Occurrences of pratyaya in "Nyāyavārttikatātparyaṭīkā"
Click [+] to expand the context.
592yasya hi vyāpāraṃ prādhānyena dhāturākhyātapratyayo vābhidhatte sa svatantraḥ kartā /
605kiṃ punastattvamityādi bhāṣyaṃ vyācikhyāsustattvpratyayaprakṛtestado 'rthaṃ pṛcchatikiṃpunariti /
743tad vyācaṣṭetatra saṃśayādiṣu saṃśayastāvaditi jñānamavadhāraṇaṃ pratyaya iti paryāyā iti manvānaścādayatianavadhāraṇātmaka iti /
745api tu tidvaśeṣaviścayavacanaḥ kiṃsviditi dolāyamānasyobhayakoṭispṛśaḥ pratyayasyārthe 'navadhāraṇātmakasyāpi pratyātmaṃ mānasena pratyakṣeṇāvadhāryamāṇatvāditi /
781sukhasyāptyā duḥkhasya hānyā viṣayeṇa viṣayiṇaṃ pratyayamupalakṣamati /
788atrāpi viṣayeṇa viṣayiṇaṃ pratyayamupalakṣayati /
809parīkṣitu tu liṅga pancāvayavopapannamanumeyapratyayaphalaṃ bhāvayatyeva na tvatumeyārthaparīkṣā /
1032nanu varṇānāmāśutaravināśināṃ kramavatāmekakālatvābhāve samudāyābhāvāt kutastatsamudāyo vākyam kutaścaikadeśatetyāśayavānākṣipatikiṃ punarvākyam uttarampūrvapadasmṛtyapekṣo 'ntyapadapratyayaḥ smṛtyanugraheṇa pratisandhīyamāno viśeṣapratipattiheturvākyam /
1037ko viśeṣapratipattiheturityata uktamantyapadapratyayaḥ /
1040na ca tadaviditaṃ sattāmātreṇa cakṣurādivad viśeṣyaṃ pratipādayatītyata uktampratyaya iti /
1047na caitāvatārthapratyayaḥ pūrvavarṇasmṛtīnāṃ nirobhāvāt /
1048na ca pūrvavarṇānubhavanitasaṃskārasahakāriṇaḥ śravaṇādeva labdhajanmanaḥ pratyayasyaikasyādhyastatatsmṛtyanubhavarūpavaicitryasya sadasadvarṇāvagāhino viṣayabhāvamāpannā varṇā arthadhiyamādadhatīti sāmpratam saṃbandhasaṃvedanāhitasaṃskārobdodhasamayajanmanā svajanitena saṃskāreṇa saṃbandhasmṛtyutpattisamaye vināśāt padārthāvabodhakatvānupapatteḥ /
1049tasmāt smṛtireva pratyayaḥ /
1536uttaramatasmistaditi pratyayaḥ //
1538tathā hi jñānākāratvaṃ rajatāderanubhavād vyavasthāpyet anumānād vā anubhavo 'pi rajatapratyayo vā svād bādhakapatyayo vā na tāvad rajatapratyayaḥ /
1540ahamiti hi tadā syāt pratipattuḥ pratyayādavyatirekāt /
1542tathā cānahaṅkārāspadamasya viṣayo jñānākāro 'pi jñānākāratā punarasya bādhakajñānapravedanīyeti cet hanta cakṣuṣī nimīlya vaitālikapakṣapātaṃ parityajyālocayatvāyuṣmān ki purovartidravyākāratāmātraṃ pratiṣedhati rajatasya āhosvit jñānākāratāmapyasyādarśayati bādhakapratyayaḥ tatra jñānākāratopadarśanavyāpāraṃ bādhakapratyayasya brūvāṇaḥ ślāghanīyaprajño devānāṃpriyaḥ /
1545santu tarhi bādhakapratyayānurodhād asatprakāśanaśīlā eva mithyāpratyayāḥ /
1568tanmātrasya sarvapratyayasādhāraṇyena sarve 'rthāḥ savarpratyayaviṣayā iti savarsarvajñatāpattiḥ /
1574doṣasahāyā locanādayo mithyāpratyayamādadhata iti cetna doṣā hi kāraṇānāṃ sāmarthya nighnanti na punaḥ kāryāntaropajananasāmarthyamādadhati na khalu bhṛṣṭaṃ kuṭajabījaṃ nyagrodhadhānāyai kalpate kiṃ tu na karoti kuṭajadhānām /
1586tadanayorguṇaguṇinorasaṃsargāgrahāt sārūpyāt pītacirabilvaphalapratyayāviśeṣeṇābhedavyavahāraḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśca bhedāgrahaprasañjitābhedavyavahārabādhānācca nedaṃ rajatamiti vivekapratyayasya bādhakattvamapyupapadyate /
1588tasmād yathārthāḥ sarve 'pi bhramāḥ pratyayatvāt paṭapratyayatvayavaditi prāptam //
1610nedaṃ rajatamiti ca pratyakṣabādhakapratyayādapahṛtaviṣayam pratyayatvena vibhramāṇāṃ yathārthatvānumānaṃ nodetumarhati /
