Occurrences of sādhana in "Nyāyabhāṣya"
Click [+] to expand the context.
122so 'yam itthambhūtas tarkaḥ pramāṇasahito vāde sādhanāyopālambhāya cārthasya bhavatīty evam arthaṃ pṛghag ucyate prameyāntarbhūto 'pīti /
128vādaḥ khalu nānāpravaktṛkaḥ pratyadhikaraṇasādhano 'nyatarādhikaraṇanirṇayāvasāno vākyasamūhaḥ /
166atra pravṛttisādhanau dharmādharmau pravṛttiśabdenoktau yathānnasādhanāḥ prāṇāḥ annaṃ vai prāṇinaḥ prāṇā iti /
198upalabdhisādhanāni pramāṇāni samākhyānirvacanasāmarthyāt boddhavyam /
317bhogasādhanānīndriyāṇi /
323sasādhanasukhaduḥkhopabhogaḥ phalam /
325kiṃ tarhi janmana evedaṃ sasukhasādhanasya duḥkhānuṣaṅgāt duḥkhenāviprayogād vividhabādhanāyogād duḥkham iti samādhibhāvanam upadiśyate /
343sukhaduḥkhasmṛtyā cāyaṃ tatsādhanam ādadānaḥ sukham upalabhate duḥkham upalabhate sukhaduḥkhe vedayate /
362bhogasādhanāni punaḥ
553yasyārhtasya siddhāv anye 'rthā anuṣajyante na tair vinā so 'rthaḥ sidhyati te 'rthā yadadhiṣṭhānāḥ so 'dhikaraṇasiddhāntaḥ yathā dehendriyavyatirikto jñātā darśanasparśanābhyām ekārthagrahaṇād iti atrānuṣaṅgiṇo 'rthā indriyanānātvaṃ niyataviṣayāṇīndriyāṇi svaviṣayagrahaṇaliṅgāni jñātur jñānasādhanāni gandhādiguṇavyatiriktaṃ dravyaṃ guṇādhikaraṇam aniyataviṣayāś cetanā iti pūrvārthasiddhāv ete 'rhāḥ sidhyanti na tair vinā so 'rthaḥ sambhavatīti // //
565sā khalv ayam asādhanam arthasyeti /
567sa pṛthag upadiṣṭo 'py asādhanam arthasyeti /
580udāharaṇena sāmānyāt sādhyasya dharmasya sādhanaṃ prajñāpanaṃ hetuḥ sādhye pratisandhāya dharmam udāharaṇe ca pratisandhāya tasya sādhanatāvacanaṃ hetuḥ utpattidharmakatvād iti /
587udāharaṇavaidharmyāc ca sādhyasādhanaṃ hetuḥ /
601evam utpattidharmakatvaṃ sādhanam anityatvaṃ sādhyam /
603so 'yam ekasmin dvayor dharmayoḥ sādhyasādhanabhāvaḥ sādharmyād vyavasthita upalabhyate taṃ dṛṣṭānta upalabhamānaḥ śabde 'py anuminoti śabdo 'py utpattidharmakatvād anityaḥ sthālyādivad iti udāhriyate 'nena dharmayoḥ sādhyasādhanabhāva ity udāharaṇam // //
613pūrvasmin dṛṣṭānte yau tau dharmau sādhyasādhanabhūtau paśyati sādhye 'pi tayoḥ sādhyasādhanabhāvam anuminoti /
647asati hetau kasya sādhanabhāvaḥ pradarśyeta /
649asaty udāharaṇe kena sādharmyaṃ vaidharmyaṃ vā sādhyasādhanam upādīyeta kasya vā sādharmyavaśād upasaṃhāraḥ pravarteta /
654dharmayoḥ sādhyasādhanabhāvapradarśanam ekatrodāharaṇārthaḥ /
655sādhanabhūtasya dharmasya sādhyena dharmeṇa sāmānādhikaraṇyopapādanam upanayārthaḥ /
656udāharaṇasthayor dharmayoḥ sādhyasādhanabhāvopapattau sādhye viparītaprasaṅgapratiṣedhārthaṃ nigamanam /
658avyavasthāpya khalu dharmayoḥ sādhyasādhanabhāvam udāharaṇe jātivādī pratyavatiṣṭhate /
