Occurrences of lakṣaṇa in "Nyāyavārttikatātparyaṭīkā"
Click [+] to expand the context.
43tathā ca pramāṇādipadārthatatvaṃ pratipadyam pratipādakaṃ ca śāstramiti śāstrapramāṇādipadārthatatvayorjñāpyajñāpakabhāvaśca pramāṇādipadārthatatvajñānaniḥśreyasayoḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaśca saṃbandhaḥ sūcito bhavati /
89pramāṇādivācakapadagrahaṇena tallakṣaṇāni ca tatparīkṣāśvopalakṣayati /
110yadyapi prameyamātmādyapavargāntalakṣaṇamāgamikaṃ tathāpyāgamasyāptapraṇetṛkatayā tatrāpi mūlabhūtamanumānaṃ pratyakṣaṃ vāstīti pratyakṣānumāne eva darśite /
173dṛṣṭaṃ pravṛttisāmarthyaṃ heturiti rāgādimatpravṛttisāmarthyamupanyastam na tu vītarāgānām/na hi tatpravṛtterniḥ śreyasādhgimalakṣaṇaphalasaṃbandho dṛṣṭo niḥśreyasasyālaukikatvāt /
201na ca phalajñānaṃ parīkṣyate prekṣāvaddhiḥ tasya yādṛśatādṛśasyāpīṣṭatvādiṣṭalakṣaṇatvācca phalasya tatsādhanatvaṃ te parīkṣante /
308svalakṣaṇaṃ tu syāta /
309tadeva hi paramārthasat arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ /
310etadevāsya svamasādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ yaddeśato 'nanugamenādeśātmakasya paramāṇutvam kālato 'nanugamena ca kṣaṇikatvam /
311tasmāt svalakṣaṇaviṣayaṃ pratyakṣam /
312na ca svalakṣaṇamanumānasyāpi gocaraḥ /
314pratibanṇaśca tādātmyatadutpattilakṣaṇaḥ svalakṣaṇaviṣayo 'śakyagraha iti sāmānyadharmāvāśrayate /
323na cālīkasya sarvasāmarthyavirahiṇaḥ paramārthasattā svalakṣaṇena sādṛśyaṃ manyate 'nyavyāvṛteḥ /
327tadasya na svalakṣaṇaṃ gocaraḥ /
403na tu sākṣāt kartṛvyāpāragocaro dārūdvaidhībhāvaḥ kiṃ tu sparśavadvegavataḥ karaṇībhūtasya paraśoḥ saṃyogasyodyamananipātanalakṣaṇastu kartṛvyāpāraḥ paraśugocara eva /
450lakṣyalakṣaṇayorabhedavivakṣayā sāmānadhikaraṇyam na tu pramātṛprameyānvayavyatirekānuvidhānamapyasti pramāyā anvayavyatirekayorityata āhana pramātarīti /
480idamapi lakṣyalakṣaṇayorabhedavivakṣayoktam /
581tatastasya lakṣaṇamāhapramātā svatantra iti /
590svātantryalakṣaṇamāhatatsamavāyo vā /
597lakṣaṇāntaramāhatatprayoktṛtvamitarāprayojyatā vā /
604tatpratiṣedhaśca ityatra tacchabdena hānopādānalakṣaṇaṃ viniyogaṃ parāmṛśati //
698sā ca dvayī svrūpalakṣaṇā sahakārisākalyalakṣaṇā ca atīndriyasya sāmarthyasya naiyānikairanabhyupetatvāt /
894yadyātmana iti brūyāt kāpālikaḥ avigītā hi vyavahāraparamparāsmākaṃ kāpālikānāṃ naraśiraḥkapālakasparśatadavasthitānnapānopayogalakṣaṇā dākṣiṇātyānāmivāhnenaivukādilakṣaṇā kriyā śreyaskarī /
897śrutismṛtītihāsapurāṇalakṣaṇāgamavihitamarthamācaratāṃ tannisiddhaṃ ca pariharatāṃ dākṣiṇātyānāmāhnenaivukādyanuṣṭhānamanādi adya yāvadanuvartamānamavigītamāmnāyamūlatāmanumāpayati ātmānaḥ śreyohetubhāvena na khalvāgamānapekṣaḥ sahasreṇāpyanumānairimamarthamavagantumarhati /
912tadiha śrāvaṇatvaṃ śabdasya niṣedhatāpūrvaṃ śravaṇamindriyamatīndriya tadgrāhrātvaṃ ca vastunī anumātavye śabdopalambhalakṣaṇena kāryeṇa /
1001na tūdāharaṇalakṣaṇasūtram /
1240jalpe tu puruṣaśaktiparīkṣālakṣaṇe 'pratibhādināpi parājyopapatternāvaśyaṃ tattvanirṇayaḥ /
1267kiṃ ye ye nigrahasthānebhyaḥ pṛthagupadiśyante te sarve vāde codyante atha ye ye vāde codyante te sarve pṛthugupadiśyante iti ubhayathāpyanaikāntikatvāt nāvinābhāvalakṣaṇaḥ saṃbandha ityarthaḥ /
1292samādhattena lakṣaṇaparatantratvādarthatathābhāvasyeti brūmaḥ /
1293lakṣyata iti lakṣaṇam samānāsamānajātīyavyāvṛttaṃ rūpaṃ vādasya ca nigrahasthānānāṃ ca /
1295kānicideva nigrahasthānāni vāde na tu sarvāṇīti sāmānyato 'bhidhāya tadeva lakṣaṇaparatantratvamabhimate viśeṣe yojayativādasyeti /
1366teṣāṃ ca lakṣaṇamuktvā tatparīkṣā vartayiṣyate aparīkṣya tattvajñānanirṇayāyogāt /
1367na cānirṇotaprayojanasaṃbandhānāṃ pramāṇādīnāṃ lakṣaṇaparīkṣayoravasaraḥ /
1375tadatyantavimokṣalakṣaṇo 'pavargo niḥśreyasam /
1469śāstrasya niḥśreyasādhigamalakṣaṇena prayojanena yaḥ saṃbandhaḥ pūrvamākṣiptaḥ tatsamādhānenārthena arthavadetat sūtram /
1699uttarambhogānabhiṣvaṅgalakṣaṇamityuktam /
1760na nāmadheyamātrāt pramāṇādīnāṃ tattvajñānaṃ bhavati api tu lakṣaṇaparīkṣaṇābhyām ityasti prabandhasyottarasyopayoga iti bhāṣyārthaḥ /
1764arthasya prayojanasya sākṣāt śāstrakāryasya tattvajñānalakṣaṇasya tathaiva trividhayaiva śāstrapravṛttyā bhāvāt /
1765tathā hi lakṣaṇaṃ nāma vyatirekihetuvacanam /
1777ghrāṇādisūtre tu lakṣaṇapare kārakatvaṃ vivakṣitam anyathā lakṣaṇatvāyogāditi adoṣaḥ /
1785na caitat sūtramasya lakṣaṇam vibhāgaparatvāditi śaṅkānirākaraṇaparaṃ bhāṣyamtatroddiṣṭasyeti /
1788pramā ca smṛteranyaḥ arthāvyabhicārī svatantraḥ paricchedaḥ tasmād vibhāgaparādapi sūtrāt pratīyamānaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇamapekṣitaṃ saṃgṛhītamiti pramāṇatvopagṛhītānāṃ pratyakṣādīnāṃ pramāṇānāṃ yukto vibhāgaḥ /
1789tathā ca vibhāgaparatvena sākṣāt sāmānyalakṣaṇānabhidhānād vibhaktasya lakṣaṇamucyata ityuktam tacceha /
1790viśeṣalakṣaṇam indriyārthasannikarṣetyādi /
1792lakṣaṇālakṣaṇamātravivakṣayā lakṣitasyālakṣitasya ityuktam /
1812punaścodayatilakṣaṇata iti /
1813pramāṇalakṣaṇakaraṇapravṛtto yat catvāryeva lakṣayati tadavagamyate na nyūnānyadhikāni vā pramāṇanītyarthaḥ /
1814pariharatilakṣaṇasyeti /
1816parihāraṃ vibhajatena lakṣaṇasyeti /
1819lakṣaṇakaraṇapravṛttasya kvacidakaraṇaṃ na tadabhāve pramāṇam sato 'pyanupayogenākaraṇāpatteḥ /
1838tadidaṃ pratyakṣamuddhiṣṭamapi sat pramāṇatadābhāsasaṃkīrṇamiti tadvivekāya lakṣaṇamupayujyate /
1839yadi tūddeśapadaṃ tadvivecayet kṛtaṃ tarhi lakṣaṇapraṇayanena //
1935mahāviṣayatvalakṣaṇasādhāraṇadharmadarśananimittaṃ saṃdehamāhatatreti /
1970pratyakṣādipramāṇaviśeṣalakṣaṇānām arthākṣiptasāmānyalakṣaṇavibhāgoddeśahetutvena tadanantarābhidhānamityāhaatha vibhaktānāmiti /
1971tatra teṣu madhye prāthamyāt pratyakṣalakṣaṇam indriyārthasannikarṣotpannam ityādi sūtram /
1977yaḥ khalu kutaścid vyāmohāt samānāsamānajātīyavyāvṛttaṃ tadrūpaṃ na śakroti grahītum so 'nena lakṣaṇena bodhyate /
1979tasmāt sāmānnayataḥ siddhaviviktapratyakṣamātrānuvādena lakṣaṇavidhānaparamidaṃ sūtram /
1980itastvavagatalakṣaṇaḥ tenaiva vivicya pratyakṣatattvaṃ gṛhṇātīti samānāsamānajātīyavyavacchedaḥ sūtrārtha ukta iti /
1982evaṃ ca jñānapramāṇyapakṣe 'pi yat tadviśeṣyajñānaṃ pratyakṣaphalaṃ liṅgaparāmarśo vā tadapīndriyārthasannikarṣotvannatvādyupetatvena bhavati pramāṇaviśeṣaṇamiti nāvyāpakatvaṃ lakṣaṇasyeti //
2047naitat saṃyuktaviśeṣaṇalakṣaṇena manaḥsannikarṣeṇa smartavyasya smaraṇābhāvaṃ maitrasya gṛhītvā tena liṅgena tadabhāvasya tadānīmanumānāt /
2068pratyakṣalakṣaṇakaraṇapravṛtto hi sūtrakāraḥ tadeva brūyāt yadasyāsādhāraṇaṃ kāraṇam /
2070na hi tat tasya lakṣaṇamativyāpterityarthaḥ /
2072asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ cet pratyakṣalakṣaṇāyopādeyaṃ hanta anyadapyasyāsādhāraṇamasti kāraṇamiti tadapyupādeyamiti codayatiindriyamanaḥ saṃyogastarhīti /
2119lakṣaṇaṃ hi prasiddhaṃ bhavati yathā dhūmo vahneḥ na cātīndriyadvayādhārasannikarṣastathā prasiddho yathendriyārthasannikarṣo 'rthasya saṃbandhina ekasnaya prasiddhatvāt indriyamanasostu dvayoratīndriyatvāt /
2130asti kṛṣṇasāralakṣaṇo bhūviśeṣaḥ prasannāndhasyāpi atastasyāpi rūpopalabdhiḥ syāditpata āhatattṛṣṇāpūrvaketi /
2263pṛcchatiatha jñāneti pratyakṣasamākhyātalakṣaṇānuvādena lakṣaṇe vidhīyamāne jñāyata evaitajjñānameveti loke sākṣātkārijñānahetoḥ pratyakṣatvāditi bhāvaḥ /
2265tadeva hi lakṣaṇavāyamucyate yasya lakṣyānapekṣo 'tivyāptyavyāptivyudāso lakṣaṇapadebhya eva pratīyate /
2266lakṣyānurodhena tu lakṣaṇavyavasthāpane anyonyāśrayatvamagatirveti bhāvaḥ /
2275tasmādarthapravaṇebhyo jñānebhyastadapravaṇatayā bhinnajātīyāḥ sukhādayo yathāsvamunakūlavedanīyatvādibhirlakṣaṇairanyonyamapi bhedavantastīvrasaṃvegatayā pramitsānapekṣamānasapratyakṣapravedanīyā iti ramaṇīyam //