1951āhita utpāditaḥ pratyayo niścayo yasya saṃsargopadhānaṃ varhi prati sa tathā /
2001yadi tu vaiyātyādāhuḥ nānubhūyanta eveti tadā prativaktavyaṃ kutastyo 'yamanantāsu rūpagandhādivyaktiṣu rūpamiti vā gandha iti vā vyapadeśabhedaḥ cākṣuṣatvādyupādhinibandhana iti cetna ananusaṃhitopādherūpahitapratyayāyogāt /
2040tacca pratyakṣamakṣavyāpāre sati tatpratyayāt /
2197svabhāvataḥ prasaradapi na svaparimāṇānuvidhāyinaṃ pratyayamādhatte kiṃ tu viṣayabhedānuvidhāyinam /
2198viṣayanirūpaṇādhīnanirūpaṇā hi pratyayā nendriyanirūpaṇādhīnanirūpaṇāḥ /
2199tadidamuktamviṣayabhedānuvidhāyī pratyaya iti //
2204na ca khagānāmuparyupari saṃcaratāṃ dūrantikapratyayaḥ syāt /
2273bhinnānāmapi jñānānāmekasamanantarapratyayopādānatvasya bhavabhdirabhyupagatatvāt /
2310tasmāt tairnāmadheyaiḥ saha samānādhikaraṇasyārthasya pratyayo yata iti /
2312kiṃ ca gavādiṣu ṣaḍjādiṣu ca śabdāpakarṣe 'rthapratyayāpakarṣāt tadutkarṣe tvarthapratyayotkarṣāt pratyayasya ca pratyetavyotkarṣādhīnotkarṣatvāt nāmadheyotkarṣeṇārthasyotkarṣaḥ arthasya tādatmyaṃ gamayati /
2313tadidaṃ samaḥ prayojanaṃ saṃpratyaya iti samadhikaḥ pratyaya ityarthaḥ /
2315asti hi purovartidravyasāmānādhikaraṇyena rajatapratyayo na caitāvatā śuktī rajatātmikā bhavatītyata āhaarthasaṃpratyayācca vyavahāraḥ /
2326na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte /
2354na tvayaṃ piṇḍo ḍitthaśabda iti pratyayaḥ /
2361tena vyutpannasya nirvikalpakāt parāñcaḥ pratyayāḥ śabdānupāyā api śabdapuraḥsarā jāyante /
2365tasmād vyutpannasyāpi nāmadheyasmaraṇāya pūrvameṣitavyo vinaiva nāmadheyamarthapratyayaḥ /
2408yadyapi sāmānyalakṣaṇenaiva vyabhicāriṇo nirastāḥ pratyayāḥ tadapekṣaṃ ca viśeṣalakṣaṇam anyathā anumānādipadeṣvapyabhicādipadamupādeyaṃ syāt tathāpi siddhe satyārambho niyamārthaḥ /
2447indriyeṇālocya marīcīn uccāvacamuccalato nirvikalpakena gṛhītvā paśrcāt tatropaghātadoṣād viparyeti savikalpako 'sya pratyayo bhrānto jāyate iti /
2475athaiṣāṃ pratyayānāṃ pratyakṣamabhi lāpānugatatvamaśakyāpahnavam hanta bhoḥ nārthasāmarthyajatvamiti prasaṅgaviparyayaḥ /
2492tathā ca tacchabdābhidheyajātiviśiṣṭadravyāvagāhīndriyārthasannikarṣajanmā vikalpapratyayo gaurayamityevamākāro jāyata iti cet yathāhuḥ nirvikalpakabodhena dvyātmakasyāpi vastunaḥ /
2526na ca yadevālocanamajījanadindriyaṃ tadeva smaraṇasahakāri vikalpapratyayamādhatte /
2580tat kiṃ bhavatāṃ yatra gandhajñānānantaraṃ cākṣuṣaṃ rūpajñānaṃ jāyate tatra gandhajñānam na samanantarapratyayaḥ tatrāpi hi cakṣūrūpaviṣayaṃ na gandhaviṣayasya jñānasya sahakāri bhavitumarhati bhinnaviṣayatvādeva /
2615na ca śabdapratyakṣayorvastugocaratve satyapi pratyayābhedaḥ kāraṇabhedena pārokṣyāpārokṣyabhedopapatteḥ /
2627tasmāt naikopādhyanvitagrahaṇe sakalopādhyanvitapratyayaprasaṅgaḥ //
2631evaṃ viśeṣyajñānamapi viśeṣaṇāviṣayaṃ kena svaviṣayamavacchindyāt tayoḥ parasparavārtānabhijñatvāt tābhyāṃ vāsanā tato mānasapratyayo viśeṣaṇaviśeṣyabhāvākara utpadyate /
2659saṃpūrvo hi śīḍ bhāvapratyayānto viśeṣāpekṣe vimarśe vartate sa caikādhikaraṇau smaryamāṇau mitho viruddhau dharmāvāropayan anyatarannāvadhārayati /
2727darśayiṣyati hi vārttikakāro yathā svārthiko na kaśrcidapi pratyaya ityarthaḥ /
2894sā ca mithyāpratyaye 'pi tulyā vyatyaye 'pi buddhyā boddhasyopasthāpanāt /
2937tadidaṃ tatpūrvakaṃ pratyakṣam taddhi svaviṣaye pratyakṣamapyanumeyārthapratyayaṃ kurvadanumānam /