659vyavasthite tu khalu dharmayoḥ sādhyasādhanabhāve dṛṣṭāntasthe gṛhyamāṇe sādhanabhūtasya dharmasya hetutvenopādānaṃ na sādharmyamātrasya na vaidharmyamātrasya veti // //
683sthāpanā sādhanam pratiṣedha upālambhaḥ /
684tau sādhanopālambhau pakṣapratipakṣāśrayau vyatiṣaktāv anubandhena pravartamānau pakṣapratipakṣāv ity ucyete /
713tasya viśeṣanaṃ pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ pramāṇais tarkeṇa ca sādhanam upālambhaś cāsmin kriyata iti /
714sādhanaṃ sthāpanā /
716tau sādhanopālambhāv ubhayor api pakṣayor vyatiṣaktāv anubaddhau ca yāvad eko nivṛtta ekataro vyavasthita iti nivṛttasyopālambho vyavasthitasya sādhanam iti /
725avayaveṣu pramānatarkāntarbhāve pṛthak pramāṇatarkagrahaṇaṃ sādhanopālambhavyatiṣaṅgajñāpanārtham /
728antareṇāpi cāvayavasambandhaṃ pramāṇāny arthaṃ sādhayantīti dṛṣṭam tenāpi kalpena sādhanopālambhau vāde bhavata iti jñāpayati /
729chalajātinigrahasthānasādhanopālambho jalpa iti vacanād vinigraho jalpa iti mā vijñāyi chalajātinigrahasthānasādhanopālambha eva jalpaḥ pramāṇatarkasādhanopālambho vād eveti mā vijñāyīty evamarthaṃ pṛthak pramānatarkagrahaṇam iti // //
732yathoktopapanna iti pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ siddhāntāviruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigrahaḥ /
733chalajātinigrahasthānasādhanopālambha iti chalajātinigrahasthānaiḥ sādhanam upālambhaś cāsmin kriyata iti evaṃviśeṣaṇo jalpaḥ /
735na khalu vai chalajātinigrahasthānaiḥ sādhanaṃ kasyacid arthasya sambhavati pratiṣedhārthataivaiṣāṃ sāmānyalakṣaṇe viśeṣalakṣaṇe ca śrūyate vacanavighāto 'rthavikalpopapattyā chalam iti sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ vipratipattir apratipattiś ca nigrahasthānam iti /
739pramāṇaiḥ sādhanopālambhayoś chalajātinigrahasthānānām aṅgabhāvaḥ svapakṣarakṣaṇārthatvāt /
740na svatantrāṇāṃ sādhanabhāvaḥ yat tat pramāṇair arthasya sādhanaṃ tatra chalajātinigrahasthānānām aṅgabhāvo rakṣaṇārthatvāt /
745tad evam aṅgībhūtanāṃ chalādīnām upādānaṃ jalpe na svatantrāṇāṃ sādhanabhāvaḥ /
768dṛṣṭānte sparśavattvam anityatvaṃ ca dharmau na sādhyasādhanabhūtau gṛhyete sparśavāṃś cāṇur nityaś ceti /
769ātmādau ca dṛṣṭānte udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetuḥ ity asparśatvād iti hetur nityatvaṃ vyabhicarati asparśā buddhir anityā ceti /
770evaṃ dvividhe 'pi dṛṣṭānte vyabhicārāt sādhyasādhanabhāvo nāstīti lakṣaṇābhāvād ahetur iti /
820evam udāharaṇasādharmyasyābhāvād asādhanam ayaṃ hetur hetvābhāsa iti /
824arthato hy asamarthānām ānantaryam akāraṇam //'' ity etadvacanād viparyāsenokto hetur udāharaṇasādharmyāt tathā vaidharmyāt sādhyasādhanaṃ hetulakṣaṇaṃ na jahāti /
904udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetur ity asyodāharaṇavaidharmyeṇa pratyavasthānam udāharaṇavaidharmyāt sādhyasādhanaṃ hetur ity asyodāharaṇasādharmyeṇa pratyavasthānam pratyanīkabhāvāt /
1045sa ca vākyārthaḥ pratyakṣādīni nārthaṃ sādhayantītīdaṃ cāvayavānām upādānam arthasya sādhanāyeti /
1059yathā paścāt siddhena śabdena pūrvasiddham ātodyam anumīyate sādhyaṃ cātodyaṃ sādhanaṃ ca śabdaḥ antarhite hy ātodye svanato 'numānaṃ bhavatīti vīṇā vādyate veṇuḥ pūryate iti svanaviśeṣeṇa ātodyaviśeṣaṃ pratipadyate tathā pūrvasiddham upalabdhiviṣayaṃ paścāt siddhenopalabdhihetunā pratipadyata iti /
1065samākhyānimittaṃ tūpalabdhisādhanaṃ pramāṇam upalabdhiviṣayaś ca prameyam iti /
1066yadā ca upalabdhiviṣayaḥ kvacid upalabdhisādhanaṃ bhavati tadā pramāṇaṃ prameyam iti caiko 'rtho 'bhidhīyate /
1070gurutvaparimāṇajñānasādhanaṃ tulā pramāṇam jñānaviṣayo guru dravyaṃ suvarṇādi prameyam /
1074buddhir upalabdhisādhanatvāt pramāṇam upalabdhiviṣayatvāt prameyam ubhayābhāvāt tu pramitiḥ /
1087kiṃ tarhi kriyāsādhanaṃ kriyāviśeṣayuktaṃ kārakam /
1088yat kriyāsādhanaṃ svatantram sa kartā na dravyamātraṃ na kriyāmātram /
1093kiṃ tarhi kriyāsādhane kriyāviśeṣayukta iti /
1134kecit tu dṛṣṭāntam aparigṛhītaṃ hetunā viśeṣahetum antareṇa sādhyasādhanāyopādadate yathā pradīpaprakāśaḥ pradīpāntaraprakāśam antareṇa gṛhyate tathā pramāṇāni pramāṇāntaram antareṇa gṛhyata iti /
1136evaṃ prameyasādhanāyāpy upādeyo 'viśeṣahetutvāt yathā ca sthālyādirūpagrahaṇe pradīpaprakāśaḥ prameyasādhanāyopādīyate evaṃ pramāṇasādhāyāpy upādeyo viśeṣahetvabhāvāt so 'yaṃ viśeṣahetuparigraham antareṇa dṛṣṭānta ekasmin pakṣe upādeyo na pratipakṣa ity anekāntaḥ /
1429prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanabhāvam āśritya pravartate /
1443nādhyavasāyaḥ pratiṣidhyate upamānaṃ tu tan na bhavati prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam /
1444na ca yasyobhayaṃ prasiddhaṃ taṃ prati sādhyasādhanabhāavo vidyata iti // //
1527kasmāt karmakartṛsādhanavaiguṇyāt /
1529iṣṭeḥ karaṇaṃ sādhanam pitarau kartārau saṃyogaḥ karma trayāṇāṃ guṇayogāt putrajanma vaiguṇyād viparyayaḥ /
1532sādhanavaiguṇyaṃ havir asaṃkṛtam upahatam iti mantrā nyūnādhikāḥ svaravarṇahīnā iti dakṣiṇā durāgatā hīnā ninditā ceti /
1534sādhanavaiguṇyam iṣṭāv abhihitam /
1535loke ca agnikāmo dāruṇī mathnīyāt iti vidhivākyam tatra karmavaiguṇyaṃ mithyābhimanthanam kartṛvaiguṇyaṃ prajñāprayatnataḥ pramādaḥ sādhanavaiguṇyam ārdraṃ suṣiraṃ dāviti tatra phalaṃ na niṣpadyata iti nānṛtadoṣaḥ guṇayogena phalaniṣpattidarśanāt /
2114sādhanāt annaṃ prāṇā iti /