2294tatrobhayyapi indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānamavyabhicārīti lakṣaṇena saṃgṛhītāpi svaśabdenopāttā tatra vipratipatteḥ /
2333tadasya nirākaraṇaṃ lakṣaṇagatenālocanajñānāvarodhārthenāvyapadeśyapadena sūcitam iti parīkṣāparvaṇi vacanārhamapi subhāṣitarucitayā tadvilambamasahamāno bhāṣyakāro lakṣaṇāvasara evāha /
2369nanu parapratipādanādilakṣaṇavyavahārāya svarūpeṇa jñāne vyapadeṣṭavye yadarthavyapadeśena vyapadiśyate tadavagacchāmo 'rthavyapadeśākāramiti /
2396indriyārthasannikarṣeṇa hi liṅgena yadindriyagātijñānaṃ tadapi pratyakṣalakṣaṇopetamiti pratyakṣaṃ prasajyata iti tannivāraṇāya avyapadeśyapadam /
2404na ca sannikarṣapadasya mukhyatve saṃbhavati jñānalakṣaṇā yuktetti bhāvaḥ /
2408yadyapi sāmānyalakṣaṇenaiva vyabhicāriṇo nirastāḥ pratyayāḥ tadapekṣaṃ ca viśeṣalakṣaṇam anyathā anumānādipadeṣvapyabhicādipadamupādeyaṃ syāt tathāpi siddhe satyārambho niyamārthaḥ /
2436pratyakṣāvyabhicāreṇa svalakṣaṇabalena ca /
2470tasmādabhilāpasaṃsargānapekṣamabhilāpasaṃsargiṇamādarśayad vikalpavijñānaṃ vikalpavāsanotthāpitamaniyatārthagrāhi mānasamātmīyamutprekṣālakṣaṇaṃ vyāpāraṃ tiraskṛtyānubhavaprabhavatayā anubhavavyāpāraṃ darśanu puraskṛtya pravartamānamanubhavatayā abhimanyante pratipattāraḥ /
2484na ca taddṛṣṭam kiṃ tu svalakṣaṇaṃ darśanagocaraḥ /
2490sāmānyaviṣayauliṅgaśabdau vastubhūtasāmānyavacca svalakṣaṇam /
2500tasmādekamavibhāgaṃ svalakṣaṇamanādivikalpavāsanāsamāropitajātyādibhedaṃ tathā vikalpyata iti yuktamutpaśyāmaḥ /
2545syād virodho yadi svalakṣaṇamevārthaḥ na tvetadasti /
2574na ca janakatvājanakatvalakṣaṇo viruddhadharmasaṃsargo bhedaheturityupapādayiṣyate kṣaṇabhaṅgabhaṅge //
2586pratyakṣaṃ cet kathamindriyārthasannikarṣotpannamiti lakṣaṇaṃ pratyakṣaṃ vyāpnoti asyaiva pratyakṣasya lakṣaṇenāvyānāt mā bhūdarthasya pūrvakālavartitā indriyagocaraḥ tathāpi smaraṇasahakāriṇā saṃskārasahakāriṇendriyārthasannikarṣeṇopajanitaṃ tadindriyārthasannikarṣotpannaṃ na bhavati /
2587tathā ca nāvyāpakamasya lakṣaṇam //
2588nanu pūrvāparāvasthāparāmarśijñānaṃ kathamekam viṣayabhedāt pārokṣyāpārokṣyalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargācca tathā hi taditi pārokṣyam idamiti ca sākṣātkāraḥ /
2693avyāpakatvena lakṣaṇākṣepaparaṃ bhāṣyam ātmādiṣu ityāti /
2698taddhi bāhyendriyalakṣaṇam āntaraṃ ca mana ityata āhapṛthak ceti /
2713nedaṃ vibhāgaparaṃ ghrāṇādisūtram api tu lakṣaṇaparam /
2734bhūtatvābhūtatvalakṣaṇaṃ vaidharmyaṃ na bhautikatvābhautikatvagrahaṇena śakyaṃ vaktumityavadhāraṇābhiprāyaḥ /
2746tadevaṃ lakṣaṇapadāni vyākhyāya vimṛśatisamastamiti /
2749indriyārthasannikarṣotvannaṃ jñānamavyabhicārīti hi pratayakṣalakṣaṇamanavayavena samānāsamānajātīyebhyo vyāvṛttaṃ śakyameva lakṣayitum /
2778tadevaṃ pratyakṣalakṣaṇaṃ samarthya vāsubandhavaṃ tāvat pratyakṣalakṣaṇaṃ dūṣayitum upanyasyatiapare punariti /
2779lakṣaṇaṃ vyācaṣṭe tato 'rthāditi /
2788tadetallakṣaṇaṃ dūṣayatiatrārthagrahaṇamanarthakam /
2828evaṃ ca lakṣyapadamātrāvaśeṣāt lakṣaṇābhāva ityāhatatograhaṇamiti /
2843pūrvāparakālakalāvikalalakṣaṇā kṣaṇikatā na kvacidapi /
2848na ca gauṇamukhyalakṣaṇā girāṃ gatayo jñāneṣuśakyā niyojayitum bhinnaprasthānatvāt /
2853saṃprati dignāgasya lakṣaṇamupanyasyatiapara iti /
2855lakṣaṇavādina uttaramnāmeti /
2869tadellakṣyalakṣaṇapadatatsamudāyavyāpāranirūpaṇena dūṣayatita idamiti /
2877na hi yathā samyagjñānam adhikṛtya pratyakṣādilakṣaṇaṃ kṛtaṃ kīrtinā tathā dignāgena yenādhikārāt jñāne vyavatiṣṭheta kalpanāpoḍhamiti bhāvaḥ /
2892jaiminipratyakṣalakṣaṇaṃ dūṣayatisatsaṃprayoga iti /
2898hantāvyāpakatvaṃ lakṣaṇadoṣaḥ /
2903vārṣagaṇyasyāpi lakṣaṇamayuktamityāhaśrotrādivṛttiriti /
2905tat siddhamindriyārthasannikarṣotpannamityetadeva lakṣaṇamiti pratyakṣalakṣaṇaṃ samāptam// //
2907pratyakṣalakṣaṇānantaramanumānalakṣaṇaparaṃ sūtraṃ paṭhatiatha tatpūrvakaṃ trividhamanumānamiti /
2916lakṣyaṃ pramāṇabhedamanumānamanūdya tatpūrvakamiti lakṣaṇaṃ vidhatte /
2919lakṣaṇasūtratātparyamāhaanumāneti /
2925anumānādipūrvakaṃ cānumānaṃ na pratyakṣapūrvakamiti nānumānaṃ syāt anumānalakṣaṇenāvyātatvāt /
2930iti tadanena lakṣaṇasyāvyāptiḥ parihṛtā /
2946vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi saṃndehādalakṣaṇamiti bhāvaḥ /
2971na cāvinābhūtaṃ liṅgaṃ vinā liṅginamiti liṅgisvalakṣaṇāpratibhāsyapi pāramparyeṇa tatpratibandhāt tatrāvisaṃvādako 'numānavikalpa iti /
3010na dṛṣṭasaṃbhave nādṛṣṭaṃ kalpayituṃ yuktamiti śakyaṃ bhavadbhirvaktum anupalabdhilakṣaṇaprāptasya aśakyanirākaraṇatvāt /
3051na ca lakṣaṇānurodhena lakṣyasyānyathākaraṇaṃ yuktaṃ parīkṣakāraṇam /
3055na sarvalokasiddhasya lakṣaṇena nivartanam //
3220vibhāgasūtrākṣiptapramāṇasāmānyalakṣaṇapūrvakaṃ viśeṣapramāṇalakṣaṇaṃ tadapekṣaṃ pravartamānaṃ nānupajanitaphale 'pramāṇe nirṇayamātre pravartitumarhati janitaphalastu nirṇayaḥ pramāṇameveti bhāvaḥ /
3265tamimaṃ vyatirekiṇaṃ hetvavayavalakṣaṇavyākhyānāvasare vārttikakṛd upapādayiṣyatīti nehopapāditaḥ /
3278nanvevaṃ trividho 'pi hetuḥ pañcalakṣaṇaḥ syādityata āhaevamiti /
3282ekaṃ pañcalakṣaṇamiti /
3342parāmṛśatiupalabdhilakṣaṇaprāptatvāditi /
3343karmaṇo hi mahattvarūpaviśeṣaikārthasamavāya upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ pratyakṣopalabdhiyogyatā /
3354mārtaṇḍamaṇḍalaṃ tvastācalacūḍāvalambi na prācyāṃ kasyacidupalambhagocara iti vaiṣamyam tathāpi yadi draṣṭaiva puro 'vasthitasya paścimābhimukhasaya prāsādasya svayumupanipatya pṛṣṭato bhavati tadoktalakṣaṇasya hetorasti vyabhicāraḥ /
3383saṃpratyāntargaṇikabhedānantyenānantyād anumānasyāśakyalakṣaṇamiti yadi kaścidanumanyeta tannirākaraṇāya traividhyamanumānasya ucyate iti trividhapadasyatātparyāntaramāhaatha veti /
3384trividhatvena yato niyatamataḥ śakyalakṣaṇamityarthaḥ /
3526evaṃ tāvat lakṣaṇabhedānumānaṃ bhinnaṃ pratyakṣād darśitam /
3617svalakṣaṇaṃ samādhāya pareṣāmanumānalakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasyatiapare tviti /
3644vastuvacanatve 'pyarthaśabdasya lakṣyāsaṃbhavād aviṣayaṃ lakṣaṇam na hi dignāgasya mate kiñcidasti vastu yannāntarīyakaṃ saddheturbhavati /
3652etallakṣaṇadūṣaṇaṃ lakṣaṇāntare apyatidiśatieteneti /
3654na hyasmin lakṣaṇe tadvida ityasti tena tadatiricyate iti bhāvaḥ /
3657tadanena dignāgasya lakṣaṇaṃ dūṣayitvā anyeṣāṃ lakṣaṇaṃ dūṣitam //
3658saṃprati dignāgasya svakīyalakṣaṇaprapañcārthaṃ vākyam anumeye 'tha tattulya ityādyupanyasya dūṣayatiapare tviti /
3659anantaralakṣaṇakāramapekṣyāpara ityuktam /
3728na ca samuccīyamānāvadhāraṇaṃ dignāgo mene yadevamūce vaiśeṣikalakṣaṇadūṣaṇāvasare yadi rūpameva cākṣuṣaṃ tato na dravyaṃ cākṣuṣaṃ syāt /
3779avyāpakatvaṃ lakṣaṇadoṣam āharūpeṇa ceti /
3799rūpasparśādīnāṃ tu sthitirna parasparahetukā api tu bhogāpavargalakṣaṇapuruṣārthahetuketi bhāvaḥ /
3803vibhāgasūtre anumānānantaramupamānasyoddeśād yathoddeśaṃ ca lakṣaṇādanumānalakṣaṇānantaramupamānalakṣaṇamāhaathopamānamiti bhāṣyam /
3895upamānānantaraṃ śabdoddeśāt upamānalakṣaṇānantaraṃ śabdasya lakṣaṇamityarthaḥ /
3896lakṣaṇasūtraṃ paṭhatiāptopadeśaḥ śabdaḥ /
3898āptopadeśa iti lakṣaṇam /
3904tathāpyativyāptiḥ caityavandanādivākyānāmapyevaṃ lakṣaṇatvāt /
3908sūtrasthāptalakṣaṇaparaṃ bhāṣyamāptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā /
3919āptalakṣaṇasya vayāpakatvamāhaṛṣīti /
3922mlecchā api hi paripathamavasthitāḥ pānthānāmapahṛtasarvasvānāṃ mārgākhyāne hetudarśanaśūnyā avantyāptā iti pareṣāmāptalakṣaṇamavyāpakamityuktaṃ bhavati //
3973atra śabdaṃ pramāṇāntaramasahamāno dignāgaḥ tallakṣaṇaṃ vikalpyākṣipatiāptopadeśa iti /
4057lakṣaṇaṃ cāsya pramāṇaviśeṣaḥ /
4058na cāvāntarapramāṇasāmānyapratyakṣādilakṣaṇamantareṇātmādipramāṇāvatāraḥ kartuṃ śakyaḥ tasya pratyakṣādisāmānyaviśeṣatvāt /
4059ataḥ pratyakṣādilakṣaṇānantaraṃ tadavatāraḥ /
