Occurrences of kāraṇa in "Nyāyabhāṣya"
Click [+] to expand the context.
116evam avijñāte 'rthe kāraṇopapattyā ūhaḥ pravarttate yadi kṛtakena hetunā nirvartyate hetūcchedād upapanno 'yaṃ janmocchedaḥ /
118athākasmikam ato 'kasmān nirvartyamānaṃ na punar nivartsyatīti nivṛttikāraṇaṃ nopapadyate tena janmānuccheda iti /
168seyaṃ pravṛttiḥ kutsitasyābhipūjitasya ca janmanaḥ kāraṇam /
219nedaṃ kāraṇāvadhāraṇam etāvat pratyakṣe kāraṇam iti kiṃ tu viśiṣṭakāraṇavacanam iti /
220yat pratyakṣajñānasya viśiṣṭakāraṇaṃ tad ucyate yat tu samānam anumānādijñānasya na tannivarttata iti /
251sati cendriyārthasannikarṣe sannidhim asannidhiṃ cāsya yugapajjñānānutpattikāraṇaṃ vakṣyāmaḥ iti /
264pūrvavad iti yatra kāraṇena kāryam anumīyate yathā meghonnatyā bhaviṣyati vṛṣṭir iti /
266śeṣavat tad yatra kāryeṇa kāraṇam anumīyate pūrvodakaviparītam udakaṃ nadyāḥ pūrṇatvaṃ śīghratvañ ca dṛṣṭvā srotaso 'numīyate bhūtā vṛṣṭir iti /
321śarīrendriyārthabuddhisukhavedanānāṃ nivṛttikāraṇaṃ pravṛttiḥ doṣāś ca /
377kāni punar indriyakāraṇāni
459dharmasya kāraṇavacanam /
472yathā muktasya nityaṃ sukhaṃ tatsaṃvedanahetuś ca saṃvedanasya tūparamo nāsti kāraṇasya nityatvāt tathā saṃsārasthasyāpīti /
551yathā nāsata ātmalābhaḥ na sata ātmahānam niratiśayāś cetanāḥ dehendriyamanaḥsu viṣayeṣu tattatkāraṇeṣu ca viśeṣa iti sāṅkhyānām puruṣakarmādinimitto bhūtasargaḥ karmahetavo doṣāḥ pravṛttiś ca svaguṇaviśiṣṭāś cetanāḥ asad utpadyate utpannaṃ nirudhyata iti yogānām // //
592sādhyasādharmyāt kāraṇāt taddharmabhāvī dṛṣṭānta iti /
664vimṛśyamānayor dharmayor ekaṃ kāraṇopapattyānujānāti sambhavaty asmin kāraṇaṃ pramāṇaṃ hetur iti kāraṇopapattyā syād evam etan netarad iti /
667vimṛśyamāne 'vijñātatatte 'rthe yasya dharmasyābhyanujñākāraṇam upapadyate tam anujānāti /
668yady ayam anutpattidharmakaḥ tataḥ svakṛtasya karmaṇaḥ phalam anubhavati jñātā duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānām uttaram uttaraṃ pūrvasya pūrvasya kāraṇam uttarottarāpāye tadanantarāpāyād apavarga iti syātāṃ saṃsārāpavargau /
672tad evam ekasyānekaśarīrayogaḥ śarīraviyogaś cātyantaṃ na syād iti yatra kāraṇam anupapadyamānaṃ paśyati tan nānujānāti /
675anujānāty ayam ekataraṃ dharmaṃ kāraṇopapattyā na tv avadhārayati na vyavasyati na niścinoti evam evedam iti /
792yatra samāno dharmaḥ saṃśayakāraṇaṃ hetutvenopādīyate sa saṃśayasamaḥ savyabhicāra eva /
819kasmāt kāraṇābhāvād dhi kāryābhāva iti /
933atha vā na adhyavasāyād arthāvadhāraṇād anavadhāraṇajñānaṃ saṃśaya upapadyate kāryakāraṇayoḥ sārūpyābhāvād iti /