3126tathā sati na kiñcinmānasam pratyayamātrasya manonimittatvāt /
3222svārthikaḥ pratyayaḥ //
3229vivakṣitapratyayamantareṇa cānvayavyatirakayoḥ tajjātīyātajjātīyavṛttivyāvṛttyoraśakyapratītitvād vivakṣitopādānam /
3345deśāntaraprāptimānādityaḥ dravyatve sati kṣayavṛddhipratyayāviṣayatve ca prāṅmukhopalabhyatve ca tadabhimukhadeśasaṃbandhād anutpannapādavihārasya parivṛtya tatpratyayaviṣayatvāt maṇyādivat tatpratyayaviṣayatvād ityucyamāne puraḥsthitena sthāṇunā vyabhicāraḥ so 'pi hi pratyabhijñāviṣayo bhavati tatraiva sthitaḥ /
3349tathāpi pradīpādibhirāśutaravināśibhirvyabhicāraḥ tannivṛttyarthaṃ kṣayavṛddhipratyayāviṣayatve satīti viśeṣaṇam /
3557tacceha pratyayakāraṇe ātmāni ca samavāye cāvilakṣaṇamiti /
3916āpta iti prakṛtipratyayasamudāyāt prakṛti niṣkṛṣya tadarthamāhasākṣātkaraṇamiti /
3918pratyayārthamāhatayeti /
3956kiṃ punastat yad bhedena bhedadarśanamiti bhāsate samāghātā svābhiprāyamāhamithyāpratyaya iti /
4160tat kathayati smṛtyā saha pūrvāparapratyayayorekaviṣayatvena pratisaṃndhānam yajjātīyaṃ candanavanitādi sukhahetuṃ pratītaṃ smarāmi tajjātīyamimu pratyemīti pratisandhānam /
4162nanviyaṃ pūrvāparapratyayasaṃhitā smṛtirapi kāryakāraṇabhāvādevopapatsyate kṛtamekena kartretyata āhasā ca smṛtirbhavatpakṣe 'nupapannā /
4173pūrvāparapratyayayoḥ smṛtyā sahaikaviṣayatvaṃ kartari kāryakāraṇabhāvanibandhanaṃ na karmaṇīti cet hanta nairātmyasākṣātkārasātmībhāve 'pyasti vijñānānāṃ kāryakāraṇabhāva iti tannibandhanaṃ pratisaṃdhānaṃ pūrvavadeva prasajyeta /
4176na ca pratyayānāṃ bhedāgrahāt pratisaṃdhānamiti sāṃpratam pravṛttivijñānānāṃ rūpādiviṣayāṇāṃ bhedena pṛthagjanairapi pratiyamānatvāt ālayavijñānasya ca pravṛttivijñānātiriktasyānupalabdheḥ /
4178tasmāt smṛtyā saha pūrvāparapratyayayoḥ ekaviṣayatvalakṣaṇasya pratisandhānasyānekakartṛkatvād vyatireko nirūpādhirekakartṛkatvaṃ sādhayati /
4186syādetat yogicittamapi sarvajñasya cetasa ālambanapratyaya iti /
4190ālambanapratyayo hi taditi /
4246tat siddhametatsmṛtiḥ pūrvāparapratyayābhyāmekakartṛkā tābhyāṃ sahaikaviṣayatvena pratisandhīyamānatvāt /
4247yā punarnābhyāmekakartṛkā sā nābhyāṃ tathā pratisandhīyate yathā devadattasya smṛtirna yajñadattapratyayābhyām /
4457svasaṃvedanena vā mānasena vā jñānena rūpāddhālambanaḥ pratyayo rūpādiviśiṣṭo yathānubhūyate evaṃ rūpādyatiriktaghaṭādiviśiṣṭo 'nubhūyata ityarthaḥ /
4472yathāsaṃsthānāṃ rūpādayo 'rthā anubhūyante tathā sanniviṣṭebhyo ghaṭādipratyayā ityarthaḥ /
4476śaṅkateghaṭādipratyayā iti /
4477ekānekavicārāsahatvād asanta eva ghaṭādayo 'nādivikalpavāsanājanitavikalpapratyayapratibhāsinaḥ /
4480bījaṃ mithyāpratyayasya samyakpratyayaviṣayo 'rthaḥ /
4483pūrvapūrvamithyāpratyayajanmā mithyāpratyayapravāhaḥ kṛtamatra samyagjñāneneti taṃ pratyāhamityāpratyayāścaita iti /
4522āśramaprakṛtigatā tu vibhaktiḥ prakṛtyarthasamavetāmeva bahutvasaṃkhyāmāha samānārthānāmapi prakṛtīnāṃ rūpabhedena tatparasya pratyayasya sāmarthyabhedāt /
4570nanu santvamī pratyayāḥ te tu dravyamātranibandhanā bhaviṣyanti kṛtaṃ saṃkhyetyata āhaviśiṣṭāśceti /
4572prayogāntaramāhatatpratyayaviṣayanimittapratyayavyatirekeṇeti /
4573ghaṭapratyayasya viṣayaśca nimittaṃ ca ghaṭapratyayaśca tadvyatirekeṇeti tadviśiṣṭasaṃkhyādipratyayasya nimittāntarākāṅkṣitvāt /