4061tatparikaraśca saṃśayādaya iti yuktaṃ teṣāṃ paścāllakṣaṇam /
4062tadiha prameyalakṣaṇāya tadvibhāgoddeśasūtramavatārayituṃ bhāṣyakāraḥ pṛcchati smakiṃ punaranena pramāṇeneti /
4067pratyakṣādilakṣaṇasāmarthyāt prameyamātraṃ sidvam siśiṣṭaṃ tu prameyamadyāpi na sidhyatīti tadarthaṃ praśnaḥ /
4112apavargasyāpyātmārthatvena prameyeṣvātmanaḥ prādhānyāt prathamamātmalakṣaṇasūtram icchetyādi /
4161tadanena śālibījāṅgurasya paramparayā śālibījāntarajananalakṣaṇāt pratisaṃdhānāt kāryakāraṇabhāvaniyamād vyavacchinatti //
4170na hi yatra sphuṭataraḥ kāryakāraṇabhāvaḥ tantupaṭayorghaṭakapālayorvā dṛśyate tatra pratisaṃdhānaṃ bhavati ye tantavaḥ sa eva paṭa iti vā yo ghaṭākṣaṇaḥ sa eva kapālakṣaṇa iti vā /
4178tasmāt smṛtyā saha pūrvāparapratyayayoḥ ekaviṣayatvalakṣaṇasya pratisandhānasyānekakartṛkatvād vyatireko nirūpādhirekakartṛkatvaṃ sādhayati /
4291sa cātivyāpakatayā avyāpakatayā ca na lakṣaṇam vṛkṣādiṣu bhāvāt abhāvācca pāṣāṇamadhyavartimaṇḍūkādiśarīre iti bhāvaḥ /
4318evaṃ bhāṣyānusāreṇa svamatena ca pratyekaṃ ceṣṭāśrayatvādi śarīrasya lakṣaṇamiti varṇayitvā samastamevedaṃ śarīralakṣaṇamiti ye varṇayāṃbabhūvuḥ tanmataṃ nirākarotiyairapīti /
4319yadyādyaṃ padaṃ lakṣaṇaṃ ceṣṭāśraya iti tadā ghaṭena vyabhicāraḥ /
4335indriyasyopanāyakatvenārthādibhyo viśeṣādindriyāṇāmarthādibhyaḥ pūrvaṃ lakṣaṇam /
4336na ca viśeṣalakṣaṇamakṛte sāmānyalakṣaṇe śakyamiti bhāṣyakāraḥ prathamamindriyāṇāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ nirvedopayuktamāhabhogasādhanānīti /
4337anena yaccharīrasaṃyuktaṃ satkārakadoṣavyatiriktaṃ sākṣātpratītisādhanaṃ tadindriyamiti sāmānyalakṣaṇaṃ sūcitam /
4341teṣāṃ pañcānāṃ pañcaiva lakṣaṇānīti kathayatilakṣaṇasūtrāṇīti /
4347lakṣaṇaṃ hi vidheyam /
4351nāpi lakṣyalakṣaṇatve iti bhāvaḥ /
4353kasmāt karaṇabhāvāt svaviṣayagrahaṇalakṣaṇatvaṃ yato ghrāṇādīnām /
4355tasmāt svasvaviṣayopalabdhisādhanatvameva samānāsamānajātīyavyavacchedakatayā lakṣaṇam /
4362tadeva tvavayavārthaparaṃ lakṣaṇanirdeśo ghrāṇetyādi /
4363na ca sannikarṣeṇa gandhopalabdhisādhanena ca vyabhicāraḥ indriyasāmānyalakṣaṇayuktasya gandhopalabdhisādhanatvaṃ na sannikarṣasyāsti /
4364tadanena jighratītyādi svaviṣayagrahaṇalakṣaṇāni ityantaṃ bhāṣyaṃ vyākhyātam /
4411lakṣaṇahāniḥ tathā ca lakṣaṇahānirityarthaḥ /
4417indriyaprakṛtitvaṃ tu bhūtalakṣaṇaṃ veditavyam // //
4419kramaprāptamarthalakṣaṇamavatārayati bhāṣyakāraḥhame tviti /
4422gandharthāḥ //// atra coddeśakramasmāritā arthā lakṣyatayā pratipattavyāḥ teṣāṃ lakṣaṇaṃ tadarthā iti /
4424indriyairaryamāṇatvamarthānāṃ lakṣaṇam /
4425etāvataiva lakṣaṇe paryavasite suhṛdbhāvena pravibhāgābhidhānaṃ pṛthivyādiguṇā iti /
4432tadarthā iti lakṣaṇapadaṃ vyācaṣṭeindriyāṇāmiti /
4445yadyādiśabdena vāyvādayo gṛhyeran tadarthā iti lakṣaṇamavyāpakaṃ syāt teṣāṃ bāhyendriyārthatvābhāvādityarthaḥ /
4528anyathā hi pratyakṣādilakṣaṇapraṇayanavaiyarthyaprasaṅgaḥ /
4536na ca nīlasya sphaṭikalakṣaṇasyotpattiriti tṛtīye nivedayiṣyate /
4614ātmādīnāṃ buddhihetūnāṃ lakṣaṇasyānantaraṃ hetumatī buddhirlakṣaṇīyetyāha vārttikakāraḥatha buddheravasaraprāptāyā iti /
4615lakṣaṇaṃ tāvat prakṛtatvādapadeṣṭavyameva tadapadeśadvāreṇānyadapi kiñcit sūcanīyam /
4619ivakāreṇa nedaṃ pratyākhyānaparam api tu lakṣaṇaparādayamapyarthaḥ pratīyamāno 'pekṣitaśca nopekṣaṇīya ityuktaṃ bhavati //
4622samānāsamānajātīyavyavacchedakaṃ hi lakṣaṇamavyabhicāritayā /
4623paryāyaśabdāśca saṃketamātrādhīnapravṛttayaḥ kva nāma na sambhavanti tasmāt naite lakṣaṇamiti bhāvaḥ /
4635tena yo 'sau nīlākāraḥ pariṇāmo buddheḥ sa jñānalakṣaṇā vṛttirityucyate /
4654bhāṣyakāraḥ kramaprāptaṃ manolakṣaṇasūtramavatārayan utsūtramanyānyapi lakṣaṇāni āhasmṛtītyādi /
4681kramaprāptā tviti bhāṣyam pravṛttilakṣaṇabhavatārayitum /
4696prayojyavyāpārapūrvakatvena prayojakavyāpāranirūpaṇāt pravṛttyanantaraṃ doṣalakṣaṇam //
4703lakṣaṇaṃ khalvanumānam /
4705parihārabhāṣyamkarmalakṣaṇā ityādi /
4710sā ca pravṛttyā kāryeṇa lakṣyata iti karmalakṣaṇā ityuktam /
4743nānukte śarīrādau teṣāṃ duḥkhatvaṃ śakyaṃ lakṣayitumiti tallakṣaṇebhyaḥ paramidanduḥkhalakṣaṇam bādhakham //// atra ca bādhaneti bādhanāviṣayāṃ buddhimupalakṣayati /
4747lakṣaṇaśabda iti vārttikam /
4757kramaprāptamapavargalakṣaṇamavatārayati bhāṣyakāraḥyatra tviti //
4862tathā satyanāgatānutpādalakṣaṇārthakriyākāritvādantyakṣaṇopapattiriti bhāvaḥ /
4870saṃśayalakṣaṇāvatāraṇaparaṃ bhāṣyaṃ sthānavata etarhi iti /
4876tarhi tadānīmuddeśasamaye kramavataḥ saṃśayasya prameyānantaramuddiṣṭasya prameyalakṣaṇānantaraṃ sthānaṃ kramo lakṣaṇasyetyarthaḥ /
4881atra ca vimarśaḥ saṃśaya iti saṃśayasāmānyalakṣaṇam /
4882tatra saṃśaya iti lakṣyanirdeśaḥ vimarśa iti lakṣaṇapadam /
4885samānetyādīni tu trīṇi viśeṣalakṣaṇāni /
4888samānadharmopapatteranekadharmopapattervipratipatteriti trīṇi pratyekaṃ śeṣaiḥ padairūpetāni lakṣaṇānīti /
4891tadanavadhāraṇajñānaṃ sa saṃśaya iti saṃśayasāmānyalakṣaṇaparaṃ bhāṣyaṃ vyācaṣṭetatra viṣayasvarūpeti /
4917tasmād viśeṣāpekṣayā vighṛkṣālakṣaṇayeha viśeṣayoḥ purovartivastusādṛśyāt smaraṇe satyagrahaṇaṃ lakṣaṇīyam yathā gaṅgāśabdastīraṃ saṃbaddhameva lakṣayati na tu tīramātram /
4925na ceyam alaukikī lakṣaṇetyāhalaukikamiti /
4987yato 'nekasmāt samānāsamānajātīyādeṣa svāśrayaṃ vyāvartayati ato 'nekāpādānakavyāvṛttihetukatvāt lakṣaṇayānena ityucyate /
4997tadevaṃ lakṣaṇābījadvayopanyāsena asādhāraṇo dharma iti grahaṇakavākyaṃ vyākhyātam /
5042tasmāt hastāditaruvibhāgaḥ kriyato 'saṃbhavannaṅgulyāditaruvibhāgameva kāryaikārthasamavāyalakṣaṇayā pratyāsattyā nimittīkarotīti vibhāgajavibhāgasiddhiṃ manyate taṃ pratyāhayaḥ punariti /
5065saṃprati samānaśabdaparyālocanayāpyanekapadamasādhāraṇe vartate lakṣaṇayaivetyāhasamānadharmasya saṃśayakāraṇatvena upayogād veti /
5074lakṣaṇaiva ceyam anekasmādvyāvṛtto dharmo 'nekadharma iti vigraheṇa nirvarṇyate iti /
5177bauddhābhimataṃ saṃśayalakṣaṇamupanyasyatianye tviti /
5190vaiśeṣikalakṣaṇe hi viśeṣāpratyakṣādityanena sādhakabādhakapramāṇābhāvo darśitaḥ /
5192tasmāt nyūnaṃ bauddhalakṣaṇamityāhaupalabdhītyādi /
5194tadevaṃ sāmānyalakṣaṇamekaṃ trīṇi ca viśeṣalakṣaṇānīti sthitam //
5195tadetāni catvāri lakṣaṇāni pu/jīkṛtya vicārayatisamāneti /
5196yadi tāvat saṃśayasāmānyalakṣaṇe sthite trīṇi viśeṣalakṣaṇāni tataḥ saṃśayatvenopagṛhītānāṃ trayāṇāṃ parasparavyavacchedakamātraṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam /
5202yadyapi tāvanmātreṇa samānajātīyavyavacchedasiddhiḥ tathāpi vijātīyanirṇayādivyavacchedāya sāmānyalakṣaṇamanuvartanīyam /
5210uddeśakramaprāptasya prayojanasya lakṣaṇamyamanam//// atrārthaśabdo gauṇamukhyaprayojanāvarodhārthaḥ /
5245kramaprāptaṃ dṛṣṭāntaṃ lakṣayatilaukintaḥ//// dṛṣṭānta iti lakṣyanirdeśaḥ śeṣaṃ lakṣaṇam /
5254lakṣaṇaprayojanamāhadṛṣṭāntavirodheneti /
5258lakṣitaśca dṛṣṭānta udāharaṇalakṣaṇāya kalpate ghaṭate iti bhāṣyam /
5261pareṣā dṛṣṭāntalakṣaṇakṣepamupanyasya dūṣayatiso 'yaṃ dṛṣṭānta iti /
5266atra bhāṣyakāraḥ siddhāntasāmānyalakṣaṇamapaṭhitvaiva tātparyaṃ vyācaṣṭeatha siddhāntaḥ ityādinā /
5271lakṣaṇārtha ceti /
5272sāmānyalakṣaṇārtham na khalu sāmānyalakṣaṇamantareṇa śakyo vibhāga ityuktam// //
5275lakṣaṇārthatvaṃ sāmānyalakṣaṇārthatvam /
5280tadevaṃ bhāṣyakāreṇa vyākhyāya sāmānyalakṣaṇaṃ paṭhitam /
5317pramāṇatāntrābhyupagamasaṃsthitiriti hi siddhāntasāmānyalakṣaṇam na ca pramāṇānadhīnābhyupagamastadanvetīti nāyamīdṛśo 'bhyupagamasiddhānto bhavitumarhatīti hṛdi nidhāyāyuktāpi darśitā /
5343nanvavayavasāmānyalakṣaṇam antareṇāśakyo vibhāgoddeśaḥ tadviśeṣalakṣaṇaṃ ca /
5344na cedaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgaparatvādityata āhasūtram vibhāgaparamapyetadarthādavayavasāmānya lakṣaṇaṃ sūcayatīti sūtram /
5346tatrāvayavapadādeva sāmānyalakṣaṇamavagamyate /
