Occurrences of kāraṇa in "Nyāyabhāṣya"
Click [+] to expand the context.
94tasyodāharam kimidaṃ janma kṛtakena hetunā nirvartyate āhosvidakṛtakena athākasmikamiti evamavijñātatatve 'rthe kāraṇopapatyā uhaḥ pravatāte yadi kṛtakena hetunā nirvartyate hetūcchedādupapanno 'yaṃ janmocchadaḥ /
96athākāsmikam ato 'kasmānnirvartyamānaṃ na punarnirvartsyatīti nivṛttikāraṇaṃ nopapadyate /
137seyaṃ pravṛttiḥ kutsitasyābhipūjitasya ca janmanaḥ kāraṇam /
199na tarhi idānīmidaṃ bhavati ātmā manasā saṃyujyate mana indriyeṇa indriyamartheneti nedaṃ kāraṇāvadhāraṇametāvatpratyakṣe kāraṇamiti kiṃ tu viśiṣṭakāraṇavacanamiti /
200yatpratyakṣajñānasya viśiṣṭakāraṇaṃ taducyate yattu samānam anumānādijñānasya na tannivartyata iti//
227sati cendriyārthasannikarṣe sannidhimasannidhi cāsya yugapajjñānānutpattikāraṇaṃ vakṣyāmaḥ iti /
238pūrvavaditiyatra kāraṇena kāryamanumīyate yathā medhonnatyā bhaviṣyati vṛṣṭiriti /
239śeṣavattatyatra kāryeṇa kāraṇamanumīyate pūrvodakaviparītamudakaṃ nādyāḥ pūrṇatvaṃ śīghratvaṃ dṛṣṭhvā strotaso 'numīyate bhūtā vṛṣṭiriti /
284śarīrendriyārthabuddhisukhaduḥkhasaṃvedanānāṃ nirvṛttikāraṇaṃ pravṛttiḥ doṣaśca /
336kāni punarindriyakāraṇāni
415dharmasya kāraṇavacanam /
426yathā muktasya nityaṃ sukhaṃ tatsaṃvedanahetuśca saṃvedanasya tūparamo nāsti kāraṇasya nityatvāt tathā saṃsārasthasyāpīti /
509yathā nāsata atmalābhaḥ na sata ātmahānam niratiśayāścetanāḥ dehendriyamanaḥsaṃ viṣayeṣu tattatkāraṇeṣu ca viśeṣa iti sāṅkhcānām /
558sādhyasādharmyātkāraṇāttaddharmabhāvī dṛṣṭānta iti /
636vimṛśyamānayordharmayorekataraṃ kāraṇopapattyā anujñānāti sambhavatyasmin kāraṇaṃ pramāṇaṃ heturiti /
637kāraṇopapattyā syādevametat netaraditi//
640vimṛśyamāne 'vijñātatattve 'rthe yasya dharmasyābhyanujñākāraṇamupapadyate tamanujānāti /
642duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttaramuttaraṃ pūrvasya pūrvasya kāraṇam uttarottarāpāye ca tadanantarābhāvādapavarga iti syātāṃ saṃsārāpavargauṃ /
645utpannaśca bhūtvā na bhavatīti tasyāvidyamānasya niruddhasya vā svakṛtakarmaṇaḥ phalopabhogo nāsti tadevamekasyānekaśarīrayogaḥ śarīraviyogaścātyantaṃ na syāditi yatra kāraṇamanupapadyamānaṃ paśyati tannānujānāti /
648anujānātyayamekataraṃ dharmaṃ kāraṇopapattyā na tvavadhārayati na vyavasyati na niścinoti evamevedamiti /
759yantra samāno dharmaḥ saṃśayakāraṇaṃ hetutvenopādīyate sa saṃśayasamaḥ savyabhicāra eva /
786kasmāt kāraṇābhāvāddhi kāryābhāva iti /
790arthato hyasamarthānāmānantaryamakāraṇam//
905samānasya dharmasyādhyavasāyāt saṃśayo na dharmamātrāt atha vā samānamanayordharmamupalabhe iti dharmadharmigrahaṇe saṃśayābhāva iti atha vā samānadharmādhyavasāyādarthāntarabhūte dharmiṇi saṃśayo 'nupapannaḥ na jātu rūpāsayārthāntarabhūtasyādhyavasāyādarthāntarabhūte sparśe saṃśaya iti atha vā nādhyavasāyāt arthāvadhāraṇād anavadhāraṇajñānaṃ saṃśaya upapadyate kāryakāraṇayoḥ sārūpyābhavāditi /