973yat punar etat kāryakāraṇayoḥ sārūpyābhāvād iti kāraṇasya bhāvābhāvayoḥ kāryasya bhāvābhāvau kāryakāraṇayoḥ sārūpyam /
975yasyotpādād yad utpadyate yasya cānutpādād yan notpadyate tat kāraṇaṃ kāryam itarad ity etat sārūpyam asti ca saṃśayakāraṇe saṃśaye caitad iti /
1146ātmamanaḥsannikarṣo hi kāraṇāntaraṃ noktam iti // //
1148na cāsaṃyukte dravye saṃyogajanyasya guṇasyotpattir iti jñānotpattidarśanād ātmamanaḥsannikarṣaḥ kāraṇam /
1150manaḥsannikarṣānapekṣasya cendriyārthasannikarṣasya jñānakāraṇatve yugapad utpadyeran buddhaya iti manaḥsannikarṣo 'pi kāraṇam /
1155sati cendriyārthasannikarṣe jñānotpattidarśanāt kāraṇabhāvaṃ bruvataḥ
1157digādiṣu satsu jñānabhāvāt tāny api kāraṇānīti akāraṇabhāve 'pi jñānotpattir digādisannidher avarjanīyatvāt yadāpy akāraṇaṃ digādīni jñānotpattau tadāpi satsu digādiṣu jñānena bhavitavyam na hi digādīnāṃ sannidhiḥ śakyaḥ parivarjayitum iti /
1158tatra kāraṇabhāve hetuvacanam etasmād dhetor digādīni jñānakāraṇānīti // //
1168yugapaj jñānānutpattir manaso liṅgam ity ucyamāne sidhyaty eva manaḥsannikarṣāpekṣa indriyārthasannikarṣo jñānakāraṇam iti // //
1176yadā tu tīvrau dhvanisparśau prabodhakāraṇaṃ bhavatas tadā prasuptasyendriyasannikarṣanimittaṃ prabodhajñānam utpadyate /
1195yadi tāvat kvacid ātmamanasoḥ sannikarṣasya jñānakāraṇatvaṃ neṣyate tadā yugapajjñānānutpattir manaso liṅgam iti vyāhanyeta /
1199atha mā bhūd vyāghāta iti sarvavijñānānām ātmamanasoḥ sannikarṣaḥ kāraṇam iṣyate tadavastham evedaṃ bhavati jñānakāraṇatvād ātmamanasoḥ sannikarṣasya grahaṇaṃ kāryam iti // //
1201nāsti vyāghātaḥ na hy ātmamanaḥsannikarṣasya jñānakāraṇatvaṃ vyabhicarati /
1207asati praṇidhāne saṅkalpe cāsati suptavyāsaktamanasāṃ yad indriyārthasannikarṣād utpadyate jñānam tatra manaḥsaṃyogo 'pi kāraṇam iti manasi kriyākāraṇaṃ vācyam iti /
1210eṣitavyaṃ cāsya guṇāntarasya dravyaguṇakarmakāraṇatvam anyathā hi caturvidhānām aṇūnāṃ bhūtasūkṣmāṇāṃ manasāṃ ca tato 'nyasya kriyāhetor asambhavāt śarīrendriyaviṣayāṇām anutpattiprasaṅgaḥ // //
1245asti hy ayam ekadeśavyatirikto 'vayavī tasyāvayavasthānasyopalabdhikāraṇaprāptasyaikadeśopalabdhāv anupalabdhir anupapanneti /
1246akṛtsnagrahaṇād iti cet na kāraṇato 'nyasyaikadeśasyābhāvāt na cāvayavāḥ kṛtsnā gṛhyante avayavair evāvayavāntaravyavadhānāt nāvayavī kṛtsno gṛhyata iti nāyaṃ gṛhyamnāṇeṣv avayaveṣu parisamāpta iti seyam ekaddeśopalabdhir anivṛttaiveti /
1251na hy asya kāraṇebhyo 'nye ekadeśā bhavantīti tatrāvayavavṛttaṃ nopapadyata iti /