5349tasmāt tathāvidhārthapratyāyanameva pratijñādīnāmavayavasāmānyalakṣaṇaṃ siddhamiti sūtramityanena darśitaṃ vārttikakṛtā iti /
5390sa ca parvate 'gnimati sādhyamāne viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ parasparasaṃbandhalakṣaṇo niyamo 'rthāt sidhyati /
5393atrānyayogavyavacchedaṃ vākyārthaṃ manvāno bhadantaḥ pratijñālakṣaṇamativyāptyavyāptibhyām ākṣipatiubhayeti /
5448tadevamaduṣṭamasmallakṣaṇamiti yadasmallakṣaṇamanena doṣeṇa bhaṅktvā bhadantena anyathā lakṣaṇaṃ praṇītam tadeva duṣṭamityāhana cedayamiti /
5523sthānāntarīyaṃ ca bhadantasya lakṣaṇam sādhyatvenepsitaḥ pakṣo viruddhārthānirākṛtaḥ //
5526tathā pakṣo yaḥ sādhayitumiṣṭaḥ ityatrāpi vasubandhulakṣaṇe viruddhārthānirākṛtagrahaṇaṃ na kartavyam /
5561so 'yaṃ pañcāvayavaprayoge ca tallakṣaṇe ca pratijñānantarakāla evāvasaro hetoḥ /
5562tadevaṃ hetoravasaraprāptasya sāmānyalakṣaṇāpadeśadvāreṇa tadviśeṣalakṣaṇasūtram udātuḥ//// śrutyarthābhyāmubhayalakṣaṇasūcanāt sūtrama /
5565tasya sāmānyalakṣaṇaṃ sādhyasādhanamiti sādhyate 'neneti vyutpattyā yadyapi pārārthyāpannaṃ kṛtakatvādikamartham āha tathāpi tasya vacanātmakahetusāmānadhikaraṇyānupapatterviṣayi kṛtakatvādityādikaṃ vacanamupalakṣayati /
5572tadevaṃ samānāsamānajātīyavyavacchedakatvaṃ siddhaṃ sāmānyalakṣaṇasya /
5574śrautaṃ tu viśeṣalakṣaṇam /
5577pariśiṣṭaṃ tu lakṣaṇam //
5612nātiprasaktasyeti parisakhyāyakaṃ hetvābhāsalakṣaṇaṃ na vidhāyakamityarthaḥ //
5613etat kila hetulakṣaṇa bhadanto dūṣayāṃbabhūva sādhanaṃ yadi sārdhmyaṃ na vākyāṃśaḥ na hyarthaḥ pañcāvayavavākyasyāvayavaḥ /
5627svalakṣaṇena bādhā cenna vikalpādisaṃbhavāt //
5645tadetallakṣaṇaṃ vyācakṣāṇairasmābhiḥ parihṛtamiti na parihārāntaraṃ prayojayatītyāhatatra tviti /
5660kārakatvena saṃbandhitvaṃ lakṣaṇīyam kriyākārakabhāvagarbhatvāt saṃbandhitvasya /
5753anena prāṇādilakṣaṇakāryābhāvena ghaṭādau nairātmyalakṣaṇakāraṇābhāvasya vyāptiravadhāritā /
5776śarīrādiṣu ca satsu nairātmyaniṣedha evātmasadbhāvaḥ asanniṣedhasya sadbhāvalakṣaṇatvāt /
5794asti khalvasyodāharaṇavaidharmyameveti vyatirekihetulakṣaṇamityabhiprāyaḥ /
5801saṃprati vāsubandhavaṃ hetulakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasyatiheturvipakṣādviśeṣa ityanye /
5856yadā tvanityatvahetau lakṣye lakṣaṇaṃ vicāryate iti vipakṣaśabdārtho vācyaḥ /
5863pakṣasyaiva dharma iti hetulakṣaṇe asādhāraṇa eva hetuḥ syāt /
5864samāna eva siddha iti tu hetulakṣaṇe aśvasya viṣāṇitve sādhye gotvādirhetuḥ syāt /
5924dignāgasyaiva pradeśāntarahetulakṣaṇamgrāhyadharmaḥ pakṣadharmaḥ /
5926tadetaddhetulakṣaṇamupanyasyāsmin pūrvoktaṃ doṣamatidiśatieteneti /
5928yathāśrutalakṣaṇe pakṣāvyāpakasya hetutvam tadaṃśena vyāpta ityasya vivaraṇālocanena sapakṣe sattvaṃ vipakṣācca vyāvṛttirityarthaḥ /
5931anyeṣāṃ hetulakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasyatitādṛgiti /
5935tena trilakṣaṇapravibhāvitātmā heturityarthaḥ /
5947tadevaṃ lakṣaṇaṃ dūṣayitvā tadudāharaṇaṃ dūṣayatiyattvidamiti /
5948etasmin hetulakṣaṇe ityarthaḥ /
5981hetāvukte nāvyāpto 'sau sādhyadharmeṇa hetubhāve vyavatiṣṭhate na ca vyāptipradarśanamudāharaṇamantareṇeti hetulakṣaṇānantaraṃ kramaprāptamudāharaṇalakṣaṇamāhasādhyaraṇam //// sūtramityudāharaṇasāmānyalakṣaṇamapyanena sūcitamiti darśitam /
5982asya tātparyamāhaasyeti dṛṣṭānto 'rtharūpo nodāharaṇasya vacanātmakasya svarūpato lakṣaṇaṃ saṃbhavati /
5983tasmāt svābhidhāyakavacanopalakṣakatvena lakṣaṇatvaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ ca bhajata ityabhisandhinoktamudāharaṇopalakṣaṇamiti /
6003hetulakṣaṇe tu sāmānyalakṣaṇāpekṣaṃ viśeṣalakṣaṇamiti nātivyāptiḥ /
6016samākhyānirvacanasāmarthyāt sāmānyalakṣaṇamapyanena sūcitamityāśayavatā bhāṣyakṛtā samākhyāyā niruktiḥ kṛtā /
6028anena hetūdāharaṇopanayalakṣaṇairvyāghāta uktaḥ /
6032vaidharmyodāharaṇasya lakṣaṇamtadvitam //// anuvṛttena pūrayitvā savyākhyānaṃ sūtraṃ paṭhatisādhyavaidharmyādataddharmabhāvī ca dṛṣṭānta udāharaṇamiti /
6071atra ca vasubandhunā pratijñādayastrayo 'vayavā durvihitā akṣapādalakṣaṇenetyuktam tad dūṣayatitadetasminniti //
6072tadevamudāharaṇalakṣaṇamupapādya pareṣāṃ lakṣaṇaṃ dūṣayitumupanyasya vyācaṣṭeyathā siddha iti /
6079asmadrāddhānte tu yathā tayoḥ sthālyādau saṃbhavaḥ tathoktaṃ hetulakṣaṇasūtra iti /
6092atrāpyudāharaṇāpekṣa upasaṃhāra upanaya iti sāmānyalakṣaṇam /
6093tathā na tatheti sāmānyalakṣaṇāpekṣe viśeṣalakṣaṇe iti bodhyavyam //
6110nigamanalakṣaṇāvatāraparaṃ bhāṣyaṃ dvividhasya punariti /
6111sādharmyeṇa vaidharmyeṇa dvividhānāmapi hetūdāharaṇopanayānāṃ samānaṃ nigamanalakṣaṇamityarthaḥ /
6145na punaḥ prathamameva hetvepekṣeti hetulakṣaṇe 'smābhirupapāditamiti /
6213atra bhāṣyaṃ tarkalakṣaṇāvatāraparamata ūrdhvamiti /
6267etaduktaṃ bhavati sāmarthyaprāptasyānabhidhāne 'tiprasaṅga iti na sāmarthyamāśritya lakṣaṇe saṃśayo nirākaraṇīya iti tannirākaraṇārthamarthagrahaṇaṃ kartavyamiti //
6329naitannirṇayamātrasya lakṣaṇam api tu parīkṣāprayojanasya /
6330sa ca nirṇayabhedo vimarśānantarotpannatarkasahāyapramāṇanibandhanastarkaviṣaya eveti nirṇayabhedalakṣaṇamiti nāvyāpakaṃ tatra tallakṣaṇamiti darśayituṃ bhāṣyakāro nirṇayalakṣaṇamavatārayatietasmiśca tarkaviṣaye //
6332lakṣaṇānibandhanaṃ saṃbandhamāhatau sādhanopālambhāviti /
6359na nirṇayamātrasyedaṃ lakṣaṇamapi tu parīkṣāviṣayasyetyāhana cāyaṃ nirṇaya iti /
6360arthāvadhāraṇaṃ nirṇaya ityetāvanmātraṃ lakṣaṇamindriyārthasannikarṣotpannapratyakṣe bhavatīti yojanā /
6364saṃbandha uddeśakrameṇa tarkānantaryalakṣaṇaḥ /
6371lakṣaṇamācikṣipsurvikalpayatikva punarayamiti /
6377na hi tatra pakṣapratipakṣau nāpi vimarśa iti pratyakṣalakṣaṇaṃ bādhyate ityarthaḥ /
6382tathā cāvyāpakaṃ lakṣaṇam ityarthaḥ /
6384na nirṇayamātrasyedaṃ lakṣaṇam api tu nirṇayaviśeṣasyetyarthaḥ /
6392lakṣaṇāyāṃ hi yena yat lakṣyate tadavacchedakatayā tadapi buddhau sannidhīyate /
6423uddeśakramaprāptaṃ vādalakṣaṇaparaṃ sūtram avatārayituṃ bhāṣyamtisraḥ kathā bhavantīti /
6425na ca sāmānyalakṣaṇābhidhānamantareṇa viśeṣalakṣaṇāvasaro 'sti vādādayaśca kathāviśeṣā ityata āha vārttikakāraḥtisraḥ kathā bhavantīti /
6429tathā ca nānāpravaktṛkavicāraviṣayā vākyasaṃdṛbdhiḥ katheti sāmānyalakṣaṇaṃ pakṣapratipakṣaparigraha
6433vādalakṣaṇasyānantarye hetumāhatatra yathoddeśamiti //
6435sāmānyalakṣaṇamapyanena sūcyata ityuktaṃ bhavati /
6484yathā cāsya śāstre vyutpādanaṃ nāsadṛśaṃ yathā caiṣa satāmācāraḥ tathā jalpalakṣaṇe vakṣyāmaḥ //
6526tadevaṃ svābhimataṃ vādalakṣaṇaṃ vyākhyāya vāsubandhavaṃ lakṣaṇa dūṣayitumupanyasyatiapare tviti svapakṣasya siddhiḥ parapakṣasya cāsiddhiḥ tadarthaṃ vacanaṃ vāda ityarthaḥ /
6558lakṣaṇe tato varamevaṃ kriyatāṃ lakṣaṇaṃ lāghavāyetyāhayadi ceti /
6768uddeśakramānurodhena vādalakṣaṇānantaraṃ jalpaṃ lakṣayatiyatholpaḥ // //
6772nigrahasthānaniyamasya pramāṇatarkasādhanopālambhābhiprāyaniyamasya ca jalpe 'bhāvāt bhāve vā vādajalpayorabhedaprasaṅgāt vādalakṣaṇasya ca jalpavyāpakatvena vyabhicāraprasaṅgād yathoktopapanna ityetadanupapannamityarthaḥ /
6776tena pramāṇatarkasādhanopālambha pañcāvayavopapannaḥ siddhāntāviruddhaḥ pakṣapratipakṣaparigraha ityetasya vādapadavarjaṃ samastasya lakṣaṇasyātideśaḥ /
6778lakṣaṇamātrasyeti uktamātrasya nārthasya nāpi lakṣyapadasyetyarthaḥ /
6785iha vādalakṣaṇaṃ paṭhatā bhāṣyakāreṇa niyamo 'pyatidiṣṭa iti manvānaścodayatibhāṣyam idānīmiti /
6787jalpalakṣaṇānukūlo yaḥ pāṭhakramaḥ tato 'rthasvarūpamātraṃ pratīyate na tvārtho 'rtha ityarthaḥ /
6815uddeśakramānurodhena jalpānantaraṃ vitaṇḍālakṣaṇamāhasaṇḍā // //
6834tasmāt parapakṣapratiṣedhalakṣaṇaṃ vākyam asya pakṣaḥ parapakṣaniṣedhena pāriśeṣyāt pakṣasiddhihetutvādupacārataḥ /
6845na tāvadasthāpyamānasyāpi sthāpanārhatālakṣaṇā pakṣatā na yujyate tasmāt na vaitaṇḍiko dūṣaṇādanyat kiñcidabhyupagacchatīti /