2317jñātuḥ khalu jñānasādhanāny upapadyante cakṣuṣā paśyati ghrāṇena jighrati sparśanena spṛśati evaṃ mantuḥ sarvaviṣayasya matisādhanam antaḥkaraṇabhūtaṃ sarvaviṣayaṃ vidyate yenāyaṃ manyata iti /
2319manasi ca manaḥsaṃjñā na mṛṣyate matisādhanaṃ tv abhyanujñāyate /
2323atha mantuḥ sarvaviṣayasya matisādhanaṃ sarvaviṣayaṃ pratyākhyāyate nāstīti evaṃ rūpādiviṣayagrahaṇasādhanāny api na santīti sarvendriyavilopaḥ prasajyata iti // //
2325yo 'yam niyama iṣyate rūpādigrahaṇasādhanāny asya santi matisādhanaṃ sarvaviṣayaṃ nāstīti ayaṃ niyamo niranumānaḥ /
2351hetvabhāvād ayuktam anena hetunā padmādiṣu prabodhasammīlanavikāravad anityasyātmano harṣādisampratipattir iti nātrodāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetur na vaidharmyād asti hetvabhāvāt asambaddhārthakam apārthakam ucyata iti /
2625evam indriyaprayojanasyānitaretarasādhanasādhyatvāt pañcaivendriyāṇi // //
2636gandhatvādibhiḥ svasāmānyaiḥ kṛtavyavasthānāṃ gandhādīnāṃ yāni gandhādigrahaṇāni tāny asamānasādhanasādhyatvād grāhakāntarāṇi na prayojayanti /
2641gṛhyamāṇe ca śītasparśe noṣṇasyānuṣṇāśītasya vā sparśasya grahaṇaṃ grāhakāntaraṃ prayojayati sparśabhedānām ekasādhanasādhyatvād yenaiva śītasparśo gṛhyate tenaivetarāv apīti /
2643gandhādigrahaṇāni punar asamānasādhanasādhyatvād grāhakāntarāṇāṃ prayojakāni /
2650na khalu viṣayatvena sāmānyena kṛtavyavasthā viṣayā grāhakāntaranirapekṣā ekasādhanagrāhyā anumīyante anumīyante ca pañca gandhādayo gandhatvādibhiḥ svasāmānyaiḥ kṛtavyavasthā indriyāntaragrāhyāḥ tasmād asambaddham etat /
2781sādhanaṃ ca pracakṣate
2927ghrāṇādisādhanasya ca jñātur gandhādijñānabhāvād anumīyate antaḥkaraṇasādhanasya sukhādijñānaṃ smṛtiś ceti /
2928tatra yaj jñānaguṇaṃ manaḥ sa ātmā yat tu sukhādyupalabdhisādhanam antaḥkaraṇaṃ manas tad iti saṃjñābhedamātraṃ nārthabheda iti /
2957jñānasādhanaḥ saṃskāro jñānam ity ucyate jñānasaṃskṛtair ātmapradeśaiḥ paryāyeṇa manaḥ sannikṛṣyate /
3022ayaṃ khalu jānāti tāvad idaṃ me sukhasādhanam idaṃ me duḥkhasādhanam iti jñātvā svasya sukhasādhanam āptum icchati duḥkhasādhanaṃ hātum icchati prāptīcchāprayuktasyāsya sukhasādhanāvāptaye samīhāviśeṣa ārambhaḥ jihāsāprayuktasya duḥkhasādhanaparivarjanaṃ nivṛttiḥ evaṃ jñānecchāprayatnadveṣasukhaduḥkhānām ekenābhisambandhaḥ /
3070akṛtābhyāgamāc ca pravṛttir vāgbuddhiśarīrārambha iti caitanye bhūtendriyamanasāṃ parakṛtaṃ karma puruṣeṇopabhujyata iti syāt acaitanye tu tatsādhanasya svakṛtakarmaphalopabhogaḥ puruṣasyety upapadyata iti // //
3126adharmāt prāganubhūtaduḥkhasādhanaṃ smarati /
3268yathā śarīrotpattir akarmanimittā sādhyā tathā sikatāśarkarāpāṣāṇagairikāñjanaprabhṛtīnām apy akarmanimittaḥ sargaḥ sādhyaḥ sādhyasamatvād asādhanam iti bhūtebhyo mūrtyupādānavad iti cānena sādhyam // //