1264sādhyaṃ tāvad etat kāraṇebhyo dravyāntaram utpadyata iti anupapāditam etat /
1287yathā gṛhyamāṇapṛthaktvānāṃ senāvanāṅgānām ārāt kāraṇāntarataḥ pṛthaktvasyāgrahaṇam
1290yathā gṛhyamāṇapraspandānāṃ nārāt spandagrahaṇam gṛhyamāṇe cārthajāte pṛthaktvasyāgrahaṇād ekam iti bhāktaḥ pratyayo bhavati na tv aṇūnāṃ gṛhyamāṇapṛthaktvānāṃ kāraṇataḥ pṛthaktvasyāgrahaṇād bhākta ekapratyayaḥ atīndriyatvād aṇūnām iti /
1329na ca dravyayor guṇāntaropajananam antareṇa śabde rūpādiṣu spande ca kāraṇatvaṃ gṛhyate tasmād guṇāntaram /
1489śabdād arthapratyayasya vyavasthādarśanād anumīyata asti śabdārthasambandho vyavasthākāraṇam /
1612teṣāṃ khalu vai prāṇabhṛtāṃ svayam anavabudhyamānānāṃ nānyad upadeśād avabodhakāraṇam asti /
1632anāptopadeśo laukiko na nitya iti kāraṇaṃ vācyam iti /
1665asmin satīdaṃ nopapadyata iti virodhitve prasiddhe kāryānupapattyā kāraṇasya pratibandhakam anumīyate /
1676asati kāraṇe kāryaṃ notpadyata iti vākyāt pratyanīkabhūto 'rthaḥ sati kāraṇe kāryam utpadyata ity arthād āpadyate /
1678so 'yaṃ kāryotpādaḥ sati kāraṇe 'rthād āpadyamāno na kāraṇasya sattāṃ vyabhicarati /
1679na khalv asati kāraṇe kāryam utpadyate tasmān nānaikāntikī /
1680yat tu sati kāraṇe nimittapratibandāt kāryaṃ notpadyata iti kāraṇadharmo 'sau na tv arthāpatteḥ prameyam /
1681kiṃ tarhy asyāḥ prameyam sati kāraṇe kāryam utpadyata iti yo 'sau kāryotpādaḥ kāraṇasya sattāṃ na vyabhicatati tad asyāḥ prameyam /
1691arthāpatter api kāryotpādena kāraṇasattāyā avyabhicāro viṣayaḥ /
1692na ca kāraṇadharmo nimittapratibandhāt kāryānutpādakatvam iti // //
1736ādir yoniḥ kāraṇam ādīyate asmād iti /
1737kāraṇavad anityaṃ dṛṣṭam /
1740sāṃśayikam etatkim utpattikāraṇaṃ saṃyogavibhāgau śabdasya āhosvid abhivyaktikāraṇam ity ata āhaaindriyakatvāt /
1765katham ādimān kāraṇavibhāgebhyo hi ghaṭo na bhavati /
1766katham asya nityatvam yo 'sau kāraṇavibhāgebhyo na bhavati na tasyābhāvo bhāvena kadācin nivartyata iti /
1784evam ākāśapradeśaḥ ātmapradeśa iti nātrākāśātmanoḥ kāraṇadravyam abhidhīyate yathā kṛtakasya /
1802kasmāt āvaraṇādīnām anupalabdhikāraṇānām agrahaṇātanenāvṛtaḥ śabdo nopalabhyata asannikṛṣṭaś cendriyavyavadhānād ity evamādi anupalabdhikāraṇaṃ na gṛhyata iti so 'yam anuccārito nāstīti /
1873yad anityaṃ tasya vināśaḥ kāraṇād bhavati yathā loṣṭasya kāraṇadravyavibhāgāt /
1874śabdaś ced anityas tasya vināśo yasmāt kāraṇād bhavati tad upalabhyeta na copalabhyate tasmān nitya iti // //