4575carmaṇi dvīpinaṃ hanti itivad ghaṭādiviṣayanimittavyatirekabhāja ityatrāpi pratyayagrahaṇaṃ kartavyam /
4585pratyayabhedād dravyādibhyaḥ saṃkhyāyā bhedamuktvā vyapadeśādabhedādapyāhaata eveti //
4648pratyayavyavasthayā yadekakartṛtvānumāna tanna syādityarthaḥ /
4666atra ca ya ātmano viśeṣaguṇāste sarve indriyajanmāno yathā gandhādipratyayāḥ tathā ca vivādādhyāsitāḥ smṛtyādayaḥ /
4746alamebhiriti pratyayo nirvedaḥ vaśitayā yoginaḥ svayamupalabhante svayamupanīteṣvapi viṣayeṣu audāsīnyamupekṣābuddhirvairāgyam /
4834alaṃ pratyayo hi sa ityapratikūlaṃ duḥkhahānamityarthaḥ /
4892pratyayo 'navadhāraṇātmakaśceti /
4894pratyayaśabdasya niścayavacanatvamabhyupetya vyākhyānaṃ pratīyata iti /
4895paramārthatastu pratyayaśabdo jñānaparyāyaḥ /
4999ekaṃ cāneka ca tadubhayamanekaṃ tasyānekasya pratyayaheturdharmo 'nekadharmaḥ bhedābhedapratyayaheturityarthaḥ /
5000vibhāgajatvaṃ vibhāgajānāṃ śabdānāmanyonyasyābhedapratyayahetuḥ taditarebhyaśca bhedapratyayahetuḥ /
5001tadidamāhayato vibhāgajatvāt eṣa pratyayo bhavatīdaṃ vibhāgajaṃ śabdajātam ekam /
5003tatra ya eva ekapratyayahetuḥ dharmo 'bhedaḥ sa eva anekapratyayaheturviśeṣaḥ /
5004jātyabhiprāyaṃ caikavacanam sadādirhi dharmo duvyaguṇakarmaṇāmabhedapratyayahetuḥ sāmānyādibhyaśca śabdaṃ nirbhajati /
5005tadidamāhayataḥ sadādereṣa pratyayo bhavatīdamekaṃ yataśca vibhāgajatvādepa pratyayo bhavatīdamanekamiti tasmāt siddhamekaṃ cānekaṃ ca /
5006anekamiti tatpratyayaheturupacāreṇāneka iti /
5105tasmād yadyapi sākṣānnityo 'ham ityāgamo nābhidhatte tathāpi viditasaṃgaterarthapratyayaṃ kurvannātmano nityatāmākṣipannityatāviṣayo bhavati /
5116kṛtakatvaprayatnanāntarīyakatvapratyayabhedabheditvādītyarthaḥ /
5322nanu yadyupapannaḥ pramāṇatayā abhyupagamaḥ siddhāntaḥ tarhi siddhāntabhedināmarthānāṃ prāmāṇikatvena viruddhadharmasamāliṅgitā bhāvāḥ prasajyerannityata āhatatpratyayāt /
5323tasya pramāṇopapannakarmatvasya pratyayādabhimānādityarthaḥ /
5348sā ca padānāṃ parasparamasaṃpratyāyitāpekṣitasaṃbandhayogyārthapratyayena bhavati /
5353sāmānyenāvagatadharmiṇi viśeṣaṇāgnimattvādinā sandigdhe agnimattvāditattvāvadhāraṇaṃ pratyayaḥ /
5355tasya pravarttikā utpādikā jijñāsā pratyayasādhanānusaraṇadvāreṇa pratyāsattiḥ saṃśayatattvajñānayorviśeṣagatā na tu svarūpagatā saṃśayānantarayā jijñāsayā saṃśayasya vyavadhānāt /
5463tadanena pratyayabhedabheditvaṃ heturupalakṣito bhavati ādiśabdena ca sataḥ śabdasya
5682na tāvadutpannasyotpattirdhamaḥ tadāpyutpadyata iti pratpayaprasaṅgāt /
5691na caivaṃ labdhotpattini vastuni utpadyata iti pratyayaprasaṅgaḥ /
5952bhāvapratyayavācyaṃ vikalpya dūṣayatiyaccedamiti /
6073yathā ca sa eva sādhyo viśiṣṭaḥ pratyayabhedabheditveneti pratyayaḥ kāraṇam tadetat sādhyasādhanavattvaṃ dṛṣṭāntasya bauddharāddhānte 'vyāpakam sthālyādau dṛṣṭānte kṛtakatvānityatvarūpasādhyasādhanavattvavaikalyāt /
6098vyāptismaraṇānantarotpannaliṅgaparāmarśapūrvakaśca svayamanumeyārthapratyaya iti tathaiva pare bodhyante /
6296ākṣipta ākṣiptahṛdayaḥ na tu tarkapratyayasvarūpaṃ cetayata ityarthaḥ /
6303tajjanmā ca pratyayastarka eva /
6319bhaveditipratyayo 'vadhāraṇapratyayaścetyarthaḥ /
6534codayatimameti pratyayotpattikāraṇattvaṃ svatvam akāraṇatvam asvatvamiti /
6536yatheṣṭaviniyogayogyatvameva mameti pratyayakāraṇatvam nānyat /
6647tasmādālayapratyayo draṣṭā /