6855uddeśakramānurodhena vitaṇḍānantaraṃ hetvābhāsesu lakṣayitavyeṣu arthākṣiptasāmānyalakṣaṇameṣāṃ vibhāgoddeśaparaṃ sūtramsavyasāḥ // //
6856tadvyākhyānaparaṃ bhāṣyaṃ samākhyāniruktivaśena sāmānyalakṣaṇaṃ pratipādayan vārttikāraḥ paṭhatihetulakṣaṇābhāvāditi /
6961codayatilakṣaṇata eveti /
6963yatparo hi śabdastatrāsau pramāṇam samānāsamānajātīyavyavacchedakaṃ ca lakṣaṇasūtramiti tatraiva pramāṇam na tviyattāyāmatatparatvāt /
6966tadevamarthākṣiptasāmānyalakṣaṇaṃ vibhāgaṃ darśayitvā viśeṣalakṣaṇamavatārayati bhāṣyakāraḥ teṣāṃ hetvābhāsānāṃ madhye anairaḥ // //
6967atra cānaikāntikasavyabhicāraśabdau paryāyau puruṣabhedāpekṣayā lakṣyalakṣaṇatvenāvasthitau /
6968yasyānaikāntikapadārtho 'prasiddhaḥ prasiddhaśca savyabhicārapadārthaḥ taṃ pratyanaikāntika iti lakṣyatirdeśaḥ savyabhicāra iti lakṣaṇam /
6969yasya tu savyabhicārapadārtho 'prasiddhaḥ prasiddhaścānaikāntikapadārthastaṃ prati savyabhicāra iti lakṣyanirdeśaḥ anaikāntika iti lakṣaṇam /
6970tatra savyabhicāra iti lakṣaṇapadaṃ kakṣīkṛtyāha bhāṣyakāraḥ vyabhicāra ekatrāvyavasthitiḥ /
6972savyabhicārapadaṃ nirvacanasāmarthyāt lakṣaṇapadamiti /
6973anaikāntikapadalakṣaṇapakṣe bhāṣyakāroktam anityatvamapyeko 'nta ityādi /
7012anaikāntika iti lakṣaṇamiti pakṣe codayatiatideśeti /
7022nodāharaṇe vyabhicārāllakṣaṇavyabhicāro bhavatyanyatvāt /
7023no khalūdāharaṇamādriyante parīkṣakāḥ kiṃ tu lakṣaṇamityarthaḥ// //
7026na khalu heturacetanaḥ siddhāntamabhyupagacchati yaścābhyupagacchati cetano nāsāvanyatamena hetulakṣaṇena yujyate iti na hetvābhāsaḥ /
7048tasya vyaktiḥ dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmaḥ tasmādapāya iti /
7124na ca yasmin sati bhavatyeva tat kāraṇam api tu yasmin satyeva na tvasatīti lakṣaṇabhaṅgabhaṅge vakṣyāma iti //
7142sādhyāviśiṣṭa iti lakṣaṇam /
7152hetvābhāsasāmānyalakṣaṇāpekṣatvāt tadviśeṣalakṣaṇasyeti sūtrārthaḥ /
7156sādhyena vyabhicāro mā bhūdityata āhasādhanadharma iti hetvābhāsasāmānyalakṣaṇayoge sati etallakṣaṇamiti na vyabhicāra iti bhāvaḥ /
7181svābhāviko hi saṃbandho hetoḥ sādhyena sahānumānāṅgaṃ naupādhika iti vivecitamanumānalakṣaṇe /
7194atra bhadantena idaṃ sādhyasamalakṣaṇamudāharaṇāntaraṃ kalpayitvā dūṣitam /
7206kālātaḥ // // atra kālātīta iti lakṣyanirdeśaḥ kālātyayāpadiṣṭa iti lakṣaṇam /
7259uddeśakramānurodhena lakṣaṇakramasya hetvābhāsānantaraṃ chalasyoddeśāt chalalakṣaṇasyāpi hetvābhāsalakṣaṇānantaryamāha bhāṣyakāraḥatha chalam //
7261atha lakṣaṇāntara iva chalasya sāmānyalakṣaṇe kasmādudāharaṇaṃ na dīyata ityata āhana sāmānyalakṣaṇe iti /
7264vibhajyata iti vibhāgo viśeṣalakṣaṇam tasmin udāharaṇāni// //
7266chalasāmānyalakṣaṇamabhidhāya tadviśeṣalakṣaṇānyabhidhātuṃ prathamaṃ tāvat
7267nyūnādhikasaṃkhyāvyavacchedārthaṃ vibhāga lakṣaṇasūtramavattārayativibhāgaśceti /
7271tatra ca viśeṣalakṣaṇamavatārayati /
7346parīkṣāparvaṇaḥ sannidhānāt tadarthaṃ lakṣaṇaparvaṇyapi yogyāyai sūtrakāraḥ channalakṣaṇaṃ parīkṣatevākchat// //
7367uddeśakramānurodhena jātilakṣaṇakramamāha bhāṣyakāraḥataḥ chalalakṣaṇādūrdhvam /
7400yadyapi sādharmyavaidharmyābhyāṃ dṛṣṭāntasyāpi bhedaḥ tathāpi lakṣaṇābhedābhiprāyeṇābheda uktaḥ /
7423uddeśakramānurodhena hi pramāṇaṃ pūrvaṃ lakṣitaṃ na tu lakṣaṇe saṃśayasyāsti kaścidupayogaḥ /
7426saṃśayalakṣaṇaṃ cātra parīkṣyate na saṃśaya iti nānabasthāpi /
7436nanu yathā lakṣaṇārthaḥ pūrvanirūpitastathā nirbījaḥ pūrvapakṣa ityata āha /
7438parīkṣāsādhyo hyarthastatra vyākhyānena lakṣaṇapadebhyaḥ sākṣādeva gamyata ityarthaḥ /
7443na samānadharmādhyavasāyādeveti saṃśayalakṣaṇoktakāraṇamātropalakṣaṇaparam /
7478śāstrakathāyāṃ vādalakṣaṇāyāmityarthaḥ // //
7482ārthena hi krameṇa saṃśayaparīkṣāyāmuktenoddeśakramo bādhitaḥ pramāṇādiṣu tu tadbādhakāraṇābhāvād uddeśakramānurodhena prameyādibhyaḥ prāk pramāṇānyeva parīkṣitāni tatrāpi prathamaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇaparīkṣā tatpūrvakatvādviśeṣalakṣaṇānām /
7483tatra sāmānyalakṣaṇamupalabdhisādhanaṃ pramāṇamiti taccopalabdhisādhanatvaṃ pratyakṣādīnāmeveti pratyakṣādīnāmityuktam /
7683uktaṃ pramāṇamātmalakṣaṇe /
7708anātmasamavetakriyāphalaśālitvaṃ kriyāviṣayatvaṃ karmatvaṃ devadattasamavetayā hi kriyayā darśanalakṣaṇayā vṛkṣaviṣayo 'nubhavojanyate idameva cānubhavasyārthaviṣayatvaṃ yadarthādhīnanirūpaṇatvamityuktaṃ pramāṇalakṣaṇa iti /
7712etena karmalakṣaṇenārhi laṅghayati grāmaṃ gacchan vṛkṣamūlānyupasarpatītyādayo 'pi saṅgṛhītā veditavyāḥ /
7716pāṇinīyalakṣaṇānurodhena laukikaprayogānurodhācca sampradānamiti neyamanvarthasaṃjñeti bhāvaḥ /
7727viśeṣalakṣaṇaparaṃ bhāṣyaṃ yat kriyāsādhanaṃ svatantramiti tadvyācaṣṭe yadā tu viśeṣa iti /
7732evaṃ lakṣaṇata iti bhāṣyaṃ vyācaṣṭe /
7807pratyakṣalakṣaṇaṃ cānena sūtreṇocyate pratyakṣasvarūpaṃ vā na tāvatpratyakṣakāraṇamityāha /
7808yadidaṃ bhavatā pratyakṣalakṣaṇamucyata iti /
7814lakṣaṇapakṣa eva siddhānto 'bhimataḥ kāraṇapakṣābhyupagamaḥ prauḍhivādena draṣṭavyaḥ /
7859tasya ca vibhutvamātmalakṣaṇe 'smābhiruktam /
7889pratyakṣeti sarvānamidhāne hi pratyakṣaṃ na lakṣitaṃ syāditi tallakṣaṇāya kiñcidvaktavyam /
8035api cāvayavino 'sattvaṃ manyamānena tvayaikadeśamātropalabdhyā vṛkṣabuddheranumānatvamuktaṃe na tviyamekadeśamātropalabdhirapi tu tasya tatsahacaritasya cāvayavina upalabdhilakṣaṇaprāptasya siddherityāha /
8097tadanenābhiprāyeṇa vārtikakāro grahaṇāgrahaṇalakṣaṇena viruddhadharmasaṃsargeṇa sarvāneva viruddhadharmasaṃsargānupalakṣayati /
8155bhāvaparicchedalakṣaṇatvāttadabhāvavyavacchedasya /
8336yo 'pi hi tāvad guṇakarmādi necchati so 'pi na tatpratyayamapanhute asti laukikaparīkṣakāṇābhavayavidravyaguṇakarmādipratyayaḥ so 'yamaśakyāpanhavaḥ tasya ca pratyakṣatvamupapāditaṃ pratyakṣalakṣaṇe /
8345vyabhicāralakṣaṇo doṣo virodhaḥ /
8349evaṃ hi viśeṣahetuḥ syād yadyavayavinamantareṇa kva cidvijñānākāśādau saṃgrahaścoktalakṣaṇo dhāraṇākarṣaṇahetutā vā 'sya dṛṣṭā syāt /
8464tasmin tacśabdo bhāktamahacchabdavān guṇatvānmahattvavat guṇatvaṃ ca śabdasyānumānalakṣaṇe prasādhitam /
8517uddeśakrama eva lakṣaṇaparīkṣayoḥ sambandha ityarthaḥ /
8520lakṣyaparatvāllakṣaṇasya lakṣaṇayuktasya lakṣyasya vyabhicārādapramāṇatvena lakṣaṇameva dūṣitaṃ bhavatītyarthaḥ /
8533lakṣyadūṣaṇadvāreṇa lakṣaṇasya dūṣaṇamityarthaḥ /
8534na hi vyabhicāralakṣaṇasyānumānāprāmāṇyapratipādakasyānumānasya vyabhicāre kiṃ citpramāṇamastīti // //
8539tadevamanumānalakṣaṇaparīkṣādvāreṇānumānalakṣaṇaṃ parīkṣya saṃpratyanumānaviṣayaparīkṣayā 'numānaparīkṣāmavatārayati bhāṣyakāraḥ /
8573tasmātsūryaparispandasya devadattādiparispandasya cāsti kālena sarvagatena saṃyuktasamavāyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ /
8581kāryasya parāparādeḥ pratyayasya ca yaḥ kāraṇaviśeṣobahutarālpatarātītatapanaparispandāvacchinnakālapiṇḍasaṃyogastadapekṣaḥ kāla eko 'pi parāparādipratyayahetuḥ parāparatvalakṣaṇaguṇotpādanadvāreṇeti varttate kāraṇavyaṅgyaḥ kālaḥ tasya niṣpannatayā vyaktisādhanatvopapatteḥ /
8699upapāditaṃ caitadupamānalakṣaṇe /
8796karmakārakaṃ hi paṭādanyadvastutaḥ siddhaṃ jñānalakṣaṇāya phalāya kalpate /
8806api ca laukika evārthaḥ parīkṣakairanugamyate na tu svakṛtalakṣaṇānurodhenālaukikamāsthīyate /
8817svābhāviko hi śabdārthayoḥ saṃbandhastathā syāt tādātmyalakṣaṇo vā pratyāyyapratyāyakabhāvo vā prāptilakṣaṇo vā tatrāvyapadeśyapadena pratyakṣalakṣaṇasthena tādātmyamapākṛtam /
8819tena prāptiṃ nirākaroti bhāṣyakāraḥ prāptilakṣaṇastviti /
8826prāptilakṣaṇe cetyādi bhāṣyaṃ vyācaṣṭe /
8886artharūpastuṣoleśo 'rthatuṣaḥ sa nāsti kevalaṃ paraiḥ prāptilakṣaṇaḥ sambandhaḥ kalpita ityarthaḥ /
9038ata eva prayojanalakṣaṇaṃ vyācakṣāṇenoktaṃ vārttikakṛtā idaṃ sukhasādhanamiti vuddhā sukhāvāptaye yatate idaṃ duḥkhasādhana miti cāvagamya duḥkhahānāyeti //