1877yathā vināśakāraṇānupalabdher avināśaprasaṅga evam aśravaṇakāraṇānupalabdheḥ satataṃ śravaṇaprasaṅgaḥ /
1882anumānāc copalabhyamāne śabdasya vināśakāraṇe vināśakāraṇānupalabdher asattvād ity anapadeśaḥ yathā yasmād viṣāṇī tasmād aśva iti /
1885tatra kāryaḥ śabdaḥ kāraṇaśabdaṃ niruṇaddhi pratighātidravyasaṃyogas tv antyasya śabdasya nirodhakaḥ /
1890tatra nitye śabde ghaṇṭāstham anyagataṃ vāvasthitaṃ santānavṛtti vābhivyaktikāraṇaṃ vācyam yena śrutisantāno bhavatīti śabdabhede vāsati śrutibheda upapādayitavya iti /
1905yadi yasya vināśakāraṇaṃ nopalabhyate tad avatiṣṭhate avasthānāc ca tasya nityatvaṃ prasajyate evaṃ yāni khalv imāni śabdaśravaṇāni śabdābhivyaktaya iti matam na teṣāṃ vināśakāraṇaṃ bhavatopapādyate anupapādanād avasthānam avasthānāt teṣāṃ nityatvaṃ prasajyata iti /
1906atha naivam na tarhi vināśakāraṇānupalabdheḥ śabdasyāvasthānān nityatvam iti // //
1907kampasamānāśrayasyānunādasya pāṇipraśleṣāt kampavat kāraṇoparamād abhāvaḥ /
1946etāvac caitat pariṇāmo vā vikāraḥ syāt kāryakāraṇabhāvo vā /
2026ciranivṛtte cāyam ivarṇe yakāraḥ prayujyamānaḥ kasya vikāra iti pratīyate kāraṇābhāvāt kāryābhāva iti anuyogaḥ prasajyata iti // //
2042na ceyaṃ varṇavikāropapattiḥ pariṇāmāt kāryakāraṇabhāvād vā /
2267na kāraṇadravyasya vibhāge kāryadravyam avatiṣṭate nityatvaprasaṅgāt /
2268bahuṣv avayaviṣu yasya kāraṇāni vibhaktāni tasya vināśaḥ yeṣāṃ kāraṇāny avibhaktāni tāni avatiṣṭhante /
2364na cotpattitirodhakāraṇānumānam ātmano dṛṣṭāntāt na harṣādīnāṃ nimittam antareṇotpattiḥ noṣṇādivan nimittāntaropādānaṃ harṣādīnām tasmād ayuktam etat // //
2381na jātu niyame kāraṇam astīti /
2388ayasaḥ khalv api nānyatra pravṛttir bhavati na jātv ayo loṣṭam upasarpati kiṃkṛito 'sya niyama iti yadi kāraṇaniyamāt sa ca kriyāniyamaliṅgaḥ /
2389evaṃ bālasyāpi niyataviṣayo 'bhilāṣaḥ kāraṇaniyamād bhavitum arhati /
2390tac ca kāraṇam abhyastasmaraṇam anyad veti dṛṣṭena viśiṣyate /
2403athotpattidharmakasya dravyasya guṇāḥ kāraṇata utpadyante tathotpattidharmakasyātmano rāgaḥ kutaścid utpadyate /
2410ātmotpādādhikaraṇāt tu rāgotpattir bhavantī saṅkalpād anyasmin rāgakāraṇe sati vācyā kāryadravyaguṇavat /
2411na cātmotpādaḥ siddho nāpi saṅkalpād anyad rāgakāraṇam asti /
2414athāpi saṅkalpād anyad rāgakāraṇaṃ dharmādharmalakṣaṇam adṛṣṭam upādīyate tathāpi pūrvaśarīrayogo 'pratyākhyeyaḥ /
2420tasmād anupapannaṃ saṅkalpād anyad rāgakāraṇam iti // //
2451seyaṃ kāraṇād vikārasya spṛtir abhidhīyata iti /
2512upapadyate ca anupalabdhiḥ kāraṇabhedāt