6658yadyapi pramāṇayogāyogau prameyasya ca pramātuśca sādhanāsaṃbandhe kartṛtvānupapatteḥ tathāpi prameyasya prādhānyāt tatraivābhidhānapratyayāviti prameyadharmāvucyete vyaktyavyaktī na tu pramātṛdharmāviti /
6919vaibhavena tvasiddhatāvarjamudāharatiavyāpakāsamarthaviśeṣyāṇāmudāharaṇamanityaḥ śabdaḥ pratyayabhedabheditvenopalabhyamānatvāt /
7671aneke paryāyavantaḥ pratyayāḥ prāganu tattāśrayasya dharmiṇaḥ punaranubhavaḥ /
7678na ca samastapratisandhānapratyayamithyātve mithyāpratisaṃdhānapratyayo bhavitumarhati bījā bhāvā dityāha /
7679mithyāpratyayāśceti /
7983yaccedamucyate pratisandhānapratyayajeti /
7986ya evopalabdhā rasapratyayoparañjitaḥ sa eva rūpapratyayoparañjita ityarthaḥ /
8069yathālokapratyayaṃ tu vṛtterabhyupagame sūtraṃ kusumeṣu naikadeśena varttate kiṃ tu tadekadeśāḥ sūtraṃ ca kusumeṣu varttata iti laukiko 'nubhavaḥ /
8208na hi paṭākārapratyayastantumātrālambano raṇḍākaraṇḍāvasthiteṣvapi tantuṣu prasaṅgāt /
8212tasmāttantuṣvapareṣu para ityakāmenāpi mithyāpratyaya iti vaktavyaṃ tathā ca dūṣaṇamiti /
8231pūrvāparapratyayaikaviṣayasya vṛkṣasya sthitiṃ sthiratāṃ bhāvayadbhirityarthaḥ /
8329rūpādayo na saṃyogarūpaprāptimantaḥ guṇatvāt saṃyogavadityaprāpte rūpādiṣu niścayāttadadarśananimitto rūpādiṣu prāptibhramo dravyeṣu prāptipratyayaḥ parimārthika eveti viniścayaḥ /
8336yo 'pi hi tāvad guṇakarmādi necchati so 'pi na tatpratyayamapanhute asti laukikaparīkṣakāṇābhavayavidravyaguṇakarmādipratyayaḥ so 'yamaśakyāpanhavaḥ tasya ca pratyakṣatvamupapāditaṃ pratyakṣalakṣaṇe /
8366yastu manyate senā vanamiti vyapadeśāya tañjjarnitāya vā vijñānāya bahutvasaṃkhyāṃ kathaṃ citkāraṇaṃ sambhavati yastvayamaindriyakaḥ pratyayaḥ pratyekamagṛhītaikatveṣu vṛkṣeṣānutpannāṣekṣābuddherdrāgityekaghatavanāvagāhī jāyate tatra kāraṇābhāvena bahutvasyānutpādānna bahutvasaṃkhyālambana iti na parituṣyati taṃ pratyāha /
8367abhedapratyayasya ceti /
8383yadābhāsā hi buddhistadasyā ālambanapratyayaḥ /
8385na caiṣa pratyayo vikalpaḥ spaṣṭapratibhāsatvāt /
8397tasmādantarālāgrahaṇe dūrādekaghanavanapratyayavadayaṃ mithyāpratyayo rūpādiparamāṇūnāṃ sāntaratvādū anekatvācca /
8419mithyāpratyayā apīti /
8421pradhānābhāve tu ghaṭādau mithyāpratyayā iti /
8427śabdādiṣucaikapratpayaya iti /
8466na mahatpratyayaviṣayatvāditi /
8469anenānanyathāsiddhirdravye mahatpratyayasya darśitā /
8470tathaikādimahatpratyayā iti /
8485pratyayānuvṛttiryadyapi pratyakṣā tathā 'pi vipratipannaṃ prati saiva liṅgamucyate /
8560te ca dravyamapāratantryād ākāśavatte dikkālā ucyete evaṃ yaugapadyāpayaugapadyacirākṣiprapratyayā api kālaliṅgaṃ na hyete kriyāyāṃ tatkārakeṣu vā bhavitumarhanti teṣu satsvapi kādācitkatvāt /
8564evaṃ bahutarānekasūryaparispandāvacchinnakālasambandhinī kriyā cirapratyayagocaraḥ /
8568tathā ca yugapadādipratyayā bhaviṣyantīti /
8570tathā hi nākāśādayaḥ kriyāyaugapadyādipratyayanimittīm asādhāraṇaguṇayogitvād ghaṭavat /
8571evaṃ yaugapadyādipratyayā na dikkāraṇakāḥ digdeśaniyamānapekṣaṇāt /
8578tasmātsuṣṭūktaṃ parādipratyayānāṃ ceti /
8581kāryasya parāparādeḥ pratyayasya ca yaḥ kāraṇaviśeṣobahutarālpatarātītatapanaparispandāvacchinnakālapiṇḍasaṃyogastadapekṣaḥ kāla eko 'pi parāparādipratyayahetuḥ parāparatvalakṣaṇaguṇotpādanadvāreṇeti varttate kāraṇavyaṅgyaḥ kālaḥ tasya niṣpannatayā vyaktisādhanatvopapatteḥ /
