavidyāyāḥ kiñcidekadeśamātramapi na vīyāya na vigatamityarthaḥ /
2276dvirabhyāso vidyāparisamāptyarthaḥ // //
2279punarbrahmavidyāṃ prakārāntareṇa vakṣyāmītyārabheta gatiṃ ca tadvido 'gnividyāṃ ca /
2280ākhyāyikā pūrvavacchraddhātapasorbrahmavidyāsādhanatvapradaśranārthā upakosalo ha vai nāmataḥ kamalasyāpatyaṃ kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacaryamuvāsa tasya haḥ etihyārthaḥ /
2297hantedānīmasmai brahmacāriṇe 'smadbhaktāya duḥkhitāya tapasvine śraddadhānāya sarve 'nuśāsmo 'nuprabravāma brahmavidyāmiti /
2331athānantaraṃ pratyekaṃ svasvaviṣayāṃ vidyāṃ vaktumārebhire /
2364te punaḥ sambhūyocurhepakosalaiṣā somya te tavāsmadvidyāgnividyetyarthaḥ /
2365ātmavidyā pūrvoktā prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti ca /
2366ācāryastu te gatiṃ vaktā vidyāphalaprāptaya ityuktvoparemuragnayaḥ /
2405śavakarmaṇyanādaraṃ darśayanvidyāṃ stauti na punaḥ śavakarmaivaṃvido na kartavyamiti /
2407yata iha vidyāphalārambhakāle śavakarma syādvā na veti vidyāvato 'pratibandhena phalārambhaṃ darśayati /
2408ye sukhākāśamakṣisthaṃ saṃyadvāmo vāmanīrbhāmanīrityevaṅguṇamupāsate prāṇasahitāmagnividyāṃ ca teṣāmanyatkarma bhavatu mā vā bhūtsarvathāpi te 'rciṣamevābhisambhavantyarcirabhimāninīṃ devatāmabhisambhavanti pratipadyanta ityarthaḥ /
2418nāvartante nāvartante iti dviruktiḥ saphalāyā vidyāyāḥ parisamāptipradarśanārthā // //
2466tato 'pi sāraṃ rasaṃ trayīvidyāṃ jagrāha // //
2469sa etāṃ punarabhyatapattrayīṃ vidyām /
2484trayyā hi vidyāyāḥ sa reṣaḥ /
2485atha kena brahmatvamityanayaiva trayyā vidyayā iti śruteḥ /
2493evameṣāṃ lokānāmāsāṃ devatānāmasyāsrayyā vidyāyā vīryeṇa rasākhyenaujasā yajñasya viriṣṭaṃ sandadhāti /
2511saguṇa brahmavidyāyā uttarā gatiruktā /
2512athedānīṃ pañcame 'dhyāye pañcāgnivido gṛhasthasyordhvaretasāṃ ca śraddhālūnāṃ vidyāntaraśīlināṃ tāmeva gatimanūdyānyā dakṣiṇadiksambandhinī kevalakarmiṇāṃ dhūmādilakṣaṇā punarāvṛttirūpā tṛtīyā ca tataḥ kaṣṭatarā saṃsāragatirvairāgyahetorvaktavyetyārabhyate /
2708sa ha kṛcchrībhūto 'pratyākhyeyaṃ brāhmaṇaṃ manvāno nyāyena vidyā vaktavyeti matvā taṃ ha gautamaṃ ciraṃ dīrghakālaṃ vasetyevamājñāpayāñcakārājñaptavān /
2709yatpūrvaṃ pratyākhyātavānrājā vidyāṃ yacca paścācciraṃ vasetyājñaptavān tannimittaṃ brāhmamaṃ kṣamāpayati hetuvacanoktyā taṃ hovāca rājā sarvavidyo brahmaṇo 'pi sanyathā yena prakāreṇa mā māṃ he gautamāvadastvaṃ tāmeva vidyālakṣaṇāṃ vācaṃ me brūhītyajñānāttena tvaṃ jānīhi /
2710tatrāsti vaktavyaṃ yathā yena prakāreṇeyaṃ vidyā prāktvatto brāhmaṇānna gacchati na gatavatī na ca brāhmaṇā anayā vidyayānuśāsitavantaḥ tathaitatprasiddhaṃ loke yatastasmādu purā pūrvaṃ sarveṣu lokeṣu kṣattrasyaiva kṣattrajāterevānayā vidyayā praśāsanaṃ praśāstṛtvaṃ śiṣyāmāmabhūdbabhūva /
2713ato mayā yaduktaṃ tatkṣantumarhasītyuktvā tasmai hovāca vidyāṃ rājā // //
2746tāṃ tvaviduṣāṃ dhūmādikrameṇottaratra vakṣyati viduṣāṃ cottarāṃ vidyākṛtām // //
2856itthaṃvidāṃ gṛhasthānāmaraṇyavāsināṃ ca samānamārgatve 'mṛtatvaphale ca satyaraṇyavāsināṃ vidyānarthakyaṃ prāptam /