2514yathā anekadravyeṇa samavāyād rūpaviśeṣāc copalabdhir iti saty upalabdhikāraṇe madhyandinolkāprakāśo nopakabhyate ādityaprakāśenābhibhūtaḥ evaṃ mahadanekadravyavattvād rūpaviśeṣāc copalabhir iti saty upalabdhikāraṇe cākṣuṣo raśmir nopalabhyate nimittāntarataḥ // tac ca vyākhyātam anudbhūtarūpasparśasya dravyasya pratyakṣato 'nupalabdhir iti // //
2515atyantānupalabdhiś cābhāvakāraṇam /
2526kasmāt punar abhibhavo 'nupalabdhikāraṇaṃ cākṣuṣasya raśmer nocyata iti
2538indriyārthasannikarṣasya jñānakāraṇatvānupapattiḥ /
2568kācābhrapaṭalādivad vā kuḍyādibhir apratighātaḥ kuḍyādivad vā kācābhrapaṭalādibhiḥ pratighāta iti prasajyate niyame kāraṇaṃ vācyam iti // //
2576kiṃ kāraṇam yathā khalv arthā bhavanti ya eṣāṃ svo bhāvaḥ svo dharma iti tathābhūtāḥ pramāṇena pratipadyanta iti /
2706bhūtāntararūpakṛtaṃ ca pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvaṃ bruvataḥ pratyakṣo vāyuḥ prasajyate niyame vā kāraṇam ucyatām iti /
2716caturguṇaṃ pārthivaṃ dravyaṃ triguṇam āpyaṃ pratyakṣam tena tatkāraṇam anumīyate tathābhūtam iti /
2717tasya kāryaṃ liṅgaṃ kāraṇabhāvād dhi kāryabhāva iti /
2718evaṃ taijasavāyavyayor dravyayoḥ pratyakṣatvād guṇavyavasthāyāḥ tatkāraṇe dravye vyavasthānumānam iti /
2723yac coktaṃ viṣṭaṃ hy aparaṃ pareṇeti bhūtasṛṣṭau veditavyaṃ na sāmpratam iti niyamakāraṇābhāvād ayuktam /
2725viṣṭatvaṃ saṃyogaḥ sa ca dvayoḥ samānaḥ vāyunā ca viṣṭatvāt sparśavat tejo na tu tejasā viṣṭatvād rūpavān vāyur iti niyamakāraṇaṃ nāstīti /
2746kena kāraṇeneti cet svaguṇaiḥ saha ghrāṇādīnām indriyabhāvāt /
2788kiṃ kāraṇam cetanadharmasya karaṇe 'nupapattiḥ /
2869utpattikāraṇaṃ tāvad upalabhyate avayavopacayo valmīkādīnām vināśakāraṇaṃ copalabhyate ghaṭādīnām avayavavibhāgaḥ /
2871yasya tv anapacitāvayavaṃ nirudhyate anupacitāvayavaṃ cotpadyate tasyāśeṣanirodhe niranvaye vāpūrvotpāde na kāraṇam ubhayatrāpy upalabhyate iti // //
2874yathānupalabhyamānaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ dadhyutpattikāraṇaṃ cābhyanujñāyate tathā sphaṭike parāparāsu vyaktiṣu vināśakāraṇam utpādakāraṇaṃ cābhyanujñeyam iti // //
2877kṣīravināśaliṅgaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ dadhyutpattiliṅgaṃ dadhyutpattikāraṇaṃ ca gṛhyate 'to nānupalabdhiḥ viparyayas tu sphaṭikādiṣu dravyeṣu aparāparotpattau vyaktīnāṃ na liṅgam astīty anutpattir eveti // //
2896nātra hetur asti akāraṇau vināśotpādau sphaṭikādivyaktīnāṃ kṣīradadhivat na punar yathā vināśakāraṇabhāvāt kumbhasya vināśa utpattikāraṇabhāvāc cotpattiḥ evaṃ sphaṭikādivyaktīnāṃ vināśotpattikāraṇabhāvād vināśotpattibhāva iti /
