Occurrences of lakṣaṇa in "Nyāyabhāṣya"
Click [+] to expand the context.
177trividhā cāsya śāstrasya pravṛttiḥ uddeśo lakṣaṇaṃ parīkṣā ceti /
180tatroddiṣṭasya tattvavyavacchedako dharmao lakṣaṇam /
182tatroddiṣṭasya pravibhaktasya lakṣaṇam ucyate yathā pramāṇānāṃ prameyasya ca /
213atha vibhaktānāṃ lakṣaṇavacanam iti /
249ātmādiṣu sukhādiṣu ca pratyakṣalakṣaṇaṃ vaktavyam anindriyārthasannikarṣajaṃ hi tad iti /
253manasaś cendriyabhāvān na vācyaṃ lakṣaṇāntaram iti /
301ṛṣyāryamlecchānāṃ samānaṃ lakṣaṇam /
355kathaṃ ceṣṭāśrayaḥ īpsitaṃ jihāsitaṃ vārtham adhikṛtyepsājihāsāprayuktasya tadupāyānuṣṭhānalakṣaṇā samīhā ceṣṭā sā yatra varttate tac charīram /
371evaṃ samākhyānirvacanasāmarthyād bodhyaṃ svaviṣayagrahaṇalakṣaṇānīndriyāṇīti /
375sati ca viṣayaniyame svaviṣayagrahaṇalakṣaṇatvaṃ bhavatīti // //
389prameyalakṣaṇārthasya vākyasyānyārthaprakāśanam upapattisāmarthyād iti // //
410pratyātmavedanīyā hīme doṣāḥ kasmāl lakṣaṇato nirdiśyanta iti karmalakṣaṇāḥ khalu raktadviṣṭamūḍhāḥ rakto hi tat karma kurute yena karmaṇā sukhaṃ duḥkhaṃ vā labhate tathā dviṣṭas tathā mūḍha iti /
498sthānavata eva tarhi saṃśayasya lakṣaṇaṃ vācyam iti tad ucyate
523sthānavatāṃ lakṣaṇam iti samānam /
584kim etāvad dhetulakṣaṇam iti nety ucyate /
676kathaṃ tattvajñānārtha iti tattvajñānaviṣayābhyanujñālakṣaṇānugrahabhāvitāt prasannād anatarapramāṇasāmarthyāt tattvajñānam utpadyata ity evaṃ tattvajñānārtha iti /
697yathā kriyāvad dravyam iti lakṣaṇavacane yasya dravyasya kriyāyogo hetutaḥ sambhavati tat kriyāvat yasya na sambhavati tad akriyam iti /
735na khalu vai chalajātinigrahasthānaiḥ sādhanaṃ kasyacid arthasya sambhavati pratiṣedhārthataivaiṣāṃ sāmānyalakṣaṇe viśeṣalakṣaṇe ca śrūyate vacanavighāto 'rthavikalpopapattyā chalam iti sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ vipratipattir apratipattiś ca nigrahasthānam iti /
737viśeṣalakṣaṇeṣv api yathāsvam iti /
753astu tarhi sa pratipakṣahīno vitaṇḍā yad vai khalu tat parapratiṣedhalakṣaṇaṃ vākyaṃ sa vaitaṇḍikasya pakṣaḥ na tv asau sādhyaṃ kañcid arthaṃ pratijñāya sthāpayatīti /
756hetulakṣaṇābhāvād ahetavo hetusāmānyād dhetuvad ābhāsamānāḥ /
770evaṃ dvividhe 'pi dṛṣṭānte vyabhicārāt sādhyasādhanabhāvo nāstīti lakṣaṇābhāvād ahetur iti /
824arthato hy asamarthānām ānantaryam akāraṇam //'' ity etadvacanād viparyāsenokto hetur udāharaṇasādharmyāt tathā vaidharmyāt sādhyasādhanaṃ hetulakṣaṇaṃ na jahāti /
825ajahaddhetulakṣaṇaṃ na hetvābhāso bhavatīti /
830na sāmānyalakṣaṇe chalaṃ śakyam udāhartum vibhāge tūdāharaṇāni // //