8732tathā ca sarvaḥ parokṣārthapratyayo 'numānavyāptaḥ /
8740tanmahatpratyayakartṛtvāditi /
8775gāmabhyājetyatra padārthānāṃ saṃsargavattvaṃ ca vākyaśravaṇasamanantaraprayojyavṛddhapravṛttyanumitapadārthasaṃsargapratyayādavagatam /
8779yadi tu padāni padārthamātravaparyavasitavṛttīni na vākyārthapratyayaparāṇi syuḥ tato na padārthānāmākāṅkṣā 'stīti vākyārthapratyayo na bhavet /
8874tathā hi vṛddhavacanāntaraṃ tacchrāviṇo vṛddhāntarasya pravṛttinivṛttibhayaśokaharṣādipratipattestaddhetuṃ pratyayayamanumimīte bālaḥ /
8875tasya ca satsvapyanyeṣvartheṣu bhūtasya abhūtasya vā śravaṇasamanantaraṃ ca bhavato vākyaśravaṇahetutāmavagacchati tadavayavānāṃ ca padānāmāvāpodvāpabhedena tadarthapratyayopajanāpāyadarśanātteṣu teṣvartheṣu teṣāṃ teṣāṃ padānāṃpa vācakatvaṃ kalpayati /
8915jātibhedena cārthabhedapratyayasya saṃketabhedādapyupapatiriti /
9017atra cārogyakāmaḥ pathyamaśnīyādityādityādyupadeśaśravaṇasamanantaraṃ pathyāśane pravarttamānamānaṃ prayojyavṛddhamupalabhya bālastasya pravṛttihetuṃ pratyayamanumimīte asya pravṛttiḥ pravartakapratyayapūrvikā svatantrapravṛttitvānmatpravṛttivatsacāyamanumātā vyutpitsuḥ smātmasiddhameva pravartakajñānamanuminoti nādṛṣṭapūrvaṃpa na hi svātmani pūrvasiddhe pravṛttihetau dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā nyāyyā /
9018na caiṣa śabdatadvyāpārapuruṣāśayanirupādhipravartakamātrāpūrvapratyayānātmani pravartakānavagatavān yena teṣu pravartakatvaśaṅkā 'pyavataret /
9019stanyapānādiviṣayakakāryapratyayo 'sya pravartaka iti cet kiṃ punaretat kāryamiti /
9109na ca vakturanyathā pratyayaḥpa śrotuścānyathā yena vipratipatteḥ śrotuḥ pratyayo bhrānta iti kalpyetetyāha /
9325sarvajanīnābhāvapratyayavyavahārau na kālpanikau bhavitumarhataḥ /
9335varṣābhāvapratyayastu vāyvabhrasaṃyoge 'numānamuktam /
9338etaduktaṃ bhavati lakṣaṇābhāvajñānaṃ viśiṣṭe vāsasi pratyayaṃ janayatsādhakatamatvātpramāṇaṃ bhavati // //
9425anitya evānityatā svārthikastalpratyaya ityarthaḥ /
9428tathā hi prakṛtipratyayoḥ samabhivyāhāro na syād na khalvekārthayoḥ samabhivyāhāro dṛṣṭaḥ na hi bharati vṛkṣaḥ śiṃśapā itivadvṛkṣastaruriti prayogaḥ /
9431liṅgaviśeṣavyaktyarthatvādvibhaktiprayogasya evaṃ yāvakādiṣvapi viruddhajātyantaravyavacchedaḥ pratyayārtho veditavyaḥ /
9471ekadeśābhivyaktau cārthapratyayo na syāt /
9473yathā nānāvarṇe pade ekavarṇābhivyaktau nārthapratyaya iti /
9477nanvastvekadeśata evārthapratyaya ityata āha /
9517atra copacāreṇa prayogeṇa tatkāraṇaṃ śabdabhedapratyayamupalakṣayati /
9518asti hi śukasārikāmanuṣyavakraprabhaveṣu gakārādiṣu sphuṭatarā rūpabhedapratyayāḥ puṃsām /
9523śukādibhedamaviduṣo 'pi ca kāṇḍapaṭādyāvṛte śukādau śabdabhedapratyayo bhavati yata etadunnayati śukodīritā mañjutamā gātheti /
9603tasmādānumānikaḥ śabde digdeśapratyaya iti /
9726ayaṃ tāvatpratyayaḥ puruṣāntare nibarttamāno dṛṣṭa iti /
9727yadā khalvekasya puruṣasya tatpratyayo bhavati tadā 'vaśyaṃ na puruṣāntarasya tasmātpratyayāvyāvṛttirasiddhaiveti /
9729satyaṃ viśeṣadarśanaṃ tatpratyayanivṛttihetuḥ tadabhāve tu viśeṣādarśanasya na śakyaṃ saṃśayahetutvaṃ nivārayitumityarthaḥ /
9731gośabdo gośabda ityekākāraḥ pratyayo naikamantareṇa bhavitumarhati /
9734bhrāntatve hi tato gośabdādarthapratyayo bhrāntaḥ yathā samāropitadhūmabhāvayā maśakavartyā dhūmadhvajānumānam /