944yatpunaretat kāryakāraṇayoḥ sārūpyābhāvāditi kāraṇasya bhāvābhāvayoḥ kāryasya bhāvābhāvau kāryakāraṇayoḥ sārūpyamuyasyotpādāt yadutpadyate yasya cānutpādād yannotpadyate tat kāraṇaṃ kāryamitarad ityetsārūpyam asti ca saṃśayakāraṇe saṃśaye caitaditi /
1087ātmamanaḥsaṃnikarṣo hi kāraṇāntaraṃ noktamiti na cāsaṃyukte dravye saṃyogajanyasya guṇasyotpattiriti /
1088jñānotpattidarśanādātmamanaḥsaṃnikarṣaḥ kāraṇam /
1089manaḥsaṃnikarṣānapekṣasya cendrinayārthasaṃnikarṣasya jñānakāraṇatve yugapadutpadyeran buddhaya iti manaḥsaṃnikarṣopi kāraṇam // //
1093ātmamanasoḥ saṃnikarṣābhāve notpadyate pratyakṣam indriyārthasaṃnikarṣābhāvavaditi sati cendriyārthasaṃnikarṣe jñānotpattidarśanāt kāraṇabhāvaṃ bruvate // //
1096digādiṣu satsu jñānabhāvāt tānyapi kāraṇānīti /
1099tatra kāraṇabhāve hetuvacanam etasmād hetordigādīni jñānakāraṇānīti /
1108anavarodha iti vartate yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam ityucyamāne sidhyatyeva manaḥsaṃnikārṣāpekṣa indriyārthasaṃnikarṣo jñānakāraṇamiti // //
1114indriyārthasaṃnikarṣasya grahaṇaṃ nātmamanasoḥ saṃnikarṣasyeti ekadā khalvayaṃ prabodhakālaṃ praṇidhāya suptaḥ praṇidhānavaśāt prabudhyate yadā tu tīvrau dhvanisparśauṃ prabodhakāraṇaṃ bhavatastadāprasuptasyendriyārthasaṃnikarṣanimittaṃ prabodhajñānamutpadyate tatra na jñāturmanasaś ca saṃnikarṣasya prādhānyaṃ bhavati kiṃ tarhi /
1130yadi tāvat kvacidātmamanasoḥ sanikarṣasya jñānakāraṇatvaṃ neṣyate tadā yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgam iti vyāhanyeta /
1133atha mā bhūd vyāghāta iti sarvavijñānānāmātmamanasoḥ saṃnikarṣaḥ kāraṇamiṣyate tadavasthamevedaṃ bhavati jñānakāraṇatvādātmamanasoḥ saṃnikarṣasya grahaṇaṃ kāryam iti // //
1136nāsti vyāghātaḥ na hyātmamanaḥsaṃnikarṣasya jñānakāraṇatvaṃ vyabhicarati /
1139asati praṇidhāne saṃkalpe cāsati suptavyāsaktamanasāṃ yad indriyārthasaṃnikarṣādutpadyate jñānaṃ tatra manaḥsaṃyogopi kāraṇamiti manasi kriyākāraṇaṃ vācyamiti yathaiva jñātuḥ khalvayamicchājanitaḥ prayatno manasaḥ preraka ātmaguṇa evamātmani guṇāntaraṃ sarvasya sādhakaṃ pravṛttidoṣajanitamasti yena preritaṃ mana indriyeṇa saṃbadhyate /
1169asti hyayamekadeśavyatirikto 'vayavī tasyāvayavasthānasyopalabdhikāraṇaprāptasya ekadeśopalabdhau anupalabdhiranupapanneti //
1170akṛtsnagrahaṇāditicet na kāraṇato 'nyasyaikadeśasyābhāvāt /
1176aṅgaṃ tu bhavān pṛṣṭo vyācaṣṭām gṛhyamāṇasyāvayavinaḥ kimagṛhītaṃ manyase yenaikadeśopalabdhiḥ syāditi na hyasya kāraṇebhyo 'nye ekadeśā bhavantīti tatrāvayavavṛttaṃ nopapadyate iti /
1185sādhyaṃ tāvadetat kāraṇebhyo dravyāntaramutpadyate iti /
1206yathāgṛhyamāṇapṛthaktvānāṃ senāvanāṅgānām ārāt kāraṇāntarataḥ pṛthaktvasyāgrahaṇaṃ yathāgṛhyamāṇajātīnāṃ palāśa iti vā khadira iti vā nārāj jātigrahaṇaṃ bhavati yathāgṛhyamāṇapraspandānāṃ nārāt spandagrahaṇam /
1208na tvaṇūnāṃ gṛhyamāṇapṛthaktvānāṃ kāraṇataḥ pṛthaktvasyāgrahaṇād bhākta ekapratyayaḥ atīndriyatvādaṇṛnāmiti /
1244śabdarūpādispandānāṃ hetuḥ saṃyogaḥ na ca dravyayorguṇāntaropajananamantareṇa śabde rūpādiṣu spande ca kāraṇatvaṃ gṛhyate tasmād guṇāntaram /