2963taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca iti śruteḥ /
3044vidyāṃ cetprāpnuyustadārcirādinā gacchanti // //
3046yadā tu na vidyāsevino nāpīṣṭādikarma sevante tadāthaitayoḥ pathoryathoktayorarcirdhūmādilakṣaṇayorna katareṇānyatareṇacanāpi yanti tānīmāni bhūtāni kṣūdrāṇi daṃśamasakakīṭādīnyasakṛdāvartīni bhavanti /
3055pañcamastu praśnaḥ pañcāgnividyayā vyākhyātaḥ /
3063tadetasminnartha eṣa ślokaḥ pañcāgnividyāstutataye // //
3080ākhyāyikā tu sukhāvabodhārthā vidyāsampradānanyāyāpradarśanārthā ca prācīnaśāla iti nāmata upamanyorapatyamaupamanyavaḥ /
3128yata evaṃ mahāśālā mahāśrotriyā brāhmaṇāḥ santo mahāśālatvādyabhimānaṃ hitvā samidbhārahastā jātito hīnaṃ rājānaṃ vidyārthino vinayenopajagmuḥ /
3129tathānyairvidyopāditsubhirbhavitavyam /
3130tebhyaścādādvidyāmanupanīyaivopanayanamakṛtvaiva tān /
3131yathā yogyebhyo vidyāmadāttathānyenāpi vidyā dātavyetyākhyāyikārthaḥ /
3260pitāputrākhyāyikā vidyāyāḥ sāriṣṭhatvapradarśanārthā /
3262taṃ putraṃ hāruṇiḥ pitā yogyaṃ vidyābhājanaṃ manvānastasyopanayanakālātyayaṃ ca paśyannuvāca he śvetaketo 'nurūpaṃ guruṃ kulasya no gatvā vasa brahmacaryam /
3744prāṇaśca tadordhvocchvāsī svātmanyupasaṃhṛtabāhyakaraṇaḥ saṃvargavidyāyāṃ darśanāddhastapādādīnvikṣipanmarmasthānāni nikṛntannana ivotsṛjan krameṇopasaṃhṛtastejasi sampadyate /
3862evameva sato jagadātmanaḥ svarūpāttejovannādimayaṃ dehāraṇyaṃ vātapittakapharudhiramedomāṃsāsthimajjāśukrakṛmimūtrapurīṣavacchītoṣṇādyanekadvandvasukhaduḥkhavaccedaṃ mohapaṭābhinaddhākṣo bhāryāputramitrapaśubandhvādidṛṣṭādṛṣṭānekaviṣayatṛṣṇāpāśitaḥ puṇyāpuṇyāditaskaraiḥ praveśito 'hamamuṣya putro mamaite bāndhavāḥ sukhyahaṃ duḥkhī mūḍhaḥ paṇḍito dhārmiko bandhumāñjāto mṛto jīrṇaḥ pāpī putro me mṛto dhanaṃ me naṣṭaṃ hā hato 'smi kathaṃ jāviṣyāmi kā me gatiḥ kiṃ me trāṇam ityevamanekaśatasahasrānarthajālavānvikrośankathañcideva puṇyātiśayātparamakāruṇikaṃ kañcitsadbrahmātmavidaṃ vimuktabandhanaṃ brahmiṣṭhaṃ yadāsādayati tena ca brahmavidā kāruṇyāddarśitasaṃsāraviṣayadoṣadarśanamārgo viraktaḥ saṃsāraviṣayebhyo nāsi tvaṃ saṃsāryamuṣya putratvādidharmavānkiṃ tarhi sadyattattvamasītyavidyāmohapaṭābhinahanānmokṣito gandhārapuruṣavacca svaṃ sadātmānamupasampadya sukhī nirvṛtaḥ syādityetamevārthamāhācāryavānpuruṣo vedeti tasyāsyaivamācāryavato muktāvidyābhinahanasya tāvadeva tāvāneva kālaściraṃ kṣepaḥ sadātmasvarūpasampatteriti vākyaśeṣaḥ /
3974ākhyāyikā tu paravidyāstutyarthā /
3976nārado devarṣiḥ kṛtakartavyaḥ sarvavidyo 'pi sannanātmajñatvācchuśocaiva kimu vaktavyamanyo 'lpavijjanturakṛtapuṇyātiśayo 'kṛtārtha iti /
3978yena sarvavijñānasādhanaśaktisampannasyāpi nāradasya devarṣeḥ śreyo na babhūva yenottamābhijanavidyāvṛttasādhanaśaktisampattinimittābhi mānaṃ hitvā prākṛtapuruṣavatsanatkumāramupasasāda śreyaḥsādhanaprāptaye 'taḥ prakhyāpitaṃ bhavati niratiśayaprāptisādhanatvamātmavidyāyā iti /
3993devavidyāṃ niruktam /
3994brahmaṇa ṛgyajuḥsāmākhyasya vidyāṃ brahmavidyāṃ śikṣākalpacchandovicitayaḥ /
3995bhūtavidyāṃ bhūtatantram /
3996kṣattravidyāṃ dhanurvedam /