9735tasmādabhrānto gośabdaikatvapratyayaḥ sthāyitāmasya sūcayatītyarthaḥ /
9737yuktā tu kāraṇasāmānyāttatpratyayasyāvyāvṛttiriti gośabdabuddheḥ kāraṇamālambaṃna gośabdastasya sāmānyaṃ gatvamotvaṃ gośabdatvamiti yāvat /
9738tasmāttatpratyayasya vyāvṛttiryuktā gośabdo gośabda ityevaṃrūpā /
9739kathamiti praśnaḥ gobuddhau gobuddhipratyayo na vyāvarttate jātyabhiprāyamekavacanaṃ gobuddhāviti /
9788ghaṇṭāsabandhyeṣa śabda iti hi tāvallaukikapratyayaḥ so 'yamanyagate śabdavyañjake yathaikasyāṃ dhaṇṭāyāṃ bhavati tathā ghaṇṭāntareṣvapi tatpratyāsanneṣu bhavedaviśeṣāt /
9792nāda iti vāyudharmo 'bhidhīyata iti śaṅktate vyāmohapratyaya iti /
9793yathā hi vastutaḥ svacchadhavale sphaṭikamaṇau lākṣārasāvasekatiraskṛtadhavalimni lohitaḥ sphaṭika iti pratyayaḥ evamabhivyañjakavṛttistāratvādirbhrāntyāḥ śabde pratīyate ityarthaḥ /
9796na hi samīcīnātpratyayāttāro 'yaṃ śabda iti pratyayasya kaścidviśeṣaheturasti bādhakapratyayo yenaiṣa mithyāpratyayaḥ syādityarthaḥ /
9989āgamaḥ prakṛteḥ pratyayasya vā /
9997pratyekamarthapratyayānutpādāt /
10000anekakartṛkaprayoge 'pi satyapi yaugapadye arthapratyayānutpādanāt /
10001nāpi kramavatpūrvavarṇānubhavabhāvitasaṃskārasahito 'ntyavarṇapratyayo 'rthapratyayaheturiti sāṃpratam /
10004api ceyamantyavarṇaśrutiḥ svārthasaṃketasmṛtyapekṣā vārthapratyayamādadhīta anapekṣā vā tadapekṣatve tatkāle antyavarṇaśrutiruparatā kṣaṇikatveneti kayā saṅketasmṛtirapekṣyate antyavarṇaśrutisamaye ca saṃketasmṛtiranāgateti kimantyavarṇapratyayo 'pekṣeta /
10005saṃketasmṛtyanapekṣatve agṛhītasaṃketasyāpi prathamaśrāviṇor 'thapratyayaprasaṅgaḥ /
10008nāpyanya eva kaścitpūrvavarṇānubhavajanitaḥ saṃskāraḥ prokṣaṇādibhiriva vrīhyāderantyavarṇapratyayasahakārīti yuktam /
10010sa eva tāvadadṛṣṭacaraḥ kalpanīyastasya cānekatvamiti so 'yaṃ varṇebhyor 'thapratyayo bhavannanupapadyamānastadatiriktaṃ sphoṭānubhavamāyatate /
10029nāpyanumānasyārthapratyayaliṅgajanmanaḥ parasparāśrayaprasaṅgāt /
10030na tāvatsattāmātreṇa padātmār 'thapratyayamādhatte mā dhānnityatvena nityamenam /
10032tacca svajñānamarthapratyayāt tathā ca satyarthapratyaye padapratyayaḥ padapratyaye ca satyarthapratyaya iti vyaktamanyonyāśrayatvam /
10037kramabhedānuvidhāyitvātpadabhedasya arthapratyayakārakatvaṃ ca na varṇamātrāṇāmapi tu kramanyūnātiriktatvādyupahitānām /
10039tasmād dṛṣṭebhya eva varṇebhyo dṛṣṭaprakārānupātibhyor 'thapratyayotpattirupapadyamānā nādṛṣṭaṃ sphoṭātmānaṃ dṛśyamānavarṇabhedāpahnavena kalpayitumarhatīti siddham /
10043vārttikam arthapratyayastarhi na prāpnotīti /
10046antyavarṇapratyayāditi /
10047varṇeṣu pratyayo varṇapratyayaḥ /
10048antyaścāsau varṇapratyayaśceti antyavarṇapratyayaḥ sakalavarṇāvagāhinī smṛtiḥ /
10050yadyevamagṛhītasaṃketānāmapyasāvastīti teṣāmarthapratyayaprasaṅgaḥ syādityata āha /
10051pūrvavarṇapratisandhānapratyayāpekṣāditi /
10052saṃketagrahaṇasamayaḥ pūrvaḥ tadbhāvino varṇāḥ pūrve teṣāṃ pratisaṃdhānaṃ yāvatāṃ yajjātīyānāṃ gṛhītaḥ saṃketastādṛśāstāvantastajjātīyā evaitaityevamākāraṃ tadeva pratyayastadapekṣāt /
10053na cāsāvagṛhītasaṃketānāmastīti sannapyantyavarṇapratyayo nārthasya pratyāyaka ityarthaḥ /
10070asti hi tatrāpi kālāvadhipūrvāparībhūtakarmakṣaṇapracayapratyayo 'nyathā odanamiti karmasambandho na syād ata uktaṃ kriyāpradhānamiti /