1384śabdārthapratyayasya vyavasthādarśanād anumīyate asti śabdārthasaṃbandho vyavasthākāraṇam asaṃbandhe hi śabdamātrādarthamātre pratyayaprasaṅgaḥ tasmādapratiṣedhaḥ saṃbandhasyeti // //
1478idamasyādhigatavyam idamasyādhigamahetuḥ' iti bhūtānyanukampante teṣāṃ khalu vai prāṇabhṛtāṃ svayamanavabuddhyamānānāṃ nānyadupadeśād avabodhakāraṇamasti na cānavabodhe samīhā varjanaṃ vā na cākṛtvā svastibhāvaḥ nāpy asyānya upakārakopyasti hanta vayamebhyo yathādarśanaṃ yathābhūtamupadiśāmaḥ te ime śrutvā pratipadyamānā heyaṃ hāsyanti adhigantavyamevādhigamiṣyantīti evamāptopadeśaḥ etena trividhenāptaprāmāṇyena parigṛhito 'nuṣṭhīyamāno 'rthasya sādhako bhavati /
1489anāptopadeśo laikiko na nitya iti kāraṇaṃ vācyamiti /
1520pratyakṣeṇāpratyakṣasya saṃbaddhasya prapittiranumānaṃ tathā cārthāpattisaṃbhavābhāvāḥ vākyārthasaṃpratyayenānabhihitasyārthasya pratyakanīkabhāvād grahaṇam arthāpattiranumānameva avinābhāvavṛttyā ca saṃbaddhayoḥ samudāyasamudāyinoḥ samudāyenetarasya grahaṇaṃ saṃbhavaḥ tadapyanumānameva asmin satīdaṃ nopapadyate iti virodhitve prasiddhe kāryānutpattyā kāraṇasya pratibandhakamanumīyate /
1531asati kāraṇe kāryaṃ notpadyate itivākyāt pratyanīkabhūto 'rthaḥ sati kāraṇe kāryamutpadyate ityarthādāpadyate /
1533soyaṃ kāryotpādaḥ sati kāraṇe 'rthādāpadyamāno na kāraṇasya sattāṃ vyabhicarati na khalv asati kāraṇe kāryamutpadyate tasmād nānaikāntikī /
1534yattu sati kāraṇe nimittapratibandhāt kāryaṃ notpadyate iti /
1535kāraṇadharmo 'sau na tvarthāpatteḥ prameyam /
1536kiṃ tarhyasyāḥ prameyam sati kāraṇe kāryamupadyate iti /
1537yo 'sau kāryotpādaḥ kāraṇasattāṃ na vyabhicarati tadasyāḥ prameyam /
1538evaṃ tu sati anarthāpattau arthāpattyabhimānaṃ kṛtvā pratiṣedha ucyate iti dṛṣṭaśca kāraṇadharmo na śakyaḥ pratyākhyātumiti // //
1547athāṅpatterapi kāryotpādane kāraṇasattāyā avyabhicāro viṣayaḥ na ca kāraṇadharmo nimittapratibandhāt kāyāṅnutpādakatvamiti // //
1587kāraṇavad anityaṃ dṛṣṭam /
1589kā punariyam arthadeśānā kāraṇavattvāt iti utpattidharmakattvādanityaḥ śabda iti bhūtvā na bhavati vināśadharmaka iti /
1590sāṃśayikametat kimutpattikāraṇaṃ saṃyogavibhāgau śabdasya āhosvidabhivyaktikāraṇam /
1611kathamādimān kāraṇavibhāgebhyo hi ghaṭo na bhavati /
1612kathamasya nityatvam yo 'sau kāraṇavibhāgebhyo na bhavati na tasyābhāvo bhāvena kadācid nirvartyate iti /
1633nātrākāśātmanoḥ kāraṇadravyamabhidhīyate yathā kṛtakasya /
1646āvaraṇādīnāmanupalabdhikāraṇānāmagrahaṇāt anenāvṛtaḥ śabdo nopalabhyate asaṃnikṛṣṭaścendriyavyavadhānād ityevamādi anupalabdhikāraṇaṃ na gṛhyate iti /
1723yadanityaṃ tasya vināśaḥ kāraṇād bhavati yathā loṣṭasya kāraṇadravyavibhāgāt śabdaścedanityastasya vināśo yasmātkāraṇād bhavati tadupalabhyeta na copalabhyate tasmānnitya iti // //
1726yathā vināśakāraṇānupalabdheravināśaprasaṅgaḥ evamaśravaṇakāraṇānupalabdheḥ satataṃ śravaṇaprasaṅgaḥ /
1734anumānāccopalabhyamāne śabdasya vināśakaraṇe bavanāśakāraṇānupalabdheḥ asattvāt ityanapadeśaḥ yathā yasmādviṣāṇī tasmādaśvaḥ iti /