3997nakṣatravidyāṃ jyautiṣam /
3998sarpadevajanavidyāṃ sarpavidyāṃ gāruḍaṃ devajanavidyāṃ gandhayuktinṛtyagītavādyiśilpādivijñānāni /
4131yasmādevaṃ viśiṣṭaṃ dhyānaṃ tasmādya iha loke manuṣyāṇāmeva dhanairvidyayā guṇairvā mahattāṃ mahattvaṃ prāpnuvanti dhanādimahattvahetuṃ labhanta ityarthaḥ /
4135atha ye mahattvaṃ prāptā dhanādinimittaṃ te 'nyānprati prabhavantīti prabhavo vidyācāryarājeśvarādayo dhyānāpādāṃśā ivetyādyuktārtham /
4437punaḥ saṃhārakāle mūlameva svaṃ pāramārthakamekadhābhāvaṃ pratipadyate svatantra eveti vidyāṃ phalena prarocayanstauti /
4438athedānīṃ yathoktāyā vidyāyāḥ samyagavabhāsakāraṇaṃ mukhāvabhāsakāraṇasyevādarśasya viśuddhikāraṇaṃ sādhanamupadiśyate āhāraśuddhau /
4445sarvaṃ śāsrārthamaśeṣata uktvākhyāyikāmupasaṃharati śrutiḥ tasmai mṛditakaṣāyāya vārkṣādiriva kaṣāyo rāgadveṣādidoṣaḥ sattvasya rañjanārūpatvātsa jñānavairāgyābhyāsarūpakṣāreṇa kṣālito mṛdito vināśito yasya nāradasya tasmai yogyāya mṛditakaṣāyāya tamaso 'vidyālakṣaṇātpāraṃ paramārthatattvaṃ darśayati darśitavānityarthaḥ /
4447vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti //
4604dehapāte 'pi vidyāphalasyāvaśyaṃbhāvitvādityeṣa viśeṣaḥ // //
4774svarūpapracyavanaṃ tvātmano jāgratsvapnāvasthāṃ prati gamanaṃ bāhyaviṣayapratibodho 'vidyākāmakarmabījasya brahmavidyāhutāśādāhanimittamityavocāma ṣaṣṭha eva tadihāpi pratyetavyam /
4814tau ha kilāsaṃvidānāvevānyonyaṃ saṃvidamakurvāṇau vidyāphalaṃ pratyanyonyamīrṣyāṃ darśayantau samitpāṇī samidbhārahastau prajāpatisakāśamājagmaturāgatavantau // //
4819yadyapi prākprajāpateḥ samīpāgamanādanyonyamīrṣyāyuktāvabūtāṃ tathāpi vidyāprāptiprayojanagauravāttyaktarāgadveṣamoherṣyādi doṣāveva bhūtvoṣaturbrahmacaryaṃ prajāpatau /
4820tenedaṃ prakhyāpitamātmavidyāgauravam // //
4871ato yatare devā vāsurā vā kiṃ viśeṣitenaitadupaniṣada ābhyāṃ yā gṛhītātmavidyā seyamupaniṣadyeṣāṃ devānāmasurāṇāṃ vā ta etadupaniṣada evaṃvijñānā etanniścayā bhaviṣyantītyarthaḥ /
4904tadvadeva vidyāgrahaṇasāmarthyapratibandhadoṣālpatvabahutvāpekṣamindravirocanayośchāyātmadehayorgrahaṇam /
5045tathā cetanasyaivāvidyānimittayoḥ śarīratve sati priyāpriyayorapahatirnāstītyuktvā tasyaivāśarīrasya sato vidyāyāṃ satyāṃ saśarīratve prāptayoḥ pratiṣedho yukto 'śarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśata iti /
5096yena mithyājñānādinā janitaṃ tacca mithyājñānādi vidyayoccheditamatastannānubhūtameveti na tadasmaraṇe sarvajñatvahāniḥ /
5099ye tūcchinnadoṣairmṛditakaṣāyairmānasāḥ satyāḥ kāmā anṛtāpidhānā anubhūyante vidyābhivyaṅgyatvātta eva muktena sarvātmabhūtena saṃbadhyanta ityātmajñānastutaye nirdiśyante 'taḥ sādhvetadviśinaṣṭi ya ete brahmaloka iti /
5183yatheha ṣaṣṭhādyadhyāyatraye prakāśitātmavidyā saphalāvagamyate tathā karmaṇāṃ na kaścanārtha iti prāpte tadānarthakyaprāptiparijihīrṣayedaṃ karmaṇo vidvadbhiranuṣṭhīyamānasya viśiṣṭaphalavattvenārthavattvamucyate ācāryakulādvedamadhītya sahārthato 'dhyayanaṃ kṛtvā yathāvidhānaṃ yathāsmṛtyuktairniyamairyuktaḥ sannityarthaḥ /
5195dvirabhyāsa upaniṣadvidyāparisamāptyarthaḥ // // //