2899gṛhyamāṇayor vināśotpādayoḥ sphaṭikādiṣu syād ayam āśrayavān dṛṣṭāntaḥ kṣīravināśakāraṇānupalabdhivad dadhyutpattivac ceti tau tu na gṛhyete /
2903kṣīradadhivat tu niṣkāraṇau vināśotpādāv iti śakyo 'yaṃ pratiṣeddhuṃ kāraṇato vināśotpattidarśanāt /
2904kṣīradadhnor vināśotpattī paśyatā tatkāraṇam anumeyaṃ kāryaliṅgaṃ hi kāraṇam iti // //
2939gandhādyupalabdher indriyārthasannikarṣavad indriyamanaḥsannikarṣo 'pi kāraṇam tasya cāyaugapadyam aṇutvān manasaḥ /
2943ātmendriyasannikarṣamātrād gandhādijñānam utpadyate iti nātrotpattikāraṇam apadiśyate yenaitat pratipadyemahīti // //
2954asaṅkhyeyeṣu jñānakāriteṣu saṃskāreṣu smṛtihetuṣv ātmasamaveteṣv ātmamanasoś ca sannikarṣe samāne smṛtihetau sati na kāraṇasyāyaugapadyam astīti yugapat smṛtayaḥ prādurbhaveyuḥ yadi buddhir ātmaguṇaḥ syād iti /
3097susmūrṣayā manaso dhāraṇaṃ praṇidhānaṃ susmūrṣitaliṅgacintanaṃ cārthasmṛtikāraṇam /
3139yaś ca manyeta avatiṣṭhate buddhiḥ dṛṣṭā hi buddhiviṣaye smṛtiḥ sā ca buddhāv anityāyāṃ kāraṇābhāvān na syād iti /
3179saṃskāravad iti ced na kāraṇānucchedāt /
3180yathāvidhe dravye saṃskāraḥ tathāvidha evoparamo na tatra kāraṇocchedād atyantaṃ saṃskārānupapattir bhavati /
3183athāpi śarīrasthaṃ cetanotpattikāraṇaṃ syāt dravyāntarasthaṃ vā ubhayasthaṃ vā tan na niyamahetvabhāvāt /
3239kiṃ punaḥ kramasyāgrahaṇād yugapat kriyābhimānaḥ atha yugapadbhāvād eva yugapadanekakriyopalabdhir iti nātra viśeṣapratipatteḥ kāraṇam ucyata iti /
3281etasmāt kāraṇāt karmanimittatvaṃ śarīrasya vijñāyata iti // //
3285karmanirapekṣeṣu bhūteṣu śarīrotpattihetuṣu niyamaḥ syāt na hy atra kāraṇābhāva iti // //
3431kena prakāreṇa kiṃdharmakāt kāraṇād vyaktaṃ śarīrādy utpadyata iti vyaktād bhūtasamākhyātāt pṛthivyāditaḥ paramasūkṣmān nityād vyaktaṃ śarīrendriyaviṣayopakaraṇādhāraṃ prajñātaṃ dravyam utpadyate /
3432vyaktaṃ ca khalv indriyagrāhyaṃ tatsāmānyāt kāraṇam api vyaktam /
3436rūpādīnām anvayadarśanāt prakṛtivikārayoḥ pṛthivyādīnāṃ nityānām atīndriyāṇāṃ kāraṇabhāvo 'numīyata iti // //
3438idam api pratyakṣam na khalu vyaktād ghaṭād vyakto ghaṭa utpadyamāno dṛśyate iti vyaktād vyaktasyānutpattidarśanān na vyaktaṃ kāraṇam iti // //
3441na brūmaḥ sarvaṃ sarvasya kāraṇam iti kin tu yad utpadyate vyaktaṃ dravyaṃ tat tathābhūtād evotpadyate iti /
3450upamṛdya bījam aṅkura utpadyate nānupamṛdya na ced vījopamardo 'ṅkurakāraṇam anupamarde 'pi bījasyāṅkurotpattiḥ syād iti // //