1736saṃtānopapattiḥ upapāditaḥ śabdasaṃtānaḥ saṃyogavibhāgajāt śabdācchabdāntaraṃ tatopyanyat tatopyanyaditi tatra kāryaḥ śabdaḥ kāraṇaśabdaṃ viruṇaddhi /
1738ghaṇṭāyāmabhihanyamānāyāṃ tārastārataro mando mandatara iti śrutibhedād nānāśabdasaṃtāno 'vicchedena śrūyate tatra nitye śabde ghaṇṭāsthamanyagataṃ vāvasthitaṃ saṃtānavṛtti vā abhivyaktikāraṇaṃ vācyaṃ yena śrutisaṃtāno bhavatīti śabdabhede cāsati śrutibheda upapādayitavya iti /
1749yadi yasya vināśakāraṇaṃ nopalabhyate tadavatiṣṭhate avasthānācca tasya nityatvaṃ prasajyate evaṃ yāni khalpimāni śabdaśravaṇāni śabdābhivyaktaya iti mataṃ na teṣāṃ vināśakāraṇaṃ bhavatopapādyate anupapādanādavasthānam avasthānāt teṣāṃ nityatvaṃ prasajyate iti atha naivam ḥ na tarhi vināśakāraṇānupalabdheḥ śabdasyāvasthānānnityatvamiti // //
1751kampasamānāśrayasya cānunādasya pāṇipraśleṣāt kāraṇoparamādabhāvaḥ vaiyadhikaraṇye hi pratighātidravyāpraśleṣāt samānādhikaraṇasyaivoparamaḥ syāditi /
1784etāvaccaitat paraṇāmo vikāraḥ syāt kāryakāraṇabhāvo vā ubhayaṃ ca nāsti tasmānna santi varṇavikāraḥ //
1867kāraṇābhāvāt kāryābhāva ityunayogaḥ prasajyate iti // //
1889na ceyaṃ varṇavikāropapattiḥ pariṇāmāt kāryakāraṇabhāvādvā kiṃ tarhi
2082na kāraṇadravyavibhāge kāryadravyamavatiṣṭhate nityatvaprasaṅgāt bahuṣvavayaviṣu yamya kāraṇāni vibhaktāni tasya vināśaḥ yeṣāṃ kāraṇāny avibhaktāni tāny avatiṣṭhante /
2160na cotpattinirodhakāraṇānumānamātmanaḥ adṛṣṭāntāt /
2174yadi nirnimittam loṣṭādayopyayaskāntamupasarpayeyuḥ na jātu niyame kāraṇamastīti /
2182kiṅkṛtosya niyamaḥ iti yadi kāraṇaniyamāt sa ca kriyāniyamaliṅgaḥ evaṃ bālasyāpi niyataviṣayo 'bhilāṣaḥ kāraṇaniyamād bhavitumarhati tacca kāraṇamabhyastasmaraṇam anyedveti dṛṣṭena viśiṣyate /
2195yathotpattidharmakasya dravyasya guṇāḥ kāraṇata utpadyante tathotpattidharmakasyātmano rāgaḥ kutaścidutpadyate /
2204ātmotpādādhikaraṇāttu rāgotpattirbhavantī saṃkalpādanyasmin rāgakāraṇe sati vācyā kāryadravyaguṇavat na cātmotpādaḥ siddhaḥ nāpi saṃkalpādanyad rāgakāraṇamasti tasmādayuktam saguṇadravyotpattivattayorutpattiḥ iti /
2205athāpi saṃkalpādanyad rāgakāraṇaṃ dharmādharmalakṣaṇamadṛṣṭamupādīyate tathāpi pūrvaśarīrayogo 'pratyākhyeyaḥ
2211saṃkalpādanyad rāgakāraṇamiti // //
2230sūryaṃ te cakṣuḥ spṛṇomi ityatra mantrāntare pṛthivīṃ te śarīraṃ spṛṇomi iti śrūyate seyaṃ kāraṇād vikārasya spṛttirabhidhīyate iti /
2277upapadyate cānupalabdhiḥ kāraṇabhedāt
2279yathānekadravyeṇa samavāyādrūpaviśeṣāccopalabdhiriti satyupalabdhikāraṇe madhyandinolkāprakāśo nopalabhyate ādityaprakāśenābhibhūtaḥ evaṃ mahadanekadravyavattvād rūpaviśeṣāccopalabdhiriti satyupalabdhikāraṇe cākṣuṣo raśmirnopalabhyate nimittāntarataḥ tacca vyākhyātamanudbhūtarūpasparśasya dravyasya pratyakṣato 'nupalabdhiriti atyantānupalabdhiścābhāvakāraṇam // //
2292kasmāt punarabhibhavo 'nupalabdhikāraṇaṃ cākṣuṣasya raśmernocyate iti /
2302indriyārthasaṃnikarṣasya jñānakāraṇatvānupapattiḥ kasmāt