899chalalakṣaṇād ūrdhvam
1031athāsambhavo jñāpyate pramāṇalakṣaṇaṃ prāptas tarhi pratiṣedhaḥ pramāṇāsambhavasyopalabdhihetutvād iti //
1038pratiṣedhalakṣaṇe ca vākye 'nupapadyamāne siddhaṃ pratyakṣādīnāṃ pramāṇatvam iti //
1049pratiṣedhalakṣaṇe svavākye teṣām avayavāśritānāṃ pratyakṣādīnāṃ prāmāṇye 'bhyanujñāyamāne paravākye 'py avayavāśritānāṃ prāmāṇyaṃ prasajyate 'viśeṣād iti /
1091evaṃ ca kārakānvākhyānaṃ yathaiva upapattita evaṃ lakṣaṇataḥ /
1100lakṣaṇataś ca jñāpyamānāni jñāyante viśeṣeṇendriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānam ity evamādinā /
1122tenaiva tasyāgrahaṇam iti cet na arthabhedasya lakṣaṇasāmānyāt pratyakṣādīnāṃ pratyakṣādibhir eva grahaṇam ity ayuktam anyena hy anyasya grahaṇaṃ dṛṣṭam iti /
1123na arthabhedasya lakṣaṇasāmānyāt pratyakṣalakṣaṇenāneko 'rthaḥ saṃgṛhītas tatra kenacit kasyacid grahaṇam ity adoṣaḥ /
1239so 'ya pratyakṣānumānayor lakṣaṇabhedo mahān āśrayitavya iti /
1473asyedam iti ṣaṣṭhīviśiṣṭasya vākyasyārthaviśeṣo 'nujñātaḥ prāptilakṣaṇas tu śabdārthayoḥ sambandhaḥ pratiṣiddhaḥ /
1479prāptilakṣaṇe ca gṛhyamāṇe sambandhe śabdārthayoḥ śabdāntike vārthaḥ syāt arthāntike vā śabdaḥ syāt ubhayaṃ vobhayatra /
1482etasmin pakṣe 'py āsyasthānakaraṇoccāraṇīyaḥ śabdas tadantike 'rtha ity annāgnyasiśabdoccāraṇe pūraṇapāhapāṭanāni gṛhyeran na ca gṛhyante agrahaṇāt nānumeyaḥ prāptilakṣaṇaḥ sambandhaḥ /
1504samayaparipālanārthaṃ cedaṃ padalakṣaṇāyā vācānvākhyānaṃ vyākaraṇam vākyalakṣaṇāyā vāco 'rthalakṣaṇam padasamūho vākyam arthaparisamāprāv iti /
1505tad evaṃ prāptilakṣaṇasya śabdārthasambandhasyārthatuṣo 'pi anumānahetur na bhavatīti // //
1564vidheḥ phalavādalakṣaṇā yā praśaṃsā sā stutiḥ sampratyayārthā stūyamānaṃ śraddadhīteti pravartikā ca phalaśravaṇāt pravartate sarvajitā vai devāḥ sarvam ajayan sarvasyāptyai sarvasya jityai sarvam evaitenāptenāpnoti sarvaṃ jayati iti evamādi /
1659na ca śabdalakṣaṇam aitihyād vyāvartate so 'yaṃ bhedaḥ sāmānyāt saṃgṛhyata iti /
1703katham lakṣiteṣu vāsaḥsu anupādeyeṣv upādeyānām alakṣitānām alakṣaṇalakṣitatvād lakṣaṇābhāvena lakṣitatvād iti /
1704ubhayasannidhāv alakṣitāni vāsāṃsy ānayeti prayukto yeṣu vāsaḥsu lakṣaṇāni na bhavanti tāni lakṣaṇābhāvena pratipadyate pratipadya cānayati pratipattihetuś ca pramāṇam iti // //
1707na cālakṣiteṣu vāsaḥsu lakṣitāni bhūtvā na bhavanti tasmāt teṣu lakṣaṇābhāvo 'nupapanna iti /
1709nānyalakṣaṇopapatteḥyathāyam anyeṣu vāsaḥsu lakṣaṇānām upapattiṃ paśyati naivam alakṣiteṣu /