9045śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt iti /
9050bhavatu vā tadevāpekṣitopāyapravṛttihetustathā 'pi kartturapekṣitopāyatālakṣaṇasamānopādhirvidhiśabdastadekopādhisambandhātkvacitkriyāyāṃ kva cidapūrve pravartata iti na kā ciddarśanakṣatiḥ /
9057yadetadagnihotraṃ juhuyātsvargakāma iti vākyamapravṛttapravarttakalakṣaṇam
9144tanubhuvanādilakṣaṇasya kāryasya kartā tannirmāṇasamarthaḥ samastavastutattvajñaḥ kleśakarmavipākāśayāparāmṛṣṭaḥ paramakāruṇikastanubhuvanādereva kāryādanumīyate iti caturtha upapādayipyate /
9152tatra śākyādyāgamānāṃ buddharṣabhādayaḥ praṇetāra iti sphuṭataramasti smaraṇaṃ na tūktalakṣaṇa īśvarasteṣāṃ kartteti /
9189pramālakṣaṇāmarthakriyāṃ kurvatpramāṇaṃ na ca nityasyārthakriyāsti tasmānna pramāṇamityarthaḥ /
9236nanu bhaviṣyatyasau viṣaya uktalakṣaṇānāmagocaraḥ pramāṇānām pravartsyanti ca tatra itihyādīni pramāṇāntarāṇītyata āha /
9255athākṣaraparamparetyavagataṃ tatrāptopadeśa iti śabdalakṣaṇānnātivarttate tadidamuktam /
9256samānalakṣaṇattvāditi /
9337lakṣaṇābhāvena viśeṣaṇenāvacchinnānyānetavyatvena pratipadyānayati /
9338etaduktaṃ bhavati lakṣaṇābhāvajñānaṃ viśiṣṭe vāsasi pratyayaṃ janayatsādhakatamatvātpramāṇaṃ bhavati // //
9348nanu sūtramanyeṣu vāsassu lakṣaṇābhāvarūpāṇāmupapattiṃ sadbhāvamāha /
9354lakṣaṇādarśanena hi lakṣaṇābhāvadarśanamupalakṣitam // //
9358etaduktaṃ bhavati yatra lakṣaṇāni santi tatra teṣāmabhāvo vyāhataḥ yatra ca na santi tatrāpyabhāvo 'nupapannaḥ /
9369yo yo 'bhāvaḥ sa sarvaḥ satyarthe bhavati yathā pradhvaṃsaḥ na ca tathā lakṣaṇābhāva iti sāmānyacchalam // // tatsiddheriti tu vākchalaṃ yāni lakṣaṇāni bhavanti kathaṃ tānyeva na bhavantīti hi tasyārthaḥ // //
9417upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti /
9419tirobhāvaśca ghaṭādinā 'pi saṃbhavatītyupalabdhilakṣaṇaprāptasyetyuktam /
9440yadā tu pūrvāntāvacchinnā sattaivotpattistadā 'parāntāvacchinnā sattā anityateti na hvetulakṣaṇavyākhyānāvasaroktena virodha iti /
9459kriyotpādaṃ prati yogyatā kriyāviṣayastāmāśritya kriyā bhavati sā mūrtiḥ na cāsāvasarvagatadravyaparimāṇalakṣaṇātmākāśādau sarvagate samasti tasmānnaite kriyāvanta ityarthaḥ /
9536api ca yugapattīvramandatvādilakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargādapi gakārāṇāṃ parasparatastapanakhadyotavadbhedamanumimīmahe /
9982ekasyāprayoge anyasya prayogo vikāra iti sāmānyalakṣaṇam /
9990atrāpi kevalasyāprayoge viśiṣṭasya prayoga ityetāvatā vikārasāmānyalakṣaṇaṃ lakṣaṇīyam /
10065ākhyātalakṣaṇamāha /
10180tasmādekīpalambhagocaratvānna jātijātimatorlakṣyalakṣaṇabhāvaḥ sa copalambhaḥ śabdajñānānantaraṃ jāyamānaḥ śābdaḥ /
10186etena nirūḍhalakṣaṇāyāṃ śabdasya jātyabhidhānopakṣīṇasya na vyaktisāmarthyaṃ kalpanīyam /
10206yathādhipatyalakṣaṇo guṇaḥ svāmino jitakāśini bhṛtye 'pyastīti tatra svāmiśabdaḥ prarvatate na tathā jātiguṇayogo vyakterityarthaḥ /
10213ekasvalakṣaṇābhidhānaṃ dūṣayati /
10293svalakṣaṇānāmaśakyasamayatayā na kaścidapi śabdo bhavatā tadvācakatvenābhyupeyataityarthaḥ /
10298anyāpohajātyorlakṣaṇābhede nāsti vivāda ityarthaḥ /
10319na ca svalakṣaṇāni trailokyavilakṣaṇānyevamiti na vikalpaviṣayaḥ /
10321ata eva na tadvanti svalakṣaṇānyapi teṣāṃ sāmānyānāmabhāve tadvattāyāḥ svalakṣaṇeṣvabhāvāt /
10322api cāstu sāmānyaṃ vastusat tathā 'pi nityatvādanupakāryatayā svalakṣaṇādhāratvānupapattiḥ ādhāratvamapi hi karaṇatvameva /
10327kiṃ yenaiva svabhāvena tatsvalakṣaṇaṃ vṛkṣatvamupakaroti tenaiva śiṃśapātvamapi atha svabhāvāntareṇa /
10328atha hi svabhāvāntareṇapa svabhāvabhedādanyatsvalakṣaṇaṃ śiṃśapātvādhāro 'nyacca vṛkṣatvādhāra iti punarapi gauraśva itivatsāmānādhikaraṇyābhāva eva /
10329athaikena svabhāvena svalakṣaṇaṃ sarvasāmānyopakāri tathāpipava svabhāvābhede tadupakārādhīnasvabhāvānāṃ sāmānyānāṃ ca madhye ekasāmānyavataḥ svalakṣaṇasya ekena śabdena vikalpena vā grahaṇe sarveṣāṃ tadekopakāranibaddhasvabhāvānāṃ sāmānyānāṃ grahaṇātsad dravyapārthivavṛkṣaśiṃśapāvikalpānāṃ śabdānāṃ ca paryāyatvaprasaṅgaḥ /
10333svalakṣaṇabhedagocaratvaniṣedhena jñānagrāhyākāragocaratvamapyapāstam /
10340nāpyagṛhītena svalakṣaṇena svākāraṃ yojayitumarhati vikalpaḥ /
10341na ca svalakṣaṇaṃ vikalpagocara iti copapāditam /
10346uttarasmiṃstu pakṣe vikalpasvasamvedanapratyakṣā dvikalpākārādahaṅkārāspadādanahaṅkārāspadaṃ samāropyamāṇo vikalpo nāsvagocaro na śakyo 'bhinnaḥ pratipattuṃ nāpi bāhyasvalakṣaṇaikatvena śakyaḥ pratipattuṃ vikalpajñānena svalakṣaṇasya bāhyasvayāpratibhāsanāt /
10352tasmānnirvikalpakapṛṣṭhabhāvino vikalpāḥ tadupanītabāhyasvalakṣaṇabhedaṃ svagrāhyālīkasyāgṛhṇantaḥ tadabhimukhaṃ pravarttayanti vyavahartṝnarthinaḥ pārarṃyeṇa tatsambandhāt /
10354teṣāṃ ca vikalpaviṣayāṇāṃ na taireva vikalpaiḥ parasparato bhedo gṛhyate nāpi vikalpāntarairiti bhedāgrahādabhedamabhimanyate puruṣaḥ tadabhedāccāvamarṣāṇām abhedaḥ tadabhedācca taddhetūnāmavikalpadhiyāmabhedaḥ tadabhedācca svalakṣaṇānāmavikalpadhīviṣayāṇāmapyabhedaḥ /
10357taccedamanyavyāvṛttirūpaṃ bhāvābhāvasādhāraṇyāccātyantīvalakṣaṇānīṃ sālakṣaṇyāpādanācca tādrūpyānubhavācca /
10361gaurasti gaurnāstīti hi bhāvābhāvasādhāraṇo gāvādivikalpaviṣayo vidhirūpasvalakṣaṇavadbhāvāsādhāraṇye nāstītyanena na saṃbadhyate virodhāt /
10367tathā ca bāhyasya svalakṣaṇasya vidhirūpasya paramārthasato 'paramārthasatātyantavilakṣaṇena sālakṣaṇyamiti svabhāvahetuḥ /
10377ekaṃ svalakṣaṇamadhyavasyataḥ adhyavasāyaśca svaviṣayasya svalakṣaṇādbhedenāgraha ityuktam /
10382yathā caikopādhigrahe 'pi nopādhyantaraviśiṣṭagrahastathopapāditaṃ pratyakṣalakṣaṇāvasare /
10391api cālīkasya samastasāmarthyavirahiṇo 'tyantavisadṛśasya samarthena svalakṣaṇena vidhirūpeṇa kiṃ sādṛśyam /
10393nanvanyavyāvṛttirbhāvikī svalakṣaṇasya svabhāvo vā anyo vā na tatsvabhāvo vidhirūpeṇa virodhāt /
10394avirodhe vā vidhiniṣedhayorekatvādvidhirūpatāniṣedhenālīkasya svalakṣaṇasārūpyāyānyavyāvṛttirūpatopapādanamanarthakam /
10396hanta bhoḥ svalakṣaṇasyāsti kiṃ tucchamapi rūpaṃ yenālīkasya tucchasya sārūpyaṃ syāt /
10397tathā satyayamekasya svalakṣaṇasya tucchātucchaviruddhasvabhāvadvayasamāveśamabhyupagacchan ślāghanīyaprajño devānāṃpriyaḥ /
10398na ca svalakṣaṇodanyavyāvṛttiralīkamanyavyāvṛttaṃ svalakṣaṇena sarūpayati tathā sati hastimaśakāvapi rāsabhaḥ sarūpayet /
10399dharmo na ca svalakṣaṇadharmo vyāvṛttirbhavadbhirabhyupeyate /
10401adhyavasīyamānamapi svalakṣaṇaṃ na paramārthasat api tu tadapi kalpitaṃ tasmāttasya vidhiniṣedharūpatā na virudhyate vastuni hi viruddhadharmādhyāso virudhyate nāvastuni tenāsya vidhirūpaparityāgena niṣedharūpatāmupādāyālīkasya sārūpyamupapadyate /
10403athālīkasya svalakṣaṇasyālīkasādṛśye kiṃ sidhyati /
10405satastu pravṛttivikalpasya na sādṛśyamasatā sādṛśye vā vṛthā alīkasvalakṣaṇābhyupagamaḥ /
10406atha na vayamalīkaṃ svalakṣaṇāntaramātiṣṭhāmahe kiṃ tvalīkasyaiva dāhapākādikasāmarthayaropam /
10407na tatsvalakṣaṇaṃ tasya sarvato vyāvṛttyā abhilāpasaṃsargāyogyatvena vikalpajñānapratibhāsābhāvāt /
10408abhilāpasaṃsargayogyasya cānvayino 'svalakṣaṇatvāt /
10410athāsya atadarthakriyāsāmarthyāropaḥ kiṃ dṛṣṭārthakriyāsvalakṣaṇasālakṣaṇyenāho svidanādivāsanāvaśāt /
10411tatra svalakṣaṇena sarvato vyāvṛttena samarthena samastasāmarthyavirahiṇo 'nvayinā na kiñcidasti sārūpyam /
10415vahnisvalakṣaṇāddāhapākādikāriṇo bhedāgrahādalīkasya tadrūpasamāropa iti cet /
10416kiṃ svalakṣaṇe gṛhyamāṇe athāgṛhyamāṇe /
10420evaṃ vikalpajñānamapi samanantarotpannanirvikalpakavyāpārapāramparye 'pi na svalakṣaṇaṃ gocarayitumarhati /
10425agṛhyamāṇe tu vahnisvalakṣaṇe tato bhedāgraheṇa tadrūpārope trailokyarūpāropaprasaṅgo niyamahetorabhāvāt /
10426na hi tadānīmagṛhyamāṇatayā trailokyādvahnisvalakṣaṇasya kaścidviśeṣaḥ vahnisvalakṣaṇaviṣayanirvikalpakaprabhavatvena tasminniyate avidyāvāsanāprabhaveṣu pradhāneśvarādivikalpeṣu tadabhāva iti niyamo na syāt /