2328kācābhrapaṭalādivadvā kuḍyādibhirapratighātaḥ kuḍyādivadvā kācābhrapaṭalādibhiḥ pratīghāta iti prasajyate niyame kāraṇaṃ vācyamiti // //
2339kiṃ kāraṇam yathā khalvarthā bhavanti /
2473niyame vā kāraṇamucyatāmiti /
2482atha vā pārthivāpyayordravyayorvyavasthitaguṇayoḥ pratyakṣatvāt caturguṇaṃ pārthivaṃ dravyaṃ triguṇamāpyaṃ pratyakṣaṃ tena tatkāraṇamanumīyate tathābhūtamiti /
2483tasya kāryaṃ liṅm kāraṇabhāvāddhi kāryabhāva iti /
2484evaṃ taijasavāyavyayordavyayoḥ pratyakṣatvād guṇavyavasthāyāstatkāraṇe dravye vyavasthānumānamiti /
2489yaccoktam viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇeti bhūtasṛṣṭau veditavyaṃ na sāṃpratam iti niyamakāraṇābhāvādayuktam dṛṣṭaṃ ca sāṃpratam aparaṃ pareṇa viṣṭam iti /
2492saṃyogaḥ saca dvayoḥ samānaḥ vāyunā ca viṣṭatvāt sparśavat tejaḥ na tu tejasā viṣṭatvād rūpavān vāyuriti niyamakāraṇaṃ nāstīti /
2513kena kāraṇeneticet svaguṇaiḥ saha ghrāṇādīnāmindriyabhāvāt /
2550kiṃ kāraṇam /
2629utpattikāraṇaṃ tāvadupalabhyate avayavopacayo valmīkādīnām /
2630vināśakāraṇaṃ copalabhyate ghaṭādīnāmavayavavibhāgaḥ /
2631yasya tv anapacitāvayavaṃ nirudhyate anupacitāvayavaṃ cotpadyate tasyāśeṣanirodhe niranvaye vāpūrvotpāde na kāraṇamubhayatrāpyupalabhyate iti // //
2634yathānupalabhyamānaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ dadhyutpattikāraṇaṃ cābhyanujñāyate tathā sphaṭike parāparāsu vyaktiṣu vināśakāraṇamutpattikāraṇaṃ cābhyanujñeyamiti // //
2637kṣīravināśaliṅgaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ dadhyutapattiliṅgaṃ dadhyutpattikāraṇaṃ ca gṛhyate ato nānupalabdhiḥ /
2657nātra heturasti akāraṇau vināśotpādau sphaṭikādivyaktīnāṃ kṣīradadhivat na punaryathā vināśakāraṇabhāvāt kumbhasya vināśa utpattikāraṇabhāvāccotpattirevaṃ sphaṭikādivyaktīnāṃ vināśotpattikāraṇabhāvādvināśotpattibhāva iti //
2660kṣīravināśakāraṇānupalabdhivad dadhyutpattikāraṇānupalabdhivacceti /
2663kṣīradadhivattu niṣkāraṇau vināśotpādāviti śakyoyaṃ pratiṣeddhum kāraṇato vināśotpattidarśanāt /
2664kṣīradadhnorvināśotpattī paśyatā tatkāraṇamanumeyamkāryaliṅgaṃ hi kāraṇam ityupapannam anityā buddhiriti // //
2685gandhādyupalabdherindriyārthasaṃnikarṣavad indriyamanaḥsaṃnikarṣoti kāraṇaṃ tasya cāyaugapadyam aṇutvānmanasaḥ ayaugapadyādanutpattiryugapajjñānānāmātmaguṇatvepīti // //
2689ātmendriyasaṃnikarṣamātrād gandhādijñānamutpadyate iti nātrotpattikāraṇamapadiśyate yenaitat pratipadyemahīti // //
2698asaṃkhyeyeṣu jñānakāriteṣu saṃskāreṣu smṛtihetuṣvātmasamaveteṣu ātmamanasośca saṃnikarṣe samāne smṛtihetau sati na kāraṇasyāyaugapadyamastīti yugapatsmṛtayaḥ prādurbhaveyuryadi buddhirātmaguṇaḥ syāditi tatra kaścit saṃnikarṣasyāyaugapadyamupapādayiṣyannāha
2745kaḥ khalvidānīṃ kāraṇayaugapadyasadbhāve yugapadasmaraṇasya heturiti