1710so 'yaṃ lakṣaṇābhāvaṃ paśyann abhāvenārthaṃ pratipadyata iti // //
1713teṣu vāsaḥsu lakṣiteṣu siddhir vidhyamānatā yeṣāṃ bhavati na teṣām abhāvo lakṣaṇānām /
1714yāni ca lakṣiteṣu vidyante lakṣaṇāni teṣām alakṣiteṣv abhāva ity ahetuḥ /
1717na brūmo yāni lakṣaṇāni bhavanti teṣām abhāva iti kin tu keṣucil lakṣaṇāny avasthitāni anavasthitāni keṣucit apekṣamāṇo yeṣu lakṣaṇānāṃ bhāvaṃ na paśyati tāni lakṣaṇābhāvena pratipadyata iti // //
1721tatrālakṣiteṣu vāsaḥsu prāg utpatter avidyamānatālakṣaṇo lakṣaṇānām abhāvo netara iti // //
1948varṇasamudāyavikārānupapattivac ca varṇavikārānupapattiḥ aster bhūḥ bruvo vacir iti yathā varṇasamudāyasya dhātulakṣaṇasya kvacid viṣaye varṇāntarasamudāyo na pariṇāmo na kāryaṃ śabdāntarasya sthāne śabdāntaraṃ prayujyate tathā varṇasya varṇānataram iti // //
2065upasarganipātās tarhi na padasaṃjñāḥ lakṣaṇāntaraṃ vācyam iti śiṣyate ca khalu nāmikyā vibhakter avyayāl lopaḥ tayoḥ padasaṃjñārtham iti // //
2151kathaṃ punar jñāyate nānā vyaktyākṛtijātaya iti lakṣaṇabhedāt /
2239na brūmo nityasya sattvasya badho hiṃsā api tv anucchittidharmakasya sattvasya kāryāśrayasya śarīrasya svaviṣayopalabdheś ca kartṛṇām indriyāṇām upaghātaḥ pīḍā vaikalyalakṣaṇaḥ prabandhocchedo vā pramāpaṇalakṣaṇo vā vadho hiṃseti /
2414athāpi saṅkalpād anyad rāgakāraṇaṃ dharmādharmalakṣaṇam adṛṣṭam upādīyate tathāpi pūrvaśarīrayogo 'pratyākhyeyaḥ /
2593sparśopalabdhilakṣaṇāyāṃ satyāṃ tvaci gṛhyamāṇe tvagindriyeṇa sparśe indriyāntarārthā rūpādayo na gṛhyante andhādibhiḥ /
2651ayam eva cārtho 'nūdyate buddhilakṣaṇapañcatvād iti /
2652buddhaya eva lakṣaṇāni viṣayagrahaṇaliṅgatvāt indriyāṇām tad etat indriyārthapañcatvāt ity etasmin sūtre kṛtabhāṣyam iti /
2653tasmād buddhilakṣaṇapañcatvāt pañcendriyāṇi /
2832viṣayāntaragrahaṇalakṣaṇo viṣayāntaravyāsaṅgaḥ puruṣasya nāntaḥkaraṇasyeti kenacid indriyeṇa sannidhiḥ kenacid asannidhir ity ayaṃ tu vyāsaṅgo 'nujñāyate manasa iti // //
2889saṃmūrchanalakṣaṇād avayavavyūhād dravyāntare dadhni utpanne gṛhyamāṇe pūrvaṃ payodravyam avayavavibhāgebhyo nivṛttam ity anumīyate yathā mṛdavayavānāṃ vyūhāntarād dravyāntare sthālyām utpannāyāṃ pūrvaṃ mṛtpiṇḍadravyaṃ mṛdavayavavibhāgebhyo nivarttate iti /
3055dṛṣṭaḥ karaṇalakṣaṇeṣu bhūteṣu paraśvādiṣu upādānalakṣaṇeṣu ca mṛtprabhṛtiṣv anyaguṇanimittaḥ pravṛttiviśeṣaḥ /
3081upapattiḥ śarīrāntaraprāptilakṣaṇā sā sati sattve nitye cāśrayavatī buddhiprabandhamātre tu nirātmake nirāśrayā nopapadyata iti /
3104lakṣaṇaṃ paśvavayavasthaṃ gotrasya smṛtihetuḥ vidānām idaṃ gargāṇām idam iti /