3357yaḥ khalu cetanāvān sādhananirvartanīyaṃ sukhaṃ buddhvā tad īpsan sādhanāvāptaye prayatate sa sukhena yujyate na viparītaḥ /
3358yaś ca sādhananirvartanīyaṃ duḥkhaṃ buddhvā taj jihāsuḥ sādhanaparivarjanāya yatate sa ca duḥkhena tyajyate na viparītaḥ /
3659yadi sādhyasādhanayor nānātvam ekānto na siddhyati vyatirekāt /
3662sādhyasādhanayor abhedaḥ evam apy ekānto na sidhyati sādhanābhāvāt na hi hetum antareṇa kasyacit siddhir iti // //
3665avayavaḥ kaścit sādhanabhūta ity avyatirekaḥ /
3670kasmāt sarvam ekam ity anapavargeṇa pratijñāya kasyacid ekatvam ucyate tatra vyapavṛkto 'vayavaḥ sādhanabhūto nopapadyate /
3737evaṃ sarvam utpattisthānaṃ vividhabādhanānuṣaktaṃ paśyataḥ sukhe tatsādhaneṣu ca śarīrendriyabuddhiṣu duḥkhasaṃjñā vyavatiṣṭhate /
3761mithyāsaṅkalpāt sukhe tatsādhaneṣu ca viṣayeṣu saṃrajyate saṃraktaḥ sukhāya ghaṭate ghaṭamānasyāsya janmajarāvyādhiprāyaṇāniṣṭasaṃyogeṣṭaviyogaprārthitānupapattinimittam anekavidhaṃ yāvad duḥkham utpadyate taṃ duḥkhavikalpaṃ sukham ity abhimanyate /
3813phalasya hi sādhanāni prayatnaviṣayo na phalam tāni sampannāni phalāya kalpante /
4140ubhayāviśeṣe tu sādhanānarthakyam /
4141yasya svapnāntajāgaritāntayor aviśeṣas tasya svapnaviṣayābhimānavad iti sādhanam anarthakaṃ tadāśrayapratyākhyānāt /
4209yamaḥ samānam āśramiṇāṃ dharmasādhanam niyamas tu viśiṣṭam /
4268sādharmyamātreṇa vaidharmyamātreṇa ca sādhyasādhane pratijñāyamāne syād avyavasthā
4284sādhanadharmayukte dṛṣṭānte dharmāntaravikalpāt sādhyadharmavikalpaṃ prasañjayato vikalpasamaḥ /
4312sādhanasyāpi sādhanaṃ vaktavyam iti prasaṅgena pratyavasthānaṃ prasaṅgasamaḥ pratiṣedhaḥ /
4371hetuḥ sādhanam tat sādhyāt pūrvaṃ paścāt saha vā bhavet /
4372yadi pūrvaṃ sādhanam asati sādhye kasya sādhanam atha paścād asati sādhane kasyedaṃ sādhyam atha yugapat sādhyasādane dvayor vidyamānayoḥ kiṃ kasya sādhanaṃ kiṃ kasya sādhyam iti hetur ahetunā na viśiṣyate /
4380yat tu khalūktam asati sādhye kasya sādhanam iti yat tu nirvatyate yac ca vijñāpyate tasyeti // //
4426nirdiṣṭasya sādhanasyābhāve 'pi sādhyadharmopalabdhyā pratyavasthānam upalabdhisamaḥ // //
4476dṛṣṭānte yaḥ khalu dharmaḥ sādhyasādhanabhāvena prajñāyate sa hetutvenābhidhīyate /
4527tatrānityaḥ śabdaḥ prayatnānantarīyakatvād iti sādhanavādinaḥ sthāpanā prathamaḥ pakṣaḥ /
4576tat kathaṃ nigrahasthām iti na pratijñāyāḥ sādhanaṃ pratijñāntaram kiṃ tu hetudṛṣṭāntau sādhanaṃ pratijñāyāḥ tad etad asādhanopādānam anarthakam iti /
4635pratijñādīnām avayavānām anyatamenāpy avayavena hīnaṃ nyūnaṃ nigrahasthānam sādhanābhāve sādhyāsiddhir iti // //