2845susmūrṣayā manaso dhāraṇaṃ praṇidhānam susmūrṣitaliṅgacintanaṃ cārthasmṛtikāraṇam nibandhaḥ khalvekagranthopayamorthānām ekagranthopayatāḥ khalvarthā anyonyasmṛtihetavaḥ ānupūrvyeṇetarathā vā bhavantīti dhāraṇāśāstrakṛto vā prajñāteṣu vastuṣu smartavyānāmupanikṣepo nibandha iti abhyāsastu samāne viṣaye jñānānāmabhyāvṛttiḥ abhyāsajanitaḥ saṃskāra ātmaguṇo 'bhyāsaśabdenocyate sa ca smṛtihetuḥ samāna iti liṅgaṃ punaḥ saṃyogi samavāyi ekārthasamavāyi virodhi ceti saṃyogi yathā dhūmo 'gneḥ gorviṣaṇaṃ pāṇiḥ pādasya rūpaṃ sparśasya abhūtaṃ bhūtasyeti lakṣaṇaṃ paśvavayavasthaṃ gotrasya smṛtihetuḥ vidānāmidaṃ gargāṇāmidamiti sādṛśyaṃ citragataṃ pratirūpakaṃ devadattasyetyevamādi parigrahāt svena vā svāmī svāminā vā svaṃ smaryate āśrayāt grāmaṇyā tadadhīnaṃ smarati āśritāt tadadhīnena grāmaṇyamiti saṃbandhāt antevāsinā yuktaṃ guruṃ smarati ṛtvijā yājyamiti ānantaryāt itikagṇīyeṣvartheṣu viyogāt yena viprayujyate tadviyogapratisaṃvedī bhṛśaṃ smarati ekakāryāt kartrantaradarśanāt kartrantare smṛtiḥ virodhāt vijigīṣamāṇayoranyataradarśanādanyataraḥ smaryate atiśayāt yenātiśaya utpāditaḥ prāpteḥ yato yena kiñcit prāptamāptavyaṃ vā bhavati tamabhīkṣṇaṃ smarati vyavadhānāt kośādibhirasibhṛtīni smaryante sukhaduḥkhābhyāṃ taddhetuḥ smaryate icchādveṣābhyāṃ yamicchati yaṃ ca dveṣṭi taṃ smarati bhayāt yato bibheti arthitvāt yenārthī bhojanen ācchādanena vā kriyayā rathena rathakāraṃ smarati rāgāt yasyāṃ striyāṃ rakto bhavati tāmabhīkṣṇaṃ smarati dharmāt jātyantarasmaraṇam iha cādhītaśrutāvadhāraṇamiti adharmāt prāganubhūtaduḥkhasādhanaṃ smarati na caiteṣu nimitteṣu yugapatsaṃvedanāni bhavantīti yugapadasmaraṇamiti /
2854yaśca manyeta avatiṣṭhate buddhiḥ dṛṣṭā hi buddhiviṣaye smṛtiḥ sā ca buddhāvanityāyāṃ kāraṇābhāvānna syāditi tadidamaliṅgam kasmāt /
2892saṃskāravaditicet na kāraṇānucchedāt //
2894na tatra kāraṇocchedādatyantaṃ saṃskārānupattirbhavati yathāvidhe śarīre cetanā gṛhyate tathāvidhe evātyantoparamaścetanāyā gṛhyate /
2896athāpi śarīrasthaṃ cetanotpattikāraṇaṃ syāt dravyāntarasthaṃ vā ubhayasthaṃ vā tanna niyamahetvabhāvāt uśarīrasthena kadācit cetanotpadyate kadācinneti niyame heturnāstīti /
2958kiṃ punaḥ kramasyāgrahaṇād yugapat kriyābhimānaḥ atha yugapadbhāvādeva yugapadanekakriyopalabdhiriti nātra viśeṣapratipatteḥ kāraṇamucyate /
3002cāyamannapānasya sthālyādigatasya kalpate iti etasmāt kāraṇāt karmanimittatvaṃ śarīrasya vijñāyate iti // //
3007karmanirapekṣeṣu bhūteṣu śarīrotpattihetuṣu niyamaḥ syāt na hyatra kāraṇābhāva iti // //
3167kena prakāreṇa kindharmakāt kāraṇād vyaktaṃ śarīramutpadyate iti vyaktāt /
3169śarīrendriyaviṣayopakaraṇādhāraṃ prajñātaṃ dravyamutpadyate vyaktaṃ ca khalvindriyagrāhyaṃ tatsāmānyāt kāraṇamapi vyaktam /
3174rūpādīnāmanvayadarśanāt prakṛtivikārayoḥ pṛthivyādīnāṃ nityānāmatīndriyāṇāṃ kāraṇabhāvo 'numīyate iti // //
3178vyaktād vyaktasyānutpattidarśanānna vyaktaṃ kāraṇamiti // //
3181na brūmaḥ sarvaṃ sarvasya kāraṇamiti kiṃ tu yadutpadyate vyaktaṃ dravyaṃ tat tathābhūtādevotpadyate iti vyaktaṃ ca tad mṛddravyaṃ kapālasaṃjñakaṃ yato ghaṭa utpadyate na caitad nihnuvānaḥ kvacidabhyanujñāṃ labdhumarhatīti /
3187upamṛdya bījamaṅkura utpadyate nānupamṛdya na ced bījopamarde 'ṅkurakāraṇam anupamardepi bījasyāṅkurotpattiḥ syāditi // //