3207indriyāśrayatvaṃ śarīralakṣaṇam tvakparyantaṃ jīvamanaḥsukhaduḥkhasaṃvittyāyatanabhūtaṃ śarīram tasmān na keśādiṣu cetanotpadyate /
3256pūrvaśarīre yā pravṛttir vāgbuddhiśarīrārambhalakṣaṇā tat pūrvakṛtaṃ karmoktam tasya phalaṃ tajjanitau dharmādharmau /
3259yad adhiṣṭhāno 'yam ātmā 'yam aham iti manyamāno yatrābhiyukto yatropabhogatṛṣṇayā viṣayānupalabhamāno dharmādharmau saṃskaroti tad asya śarīram tena saṃskāreṇa dharmādharmalakṣaṇena bhūtasahite patite 'smin śarīra uttaraṃ niṣpadyate niṣpannasya cāsya pūrvaśarīravat puruṣārthakriyā puruṣasya ca pūrvaśarīravat pravṛttir iti karmāpekṣebhyo bhūtebhyaḥ śarīrasarge saty etad upapadyata iti /
3301dṛṣṭā ca janmavyāvṛttir uccābhijano nikṛṣṭābhijana iti praśastaṃ nindatam iti vyādhibahulam arogam iti samagraṃ vikalam iti pīḍābahulaṃ sukhabahulam iti puruṣātiśayalakṣaṇopapannaṃ viparītam iti praśastalakṣaṇaṃ ninditalakṣaṇam iti paṭvindriyaṃ mṛḍvindriyam iti /
3364athāgamavirodhaḥ bahu khalv idam ārṣam ṛṣīṇām upadeśajātam anuṣṭhānaparivarjanāśrayam upadeśaphalaṃ ca śarīriṇāṃ varṇāśramavibhāgeṇānuṣṭhānalakṣaṇā pravṛttiḥ parivarjanalakṣaṇā nivṛttiḥ /
3382pravartanālakṣaṇā doṣā ity uktam tathā ceme mānerṣyāsūyāvicikitsāmatsarādayaḥ te kasmān nopasaṅkhyāyante ity ata āha
3391lakṣaṇasya tarhy abhedāt tritvam anupapannam nānupapannam rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt
3393āsaktilakṣaṇo rāgaḥ amarṣalakṣaṇo dveṣaḥ mithyāpratipattilakṣaṇo moha iti /
3408kasmāt nāmūḍhasyetarotpatteḥ amūḍhasya rāgadveṣā notpadyante mūḍhasya tu yathāsaṅkalpam utpattiḥ viṣayeṣu rañjanīyāḥ saṅkalpā rāgahetavaḥ kopanīyāḥ saṅkalpā dveṣahetavaḥ ubhaye ca saṅkalpā na mithyāpratipattilakṣaṇatvān mohād anye tāv imau mohayonī rāgadveṣāv iti /
3416pravarttanālakṣaṇā doṣā ity anena doṣalakṣaṇenāvarudhyate doṣeṣu moha iti // //
3543yasyotpattivināśakāraṇam upalabhyate iti manyase na tad bhūtalakṣaṇahīnam arthāntaraṃ gṛhyate bhūtalakṣaṇāvarodhād bhūtamātram idam ity ukto 'yaṃ pratiṣedha iti // //
3549evaṃ ca tallakṣaṇāvarodhopapattir iti /
3555pañcabhūtanityatvāt tallakṣaṇāvarodhāc cety anena śabdakarmabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnāś ca na vyāptāḥ tasmād anekāntaḥ /
3567anāgato 'tīta iti ca kālavyavasthānupapattiḥ vartamānasya sadbhāvalakṣaṇatvāt /
3573kasmāt bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt bhāvasya lakṣaṇam abhidhānam yena lakṣyate bhāvaḥ sa samākhyāśabdaḥ tasya pṛthagviṣayatvāt /
3577anekavidhalakṣaṇair iti madhyamapadalopī samāsaḥ /