3471na cānyad bījāvayavebhyo 'ṅkurotpattikāraṇam ity upapadyte bījopādānaniyama iti // //
3475tasmād īśvaraḥ kāraṇam iti // //
3540utpattikāraṇaṃ copalabhyate vināśakāraṇaṃ ca tat sarvanityatve vyāhanyate iti // //
3543yasyotpattivināśakāraṇam upalabhyate iti manyase na tad bhūtalakṣaṇahīnam arthāntaraṃ gṛhyate bhūtalakṣaṇāvarodhād bhūtamātram idam ity ukto 'yaṃ pratiṣedha iti // //
3546kāraṇasamānaguṇasyotpattiḥ kāraṇaṃ copalabhyate /
3547na caitad ubhayaṃ nityaviṣayam na cotpattitatkāraṇopalabdhiḥ śakyā pratyākhyātum na cāviṣayā kācid upalabdhiḥ /
3548upalabdhisāmarthyāt kāraṇena samānaguṇaṃ kāryam utpadyate ity anumīyate sa khalūpalabdher viṣaya iti /
3550utpattivināśakāraṇaprayuktasya jñātuḥ prayatno dṛṣṭa iti /
3557yathā svapne viṣayābhimāna evam utpattikāraṇābhimāna iti /
3560pṛthivyādyabhāve sarvavyavahāravilopa iti cet tad itaratra samānam utpattivināśakāraṇopalabdhiviṣayasyāpy abhāve sarvavyavahāravilopa iti so 'yaṃ nityānām atīndriyatvād aviṣayatvāc cotpattivināśayoḥ svapnaviṣayābhimānavad ity ahetur iti // //
3664na saṅkhyaikāntānām asiddhiḥ kasmāt kāraṇasyāvayavabhāvāt /
3669kāraṇasyāvayavabhāvād ity ahetuḥ /
3690dhvastāyāṃ pravṛttau pravṛtteḥ phalaṃ na kāraṇam antareṇotpattum arhati na khalu vai vinaṣṭāt kāraṇāt kiñcid utpadyate iti // //
3711idam asyotpattaye samarthaṃ na sarvam iti prāg utpatter niyatakāraṇaṃ kāryaṃ buddhyā
3752anena kāraṇena duḥkhaṃ janma na tu sukhasyābhāvād iti /
3895sarvamithyāsaṅkalpānāṃ tattvajñānād anutpattiḥ kāraṇānutpātau ca kāryānutpatter iti rāgādīnām atyantam anutpattir iti /
3997na kāraṇadravyebhyo 'nyatra kāryadravyam ātmānaṃ labhate viparyayas tu kāraṇadravyeṣv iti /
4019gṛhyamāṇasya cendriyeṇa viṣayasyāvaraṇādyanupalabdhikāraṇam upalabhyate /
4044antar iti pihitaṃ kāraṇāntaraiḥ kāraṇam ucyate /
4045bahir iti ca vyavadhāyakam avyavahitaṃ kāraṇam evocyate /
4062kasmāt kāryakāraṇadravyayoḥ parimāṇabhedadarśanāt /
4065kāraṇavibhāgāc ca kāryasyānityatvam nākāśavyatibhedāt /
4100kāryadravyaṃ kāraṇadravyāśritaṃ tat kāraṇebhyaḥ pṛthaṅ nopalabhyate viparyaye pṛthaggrahaṇāt
4324atha dṛṣṭānte kāraṇāpadeśaḥ kimarthaṃ deśyate yadi prajñāpanārtham prajñāto dṛṣṭāntaḥ /
4326tatprajñāpanārthaḥ kāraṇāpadeśo nirarthaka iti prasaṅgasamasyottaram // //
4335anityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād ghaṭavad ity ukte apara āha prāgutpatter anutpanne śabde prayatnānantarīyakatvam anityatvakāraṇaṃ nāsti tadabhāvāt nityatvaṃ prāptam nityasya cotpattir nāsti /