3209bījāvayavāḥ kutaścinnimittāt prādurbhūtākriyāḥ pūrvavyūhaṃ jahati vyūhāntaraṃ cāpadyante vyūhāntarādaṅkura utpadyate dṛśyante khalu avayavāstatsaṃyogāścāṅkurotpattihetavaḥ na cānivṛtte pūrvavyūhe bījāvayavānāṃ śakyaṃ vyūhāntareṇa bhavitumiti upamardaprādurbhāvayoḥ paurvāparyaniyamaḥ kramaḥ tasmānnābhāvād bhāvotpattiriti na cānyad bījāvayavebhyo 'ṅkurotpattikāraṇamityupapadyate bījopādānaniyama iti // //
3214yadadhīnaṃ sa īśvaraḥ tasmādīśvaraḥ kāraṇamiti // //
3272utpattikāraṇaṃ copalabhyate vināśakāraṇaṃ ca tat sarvanityatve vyāhanyate iti // //
3275yasyotpattivināśakāraṇamupalabhyate iti manyase na tad bhūtalakṣaṇahīnamarthāntaraṃ gṛhyate /
3279kāraṇasamānaguṇasyotpattiḥ kāraṇaṃ copalabhyate na caitadubhayaṃ nityaviṣayam na cotpattitatkāraṇopalabdhiḥ śakyā pratyākhyātum na cāviṣayā kācidupalabdhiḥ upalabdhisāmarthyāt kāraṇena samānaguṇaṃ kāryamutpadyate ityanumīyate sa khalūpalabdherviṣaya iti evaṃ ca tallakṣaṇāvarodhopapatitiriti /
3280utpattivināśakāraṇaprayuktasya jñātuḥ prayatno dṛṣṭa iti /
3286yathā svapne viṣayābhimāna evamutpattikāraṇābhimāna iti evaṃ ca etad bhūtopalabdhau tulyam upṛthivyādyupalabdhirapi svapnaviṣayābhimānavat prasajyate //
3288utpattivināśakāraṇopalabdhiviṣayasyāpyabhāve sarvavyavahāravilopa iti /
3381kāraṇasyāvayavabhāvāt avayasavaḥ kaścit sādhanabhūta ity avyatirekaḥ /
3385kāraṇasyāvayavabhāvāt ityahetuḥ kasmāt sarvamekam ityanapavargeṇa pratijñāya kasyacidekatvamucyate tatra vyapavṛkto 'vayavaḥ sādhanabhūto nopapadyate evaṃ dvaitādiṣvapīti /
3400dhvastāyāṃ pravṛttau pravṛtteḥ phalaṃ na kāraṇamantareṇotpattamarhati
3401na khalu vai vinaṣṭāt kāraṇāt kiñcidutpadyate iti // //
3421idamasyotpattaye samarthaṃ na sarvamiti prāgutpatterniyatakāraṇaṃ kāryaṃ buddhyā siddham utpattiniyamadarśanāt tasmādupādānaniyamasyopapattiḥ /
3474anena kāraṇena duḥkhaṃ janma na tu sukhasyābhāvāditi /
3597sarvamithyāsaṃkalpānāṃ tattvajñānādanutpattiḥ kāraṇānutpattau ca kāryānutpatteriti rāgādīnāmatyantamanutpattiriti /
3681āśrayāśritabhāvaḥ kathamiticet yasya yato 'nyatrātmalābhānupapattiḥ sa āśrayaḥ na kāraṇadravyebhyo 'nyatra kāryadravyamātmānaṃ labhate /
3682viparyayastu kāraṇadravyeṣviti /
3704gṛhyamāṇasya cendriyeṇa viṣayasyāvaraṇādi anupalabdhikāraṇamupalabhyate tasmānnendriyadaurbalyādanupalabdhiraṇūnāṃ yathā nendriyadaurbalyācakṣuṣānupalabdhirgandhādīnāmiti // //
3733antaḥ iti pihitaṃ kāraṇāntaraiḥ kāraṇamucyate bahiḥ iti ca vyavadhāyakamavyavahitaṃ kāraṇamevocyate /
3748sāvayavatve cāṇoraṇvavayavo 'ṇutara iti prasajyate kasmāt kāryakāraṇadravyayoḥ parimāṇabhedadarśanāt /
3751kāraṇavibhāgācca kāryasyānityatvaṃ nākāśavyatibhedāt /
3788kāryadravyaṃ kāraṇadravyāśritaṃ tatkāraṇebhyaḥ pṛthaṅ nopalabhyate /
3986atha dṛṣṭānte kāraṇādeśaḥ kimarthaṃ mṛgyate yadi prajñāpanārtham prajñāto dṛṣṭāntaḥ sa khalu laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe buddhisāmyaṃ sa dṛṣṭāntaḥ iti tatprajñāpanārthaḥkāraṇāpadeśo nirarthaka iti prasaṅgasamasyottaram // //