3584kasmāt lakṣaṇavyavasthānād eva /
3585yad iha lakṣaṇaṃ bhāvasya saṃjñāśabdabhūtaṃ tad ekasmin vyavasthitam yaṃ kumbham adrākṣaṃ taṃ spṛśāmi yam evāsprākṣaṃ taṃ paśyāmīti nāṇusamūho gṛhyate iti /
3694tathā pravṛttyā saṃskāro dharmādharmalakṣaṇo janyate sa jāto nimittāntarānugṛhītaḥ kālāntare phalaṃ niṣpādayatīti /
3725putrādisambandhāt phalaṃ prītilakṣaṇam utpadyate iti putrādiṣu phalavadupacāraḥ yathānne prāṇaśabdo annaṃ vai prāṇāḥ iti // //
3727phalānantaraṃ duḥkham uddiṣṭam uktaṃ ca bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham iti /
3732kayā yuktyā sarve khalu sattvanikāyāḥ sarvāṇy utpattisthānāni sarvaḥ punarbhavo bādhanānuṣakto duḥkhasāhacaryād bādhanālakṣaṇaṃ duḥkham ity uktam ṛṣibhiḥ duḥkhasaṃjñābhāvanam upadiśyate atra ca hetur upādīyate
3995vṛttiḥ katham iti cet ekasyānekatrāśrayāśritasambandhalakṣaṇā prāptiḥ /
4148tattvajjānena ca mithyopalabdhir nivartyate nārthaḥ sthāṇupuruṣasāmānyalakṣaṇaḥ /
4149yathā pratibodhe yā jñānavṛttis tayā svapnaviṣayābhimāno nivartyate nārtho viṣayasāmānyalakṣaṇaḥ tathā māyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāṇām api yā buddhayo 'tasmiṃs tad iti vyavasāyās tatrāpy anenaiva kalpena mithyopalabdhivināśas tattvajñānān nārthapratiṣedha iti /
4249lakṣaṇaṃ tu
4472pratijñādyavayavayuktaṃ vākyaṃ pakṣanivartakaṃ pratipakṣalakṣaṇaṃ pratiṣedhaḥ /
4513yatra prayatnānantaram abhivyaktis tatrānupalabdhikāraṇaṃ vyavadhānam upapadyate vyavadhānāpohāc ca prayatnānantarabhāvino 'rthasyopalabdhilakṣaṇā 'bhivyaktir bhavatīti na tu śabdasyānupalabdhikāraṇaṃ kiñcid upapadyate yasya prayatnānantaram apohāc chabdasyopalabhilakṣaṇā 'bhivyaktir bhavatīti tasmād utpadyate śabdo nābhivyajyate iti // //
4536sthāpanāpakṣe prayatnakāryānekatvād iti doṣaḥ sthāpanāhetuvādinaḥ svapakṣalakṣaṇo bhavati /
4538so 'yaṃ svapakṣalakṣaṇaṃ doṣam apekṣamāṇo 'nuddhṛtyānujñāya pratiṣedhe 'pi samāno doṣa ity upapadyamānaṃ doṣaṃ parapakṣe upasaṃharati /
4540tatra svapakṣalakṣaṇāpekṣayopapadyamānadoṣopasaṃhāre hetunirdeśe ca saty anena parapakṣadoṣo 'bhyupagato bhavati /
4609yathoktalakṣaṇe pakṣapratipakṣaparigrahe corr pakṣapatipakṣa ed hetutaḥ sādhyasiddhau prakṛtāyāṃ brūyāt nityaḥ śabdo 'sparśatvād iti hetuḥ /
4685mṛdi khalv avasthitāyāṃ bhaviṣyati śarāvādilakṣaṇaṃ dharmāntaram iti pravṛttir bhavati abhūd iti ca pravṛttyuparamaḥ /
4692kiṃ punar lakṣaṇāntarayogād hetvābhāsā nigrahasthānatvam āpannāḥ yathā pramāṇāni prameyatvam ity ata āha yathoktā iti /
4693hetvābhāsalakṣaṇenaiva nigrahasthānabhāva iti /