4342prāgutapatteḥ śabda eva nāsti utpannasya śabdabhāvāc chabdasya sataḥ prayatnānantarīyakatvam anityatvakāraṇam upapadyate kāraṇopapatter ayukto 'yaṃ doṣaḥ prāgutpatteḥ kāraṇābhāvād iti // //
4379nirvartanīyasya nirvṛttir vijñeyasya vijñānam ubhayaṃ kāraṇato dṛśyate so 'yaṃ mahān pratyakṣaviṣaya udāharaṇam iti /
4414yady anityatvakāraṇam upapadyate śabdasyety anityaḥ śabdo nityatvakāraṇam apy upapadyate 'syāsparśatvam iti nityatvam apy upapadyate /
4415ubhayasyānityatvasya nityatvasya ca kāraṇopapattyā pratyavasthānam upapattisamaḥ //
4418ubhayakāraṇopapatter iti bruvatā nānityatvakāraṇopapatter anityatvaṃ pratiṣidhyate yadi pratiṣidhyate nobhayakāraṇopapattiḥ syāt /
4419ubhayakāraṇopapattivacanād anityatvakāraṇopapattir abhyanujñāyate abhyanujñānād anupapannaḥ pratiṣedhaḥ /
4424nirdiṣṭasya prayatnānantarīyakatvasyānityatvakāraṇasyābhāve 'pi vāyunodanād vṛkṣaśākhābhaṅgajasya śabdasyānityatvam upalabhyate /
4430prayatnānantarīyakatvād iti bruvatā kāraṇata utpattir abhidhīyate na kāryasya kāraṇaniyamaḥ /
4431yadi ca kāraṇāntarād apy utpadyamānasya śabdasya tad anityatvam upapadyate kim atra pratiṣidhyata iti // //
4434yathā vidyamānasyodakāder arthasyāvaraṇāder anupalabdhiḥ naivaṃ śabdasyāgrahaṇakāraṇenāvaraṇādinānupalabdhiḥ /
4435gṛhyeta caitad asyāgrahaṇakāraṇam udakādivat na gṛhyate /
4455yat tāni nopalabhyante tad upalabdheḥ svaviṣayapratipādikāyā abhāvād anupalambhād anupalabdher viṣayo gamyate na santy āvaraṇādīni śabdasyāgrahaṇakāraṇānīti /
4463seyam āvaraṇāadyanupalabdhir upalabdhyabhāvaḥ svasaṃvedyaḥ nāsti me śabdasyāvaraṇādyupalabdhir iti nopalabhyante śabdasyāgrahaṇakāraṇāny āvaraṇādīnīti /
4512sati kāryānyatve anupalabdhikāraṇopapatteḥ prayatnasyāhetutvaṃ śabdasyābhivyaktau /
4513yatra prayatnānantaram abhivyaktis tatrānupalabdhikāraṇaṃ vyavadhānam upapadyate vyavadhānāpohāc ca prayatnānantarabhāvino 'rthasyopalabdhilakṣaṇā 'bhivyaktir bhavatīti na tu śabdasyānupalabdhikāraṇaṃ kiñcid upapadyate yasya prayatnānantaram apohāc chabdasyopalabhilakṣaṇā 'bhivyaktir bhavatīti tasmād utpadyate śabdo nābhivyajyate iti // //
4555yadā tu kāryānyatve prayatnāhetutvam anupalabdhikāraṇopapatter ity anena tṛṭīyapakṣo yujyate tadā viśeṣahetuvacanāt prayatnānantaram ātmalābhaḥ śabdasya nābhivyaktir iti siddhaḥ prathamapakṣo na ṣaṭpakṣī pravartata iti // //
4624yad vākyaṃ pariṣadā prativādinā ca trir abhihitam api na vijñāyate śliṣṭaśabdam apratītaprayogam atidrutoccaritam ity evamādinā kāraṇena tadavijñātam avijñātārtham asāmarthyasaṃvaraṇāya prayuktam iti nigrahasthānam iti // //