10429api ca jñānākāravatsvalakṣaṇavaccālīkagrāhyatvamapi na vikalpagocaro bhavitumarhati /
10440tatsiddhaṃ vikalpāgocaratvamalīkabāhyasya abhilāpasaṃsargāyogyatvātsukhādisvalakṣaṇavaditi /
10441abhilāpasaṃsargāyogyaṃ hi tat tenāśakyasamayatvāt sukhādilakṣaṇavaditi /
10468apohalakṣaṇā ca kriyā niṣedharūpā niṣedhaśca prāptipūvakaḥ na hi goragotvaṃ kena citprasañjitaṃ yatprekṣāvatā vyapohyetetyarthaḥ /
10492yatra hi vyaktyākṛtijātīnāṃ samāveśastatra vyaktinirddhāraṇābhedaṃ lakṣaṇam /
10511vyaktiḥ padārtha ityetat prakṛtaṃ tatra yathāvayavino vyakteḥ padārthatvamevam ākāśādīnāṃ cotkṣepaṇādīnāṃ ca tattathā lakṣaṇaṃ vyākhyeyaṃ yathā sarvaṃ saṃgṛhyate anyathā sūtrakāro 'kuśanalaḥ syātpa tadarthamāha /
10514vyaktiriti lakṣyanirddeśaḥ śeṣaṃ lakṣaṇam /
10539vyaktyākṛtibhyāṃ bhedakatvamātreṇa caitallakṣaṇaṃ na tu sarvathā veditavyam /
10561atra ca yadyapi svarūpeṇātmanyeva parīkṣāṃ pratijānīte tathā 'pi lakṣaṇaparīkṣādvāreṇa lakṣyaparīkṣaṇāl lakṣaṇaparīkṣaiva draṣṭavyā /
10562yathā ceyamātmalakṣaṃṇaparīkṣā tathopariṣṭāddarśayiṣyate /
10677viśeṣapratiṣedhaḥ kāryakāraṇabhāvalakṣaṇasambandhapratiṣedha iti /
10679ahamiti vijñānaṃ mānasaṃ viṣathasyātmano yaḥ svabhāvabhedaḥ kartṛtvabhoktṛlakṣaṇo jāne 'haṃ bhuñjaityādistadanuvidhāyi /
10753saṃghātatvānumānamevābhipretaviparītasaṃghātaparārthatvapakṣo vyavasthālakṣaṇāniṣṭaprasaṅgarūpatarkasahāyamasya bādhakaṃ prāṇādisattvānumānaṃ ceti /
10822yathā ca kṣaṇikānāṃ vijñānānāṃ parasparavārttānābhijñatayā na pratisaṃdhānakṣamatvaṃ tathopapāditamasmābhirātmalakṣaṇāvasara iti /
10831trividho 'pyayaṃ dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmo nityāt dharmiṇo na bhidyate iti pariṇāmānityatvaṃ dharminityatvena virudhyate /
10876tatra mānasamanuvyavasāyalakṣaṇaṃ pratyabhijñānaṃ bhāṣyakāro darśayati /
10887vināśāvināśalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsānnānātvamityarthaḥ // //
10929atha tatsahacaritaṃ rasamanusmarati smṛtvā cecchati icchāto rasanendriyavikāro dantodakasaṃplavalakṣaṇaḥ pravartate taddarśanāccāsyecchānumīyate icchayā ca smṛtiḥ seyaṃ smṛtirasatyātmani sarvendriyaviṣayavedini na bhavitumarhatīti // //
11191nopalabdhilakṣaṇaprāptamanupalabhyamānaṃ śakyamanumātuṃ naraviṣāṇādīnāmapyanumānaprasaṅgādityarthaḥ // //
11394yasya punaḥ siddhāntino 'dhiṣṭhānābhedastathā ca tadadhiṣṭhānasyendriyasyāpi bhedaḥ tasyaikādhiṣṭhānavināśena tadgatasyendriyasya vināśe 'pyadhiṣṭhānāntarāśritasyendriyāntarasyāvasthānamiti naikādhiṣṭhānanāśe sarvādhiṣṭhānanāśātsarvendriyanāśalakṣaṇaḥ
11395tathaikādhiṣṭhānāvasthāne sarvendriyāvasthānalakṣaṇo doṣa iti /
11413evaṃ cendriyapañcatvena hastapāyūpasthavācāmindriyatvaniṣedho 'pi sūcita indriyalakṣaṇavirahāt /
11414yaccharīrasaṃyuktaṃ saṃskārakadoṣavyatiriktaṃ sākṣātpratītisādhanaṃ tadindriyamiti hīndriyalakṣaṇaṃ na caitadasti hastādiṣu /
11415taj jñānendriyāṇāṃ lakṣaṇamimāni karmendriyāṇīti cet /
11416hantainaṣāmindriyatvalakṣaṇāntaraṃ vaktavyam /
11417śarīrāśritamasādhāraṇakāryakārīndriyamiti lakṣaṇamiti cet /
11424kramaprāptamarthalakṣaṇaṃ parīcikṣiṣamāṇor 'thalakṣaṇaṃ smārayati /
11566atha tu nityatvasādhanāni pratisandhānādīni na buddhinityatvasyeśate tato vṛttaya eva buddhayo na tu tadatiriktaṃ buddhitattvaṃ sidhyatīti sidhyati buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaramiti buddherlakṣaṇaṃ tathā cāspaya lakṣaṇe saṅgatiḥ
11567itarathā tu pradhānato nityānityatvavicāro na lakṣaṇena saṅgacchata iti // //
11588dvitīyādhyāyoktaṃ kārakaviśeṣasya lakṣaṇaṃ smārayati /
11601cetanādhyavasāyābhedo buddhilakṣaṇe 'smābhirvicāritaḥ // //
11656pramāṇasya bhedaḥ pratyayalakṣaṇakāryabhedonneyo nāsati pratyayabhede bhavitumarhati /
11756bhavatāṃ kila bhūtānāmanyonyavyāvarttakaṃ lakṣaṇe kharasnehauṣṇyeraṇātmakāni bhūtānīti /
11758tathotpāde tu kāṣṭabhūmyaśmalohānāmaṅgīkriṣamāṇe ekameva kharoṣnne kharoṣṇeraṇātmakaṃ syāditi saṃkīrṇatvā dbhūtalakṣaṇavyāghāta iti /
11761na kevalaṃ pṛthivyādilakṣaṇena virudhyate api tu śītoṣṇasparśabhedena nānātvasya sādhanena pūrvoktanāpītyāha /
11830prathamadvitīyalakṣaṇāvacchedalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargeṇa bhedāt /
11955pūrvapūrvakṣitibījapavanādikṣaṇasamavadhānotpannātiśayavaduttarakṣaṇaparamparālabdhajanmā 'ntyobījakṣaṇaḥ samarthaḥ samarthakṣityādilakṣaṇasahabhūranapekṣa evāṅkurañjanayati /
12038na ca janakatvājanakatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargo nānātve heturbhavitumarhati /
12230yenātmanā yaccharīraṃ karmopārjitaṃ tatsaṃyuktasya manaso vaiśeṣikajñānādilakṣaṇakāritve na tadasaṃyuktasyeti śarīrāśritatve manaso nānyadityarthaḥ // //
12334yathā bhūtānāṃ gurutvādiguṇāntaranimittā pravṛttiḥ patanādilakṣaṇātasyaiva gurutvāderguṇāntarasya pratibandha ādhāradravyasaṃyogena tasmānnivṛttirapatanādikā sā bhūtamātre bhavantī niyamena vyāptā na tu śarīropagṛhīteṣveva bhūteṣu evaṃ bhūtamātre jñānecchādveṣanimitte pravṛttinivṛttī svāśraye syātām /
12368icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānānyātmano liṅgamityata ātmalakṣaṇātprabhṛti tallakṣaṇaparīkṣāparyavasānaṃ yāvaduktaṃ tatsaṃgṛhyate /
12380upadeśaphalaṃ hi kartari kartrapekṣitopāyatābhidhānalakṣaṇatvādupadeśasya /
12381yathā'ha smātra bhagavāñ jaiminiḥ śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāditi /
12396eveti pariniṣṭhā sā buddhisaṃtatimātre na syāt kutaḥ sallakṣaṇānāṃ sarveṣāmeva trailokyavailakṣaṇyena bhedāt anyāpohasāmānyasya ca vyāvartitatvādityarthaḥ /
12535śarīrāvayavatvaṃ keśanakhādīnāṃ heturasiddhaḥ indriyāśrayatvaṃ śarīralakṣaṇaṃ tadyatra śarīraṃ samavetaṃ tenendriyāśrayeṇāvaśyaṃ bhavitavyam /
12581tasya vā karmaṇaḥ sahakāridharmādharmalakṣaṇaṃ nimittaṃ nāstīti /
12730atha manaḥ parīkṣānantaramuddeśalakṣaṇakramānurodhena pravṛttiḥ parīkṣituṃ yuktā sā kasmānna parīkṣyata iti śaṅkānirākaraṇāya sūtramityāha /
12769prarvatanālakṣaṇā ityuktaṃ tathā ca mānādaya iti /
12771pravarttanālakṣaṇatvaṃ tu teṣāmapyasti tasmādativyāpakatvānna lakṣaṇametadyuktaṃ yuktatve vā lakṣaṇasūtre mānādayo 'pi doṣavatpaṭhanīyā iti pūrvapakṣaḥ /
12778amarṣalakṣaṇo dveṣa iti /
12782mithyāpratipattilakṣaṇo moha iti /
12803na doṣalakṣaṇāvarodhāditi /
12891pariṇāme 'pi tattvāvighātāt tallakṣaṇatvācca nityatāyāḥ /
12936mā bhūdbāhyānuṣṭhānaṃ saṃkalpalakṣaṇānuṣṭhānajanitadharmaphalamasyaiśvaryaṃ jagannirmāṇaphalamiti nākṛtābhyāgamaprasaṅga ityarthaḥ /
12964ayamevācetanatvalakṣaṇo hetuḥ kṣīrānna nivarttata ityarthaḥ /
12970asādhāraṇaṃ kāryamekaikasya tantudvayasaṃyogasya dvitantukaṃ tasmādvyāvṛttebhyaḥ saṃyogebhyaḥ saha sādhāraṇasyaiva kāryasya paṭalakṣaṇasyotpādādityarthaḥ /
13049na hyayaribheyāniyatadigdeśaindriyakānaindriyakatrasasthāvarādilakṣaṇakāryotpādayaugapadyamasat i sarvaviṣayajñāne tannityatvevā sūddhumarhati no khalvīdṛśaṃ parameśvaravijñānaṃ kāryaśarīrādikāryaṃ sambhavati śarīrādyutpatteḥ prāgasyācaitanyena tatprākkālakāryāntarotpādāyeśvarāntarakalpanāprasaṅgāt /
13103buddhivadicchāprayatnāvapi tasya nityau sakartṛkatvasādhanāntargatau veditavyau jñānacikīrṣāprayatnasamavāyalakṣaṇatvāt kartṛtvasya teṣāṃ ca parasparāvinābhāvādanyatarasiddhāvitarayoḥ siddheḥ /
13154yad utpattidharmakarmanutpannaṃ nāsti tad utpannaṃ cāsti vināśadharmakaṃ ca vinaṣṭaṃ nāsti avinaṣṭaṃ cāsti tasmātpūrvāparayoḥ kālayorabhāvānmadhye ca bhāvātsiddhaṃ kadācidbhāvalakṣaṇamanityatvamutpattivināśadharmakatvādityarthaḥ /
13193tallakṣaṇāvarodhādgoghaṭādīnāṃ bhūtanityatvena nityatvāpratiṣedhaḥ // //
13202tasminsatvāsattvābhyāmanekāntaḥ naikaḥ sattvāsattvalakṣaṇo 'nto 'syetyanekānta iti /
13214trividhaḥ khalvayaṃ dharmiṇaḥ pariṇāmodharmalakṣaṇāvasthārūpaḥ tadyathāsuvarṇaṃ dharmi tasya pariṇāmo vardhamānarucakādiḥ dharmasya tu lakṣaṇapariṇāmo 'nāgatādi /