3994anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavadityukte apara āha prāgutpatteranutpanne śabde prayatnānantarīyakatvamanityatvakāraṇaṃ nāsti tadabhāvād nityatvaṃ prāptaṃ nityasya cotpattirnāsti /
4001śabdasya sataḥ prayatnānantarīyakatvam anityatvakāraṇamupapadyate /
4002kāraṇopapatterayuktoyaṃ doṣaḥ prāgutpatteḥ kāraṇābhāvātiti // //
4036na traikālyāsiddhiḥ kasmāt hetutaḥ sādhyasiddheḥ nirvatainīyasya nirvṛttiḥ vijñeyasya vijñānam ubhayaṃ kāraṇato dṛśyate /
4066yady anityatvakāraṇamupapadyate śabdasya ity anityaḥ śabdaḥ nityatvakāraṇamapyupapadyate 'syāsparśatvamiti nityatvamapyupapadyate /
4067ubhayasya anityatvasya nityatvasya ca kāraṇopapattyā pratyavasthānamupapattisamaḥ // //
4071ubhayakāraṇopapatteḥitibruvatā nānityatvakāraṇopapatteranityatvaṃ pratiṣidhyate yadi pratiṣidhyate nobhayakāraṇopapattiḥ syāt /
4072ubhayakāraṇopapattivacanādanityatvakāraṇopapattirabhyanujñāyate abhyanujñānādanupapannaḥ pratiṣedhaḥ /
4077nirdiṣṭasya prayatnānantarīyakatvasyānityatvakāraṇasyābhāvepi vāyunodanād vṛkṣaśākhābhaṅgajasya śabdasyānityatvamupalabhyate /
4082prayatnānantarīyakatvāditi bruvatā kāraṇata utpattirabhidhīyate /
4083na tu kāryasya kāraṇaniyamaḥ yida ca kāraṇāntarādapyupapadyamānasya śabdasya tad anityatvamupapadyate kimatrapratiṣidhyate iti // //
4084na prāguccāraṇād vidyamānasya śabdasyānupalabdhiḥ kasmāt āvaraṇādyanupalabdheḥuyathā vidyamānasyodakāderarthasyāvāraṇāderanupalabdhirnaivaṃ śabdasyāgrahaṇakāraṇenāvaraṇādinānupalabdhiḥugṛhyeta caitadasyāgrahaṇakāraṇamudakādivad na ca gṛhyate tasmādudakādiviparītaḥ śabdo 'nupalabhyamāna iti
4096āvaraṇādīni tu vidyamānatvādupalabdherviṣayāḥ teṣāmupalabdhyā bhavitavyaṃ yattāni nopalabhyante tad upalabdheḥ svaviṣayapratipādikāyā abhāvād anuṣalambhādanupalabdherviṣayo gamyate 'na santyāvaraṇādīni śabdasyāgrahaṇakāraṇānīti anupalambhādanupalabdhiḥ sidhyati viṣayaḥ sa tasyeti // //
4103upalabdhyabhāvaḥ svasaṃvedyaḥ nāsti me śabdasyāvaraṇādyupalabdhiḥ iti ' nopalabhyante śabdasyāgrahaṇakāraṇānyāvaraṇādīnīti tatra yaduktam tadanupalabdheranupalambhādabhāvasiddhiḥ iti etannopapadyate // //
4146sati kāryānyatve anupalabdhikāraṇānupapatteḥ prayatnasyāhetutvaṃ śabdasyābhivyaktau /
4147yatra prayatnānantaramabhivyaktistatrānupalabdhikāraṇaṃ vyavadhānamupapadyate /
4149na tu śabdasyānupalabdhikāraṇaṃ kiṃ cidupapadyate yasya prayatnānantaramapohāt śabdasyopalabdhilakṣaṇābhivyaktirbhavatīti /
4181kadā ṣaṭpakṣī yadā pratiṣedhepi sāmāno doṣaḥ ityevaṃ pravartate tadobhayoḥ pakṣayorasiddhiḥ yadā tu kāryānyatveprayatnāhetutvamanupalabdhikāraṇopapatteḥ ityanena tṛtīyapakṣo yujyate tadā viśeṣahetuvacanāt prayatnānantaramāramalābhaḥ śabdasya nābhivyaktiriti siddhaḥ prathamapakṣo na ṣaṭpakṣī pravartate iti // //
4244yad vākyaṃ pariṣadā prativādinā ca trirabhihitamapi na vijñāyate śliṣṭaśabdam apratītaprayogam atidrutoccāritamityevamādinā kāraṇena tadavijñātārtham avijñātārtham asāmarthyasaṃvaraṇāya prayuktamiti nigrahasthānamiti // //