13215yadā khalvayaṃ suvarṇakāro vardhamānakaṃ bhaṅktvā rucakaṃ racayati tadā vardhamānako varttamānalakṣaṇaṃ hittvātītalakṣaṇamāpadyete rucakaṃ tvanāgatalakṣaṇaṃ hitvā varttamānatāmāpadyate vattamānatāpanna eva tu rucako navapurāṇabhāvamāpadyamāno 'vasthāpariṇāmavān bhavati /
13216navapurāṇāvasthāśca varttamānalakṣaṇāśrayā lakṣaṇapariṇāmāḥ so 'yaṃ trividhaḥ pariṇāmo dharmiṇaḥ dharmalakṣaṇāvasthāśca dharmiṇo bhinnāścābhinnāśca /
13226tasmādupajanāpāyavyavasthāyai bhedaṃ dharmalakṣaṇāvasthānāṃ dharmiṇa icchatā teṣāmatityatvamabhyupetavyaṃ sāṃkhyavatsakāryābhyupagamena tu nityatvavyavasthāpane vārttikakāra āha /
13231ayamapyanya ekānto bauddhānāṃ sarvaṃ pṛthak kasmād bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt /
13235nānekalakṣaṇairekabhāvaniṣpatteḥ sū //
13236anekavidhairlakṣaṇaiḥ sambaddhasyaikasya bhāvasya ghaṭāderavayavino niṣpatteriti // //
13243api ca bhāvalakṣaṇapṛthatkāditi hetumutkā boddhena paścādetaduktaṃ kiṃ taduktamityata āha /
13265yadi samūhamātrameva na tvekaṃ kiṃ cidasti tathā sati ghaṭalakṣaṇe samūhe bhedyamāne nālpataratamādibhedaḥ pratīyeta ghaṭādikapālaśarkarācūrṇaparamāṇūnāṃ samūhatvenānantāvayavatvādayaṃ mahānayamalpo 'lpatara iti vibhāgo na syāt /
13419api tu spaṣṭadṛṣṭātkāryādbhedapratyayalakṣaṇāttādṛśaṃ tatkāraṇaṃ kalpanīyaṃ yādṛśena tatkāraṇena prapañcapratyayo 'pratyūhamutpadyeta /
13421tathā hi tannīlaṃ paricchindatpītādibhyo 'sya bhedaṃ paricchinatti saṃyuktaviśeṣaṇatālakṣaṇādindriyārthasannikarṣāt /
13483tathā pravṛttyā saṃskāro dharmādharmalakṣaṇo janyata iti /
13520kāraṇasya hi pradhānasya lakṣaṇaṃ mahān lakṣyate hi mahatā pradhānamiti /
13583etaduktaṃ bhavati na vayaṃ bauddhā iva pūrvāparakālamātrāvasthitilakṣaṇāṃ kṣaṇikatāṃ vibhāgādīnāmācakṣmahe kiṃ tvāśutaravināśalakṣaṇāṃ sā ca dvitrādikṣaṇasthāyināṃ cirasthāyibhyova ghaṭādibhyo vyāvṛttātmā śakyāvaktumiti // //
13607phalānantaraṃ duḥkhaparīkṣaṇaṃ tatreyaṃ parīkṣā bhavatu duḥkhaṃ bādhanālakṣaṇamanubhūyamānaṃ yatpunaridaṃ sukhaṃ pratyātmamanukūlavedanīyaṃ tatkathaṃ duḥkhamanubhavavirodhāt /
13774eṣāmabhyudayalakṣaṇaṃ phalamāha /
14000evāsau kāminīlakṣaṇo viṣayastathā 'pi rāgādiprahāṇārthamavayavādisaṃjñāgocaratvaṃ parityajyāśubhasaṃjñāgocaratvamasyopādīyate vairāgyotpādanāyetyarthaḥ /
14393api ca nīlajñānātsamanantarapratyayādutpannaṃ jñānaṃ na tathā nīlārthasarūpaṃ yathā nīlajñānasarūpamiti samanantarapratyayatatsārūpyābhyāṃ viṣayaḥ syānana caitadasti tasmānna sārūpyasamutpattī api viṣayalakṣaṇam /
14425tasmātkaścideva tādṛśaḥ svalakṣaṇabhedo jāyate yaḥ kaṃ cideva kāryabhedaṃ janayati na kāryāntaramiti /
14522tasyā eva cetanena kāmyamānatvāt tallakṣaṇatvācca phalasyeti bhāvaḥ /
14625guruśiṣyasahādhyāyibhyo 'nyaḥ śāstreṇānuśiṣṭaḥ śiṣṭaśreyorthinaḥ śreyasi mokṣalakṣaṇe śrāddhāḥ /
14637parato gurvādeḥ prajñāmupāditsamānastattvabubhutsāprakāśanenātmanaḥ śarīrādibhyo bhedaṃ bubhutsaityabhidadhānaḥ svapakṣamanavasthāpayan svadarśanaṃ gurvādikṛtādvicārātpūrvapakṣocchedena siddhāntavyavasthāpanalakṣaṇāt svadarśanaṃ pariśodhayet /
14684yadyapi jātinigrahasthānabhedā jātinigrahasthānasāmānyalakṣaṇānantaraṃ prathame 'dhyāye yuktā lakṣayituṃ tathāpyeṣāṃ bahutvātprameyaparīkṣāyāṃ vilambhomābhūdapekṣitā cāsau śiṣyaiḥ /
14687tadanantaramavaśiṣṭaṃ jātinigrahasthānaviśeṣalakṣaṇaṃ varttayati /
14689viśeṣopayogi sāmānyalakṣaṇamāha /
14761pañcānāṃ jātīnāṃ sādhyadṛṣṭāntayordharmavikalpādityanena pañcaiva lakṣaṇāni sūcitāni /
14767evaṃ tadeva sādhyadṛṣṭāntayordharmavaicitryamapakarṣeṇa viśiṣyamāṇamapakarṣasamasya lakṣaṇam /
14774na ca yadi samākhyābhedena viśiṣyamāṇaṃ lakṣaṇapadaṃ bhinnārthaṃ tarhi samākhyāpadānyeva lakṣaṇāni santu kṛtaṃ lakṣaṇapadeneti vācyam /
14775lakṣaṇapadasahitānāmeva teṣāṃ lakṣyabhedapratipādakatvāditi // //
14799lakṣaṇabhedābhyāṃ kila lakṣyabhedābhedau lakṣaṇaṃ cedamekamiti na ṣaḍjātayaḥ tasmādvikalpasamāyāmevotkarṣasamādīnāmantarbhāva ityarthaḥ /
14802tattallakṣyapadasahitāni pañca lakṣaṇāni ubhayasādhyatvāccetyanena saha lakṣaṇāni ṣaḍiti na kevalaṃ lakṣya bhedātprayogabhedadarśanācca /
14808lakṣaṇopagraheṇa caturviṃśatirjātaya ityarthaḥ /
14809lakṣyāṇāṃ lakṣaṇābhede 'pi bhede nidarśanamāha /
14814śeṣaṃ lakṣaṇam /
14827udāharaṇena sādharmyaṃvaidharmyābhyāṃ pratyavasthānamiti jātisāmānyalakṣaṇaṃ manvāno deśayati /
14828jātilakṣaṇābhāvāditi pariharati /
14831aprāptena vā hetunā sādhamaryamiti na sāmānyalakṣaṇāyoga
14898jātilakṣaṇābhāvānneyaṃ jātiriti cet /
14902yathā 'nutpannāstantavo na paṭasya kāraṇaṃ tathā śabdotpatteḥ prāganutpannaṃ prayatnānantarīyakatvaṃ nānityatvasya kāraṇamiti sādharmyeṇa pratyavasthānamityasti sāmānyalakṣaṇamityarthaḥ /
15066anupalabdhisamapratiṣedhasya lakṣaṇaṃ darśayituṃ tatpratiṣedhyaṃ tāvadāha bhāṣyakāraḥ /
15071pratiṣedhasya jāterlakṣaṇamāha /
15181abhūtvā bhāvalakṣaṇasya kṛtakatvasya saṃsthānavattvasya vā vastuna evābhedāt tasmādetadapyayuktam /
15188kāryasyotpattirna lakṣaṇasyānyatve 'bhivyaktilakṣaṇātkāryātprayatnasyābhivyaktiṃ pratyahetutvaṃ na bhavatītyata āha /
15231svapakṣalakṣaṇāpekṣopapattyupasaṃhārahetunirdeśe parapakṣadoṣābhyupagamātsamāno doṣaḥ sū //
15232svapakṣaṇe lakṣyate tadutthānatvājjātiḥ svapakṣalakṣaṇā anaikāntikatvodbhāvanalakṣaṇā tāmabhyupetya anuddhūtya pratiṣedhe 'pi jātilakṣaṇe samāno 'naikāntikatvadoṣa ityupapadyamānaṃ svapakṣe 'pi doṣaṃ parapakṣe jātivādipakṣe sādhanavādyupasaṃharati /
15233tatra cānaikāntikaṃ hetuṃ brūte tadevaṃ svapakṣalakṣaṇāpekṣopapattyupasaṃhāre hetunirddeśe parapakṣe yatsvayaṃ dūṣaṇaṃ dattaṃ tasyābhyupagamādvādino 'pi samānova doṣa iti /
15278tasmāt lakṣaṇaṃ praṇayatā 'nyathā tadasambhavādavāntarasāmānyadvaividhyavivakṣayā sāmānyaṃ lakṣitam /
15295lakṣaṇaṃ tu /
15329hetudoṣeṇānaikāntikatvalakṣaṇena caritārthatvānna pratijñāhāni rnigrahasthānamityanye /
15341idaṃ hi pratijñāvākyam anityaḥ śabda itivadasarvagataḥ śabda iti mīmāṃsakaṃ vipratipannaṃ prati nirddeśānna tu kṛtakatvāditivadudāharaṇasādharmyādasya hetulakṣaṇamasti sādhyanirdeśaḥ pratijñeti tu pratijñālakṣaṇayogātpratijñāntarameva yadyapyasya manasiviparivartate asarvatatvaṃ sādhayitvā mayā asarvagatatve satīti aindriyakatvaṃ heturviśeṣaṇīya iti tathāpyetadanena na kṛtaṃ kiṃ tvasarvagataḥ śabdo ghaṭavadityuktvaiva virataḥ parārthānumāne ca vacanagatā guṇadoṣā vicāryante na tu vacanānapekṣaṃ vastu tadidamāha asarvagataḥ śabda iti dvitīyā pratijñā heturahitā /
15381lakṣaṇena /
15391etena lakṣaṇena pratijñāyā dṛṣṭāntavirodho 'pi vaktavyaḥ /
15464vyācaṣṭe yathoktalakṣaṇe pakṣapratipakṣaparigrahe sati vāde jalpe vitaṇḍāyāmityarthaḥ /
15472pacati pacyataityevamādayaḥ śabdāḥ kriyāṃ kartāraṃ karma cābhivadanti tadetallakṣaṇamasiddhamativyāpakaṃ ca na hi kartā karma vā ākhyātenābhidhīyate /
15477tadasmin lakṣaṇe 'parituṣyan lakṣaṇāntaradvayenākhyātapadānyupasaṃgṛhṇāti /
15480kālaśca kva cidastītyetāvavokto na tu vivakṣito lakṣaṇe pacata yajetetyevamādau tadyogāpratīteḥ /
15481anena lakṣaṇena sthīyate supyataityādīnāmākhyātānāmasaṅghahaḥ kārakatatsaṃkhyayorapratīteḥ tatsaṃgrahāya dvitīyaṃ lakṣaṇamāha /
15541vyācaṣṭe pratijñādīnāmavayavānāṃ yathālakṣaṇamarthavaśāt kramaḥ lakṣaṇānatikrameṇa kramaḥ uktametadasmābhiḥ prathamādhyāye /
15665nigrahasthānasāmanyalakṣaṇamatra yojayati vārtikakāraḥ /
15730nigrahasthānalakṣaṇasya mithyādhyavasāyā tsamāropādityarthaḥ /
15777kiṃ punarlakṣaṇāntarayogāddhetvābhāsānigrahasthānatāmāpadyante yathā pramāṇāni prameyatvaṃ teṣāmeva pratyakṣādīnāmupalabdhisādhanatvena lakṣyamāṇānāṃ pramāṇatvaṃ pramāvyāpyatayā prameyatvaṃ lakṣaṇāntareṇa pramāṇāni prameyatvamāpadyanta iti śaṅkāyāḥ sambhavādata āha bhagavān sūtrakāraḥ yathoktā iti /
15782nigrahasthānalakṣaṇamiti /