10127samānādhikaraṇe tu paśvādāvupādhau pratyayāntaśabdavācyatvameva /
10136samānaśabdaḥ samānādhikaraṇaśabdo ya upādhirasau pratyayāntaśabdavācya
10172gośabdoccāraṇānantaraṃ viditasaṃgaterekapade vyaktyā kṛtijātinirbhāsaḥ pratyaya udayamāsādayati na punaryathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ prativasatītyatra gaurvāhīkaṃ ityatra vā gaṅgātvagotvāvagamottarakālaṃ vākyārthe tatsambandhānupapattestadavinābhāvena vā lakṣyamāṇaguṇayogena vā tīraṃ vāhīko vā 'vagamyate tathehāvagatiḥ /
10173prayogaprācuryādatyantābhyāsenātiśīghratayā sannapi pratyayakramo na lakṣyate /
10175na asati bādhake balavati pratyayābhedaprathāyāmanyathākaraṇāyogāt /
10190pratītasya gamakatve duruttaramātmāśrayatvaṃ na hi jātipratyayādanyo vyaktipratyaya ityuktam /
10205astu tarhyaipacārika eva tadvati pratyaya ityata āha tadvati ceti /
10284na hi svāmipratyayo bhavati bhṛtye /
10286nātra kramo na yugapatpratyaya iti /
10287bhedādhiṣṭhāne kramayaugapadye naikasmin viśiṣṭadravyapratyaye sambhavati iti /
10290paramārthasvacchadhavale hi sphaṭike nīlīdravyopadhānānnīlāpratyayo bhavatu bhrāntaḥ tasya paramārthato nīlaguṇāsamavāyāt /
10291sattāsamavāyastu dravyādīnāṃ pāramārthika iti na dravyādiṣu saditi pratyayasya mithyātvamityarthaḥ /
10422samanantarapratyayādavikalpādutpattestadvyāpārapāramparyādatadgocaro 'pi tadgocara ivābhāsata iti cet /
10458praiṣyapratyayapūrvikā praiṣasya praiṣaviṣaye pravṛttiḥ saṃpratipattiḥ aṅgavyatiriktasya cāṅginaḥ senāvanabahutvasaṃkhyādīnāṃ bhavadbhirabhyupagamādityarthaḥ /
10471adhyāsānupapatterarthapratyayo na yukta iti /
10472apoharūpor 'thapratyayo na yukta ityarthaḥ /
10537prasūta iti prasavaḥ samānabuddherbhinneṣu pasotrī yā jātiḥ sā 'vaśyaṃ samānapratyayaṃ prasūte na punaryā samānapratyayaṃ prasūte sā jātiḥ /
10541gavādiṣvanuvṛttapratyaya iti /
10543gorgotvānuvṛttipratyayā iti /
10544pūrvamanuvṛttapratyayamātraṃpakṣīkṛtam iha tu gorgotvānuvṛttipratyaya ityapaunaruktyam /
10547anyatra yathāliṅgaṃ pratyaya iti /
10695mamapratyayeti /
10729ātmaśabdasādhyatvenaivāsaṃbhinnedaṃpratyayo 'haṃpratyayo vyākhyātaḥ /
10800ekanimittānāṃ pratyayānāṃ pratisaṃdhānāditi /
10848nāsati vināśapratyaye vināśe 'sti kiṃ citpramāṇam /
10920vinaṣṭe 'pyekasminnadhiṣṭhāne yo 'vinaṣṭo 'vaśiṣyate tena pratyayamātraṃ kāraṇasyeva bhavati /
11071ekaviṣayaḥ smṛtipravāho vijātīyapratyayāsaṃbhinnaścintanaṃ taccānubhavaśca paścādbhavatītyanucintanaṃ na ca tatsmṛtimantareṇa bhavati na hi tatra pravāhaḥ pravāhiṇaṃ vināsti tadevānucintanaṃ pūrvānubhūtaviṣayaprārthanārthaḥ saṅkalpaḥ prārthanā saṅkalpaḥ sa ca pūrvānubhūtaviṣaya ityarthaḥ /
11545tathā ca śabdaguṇaṃ parāparapratyayakāraṇaṃ cākāśameveti nāmni vivādaḥ /
11613na cā 'yugapatpratyayotpattau pramāṇamasti yena pramāṇena pratiṣiddhamapi pratyayāyaugapadyaṃ pratipadyate /
11614tasmādvibhunyantaḥkaraṇe 'vaśyaṃbhāvi pratyayayaugapadyaṃ na caitaddṛṣṭaṃ tasmādantaḥkaraṇamaṇvityarthaḥ /
11616na ca yugapatpratyayotpattāviti /
11634tasmātsphaṭikasya yathaikasyāpi tāpicchajapākarṇikārādikusumopadhānabhedādbheda aupādhika evamantaḥkaraṇamaṇerapi svacchasyendriyapraṇāḍikayā tattadarthoparaktasyaupādhikaṃ nānātvaṃ vṛttiriti ca pratyaya iti jñānamiti cākhyāyataityarthaḥ /
11644syādetat pratyayanānātvābhimāno bhaviṣyati heturekatve vṛttīnām ekatvaṃ vṛttīnāṃ nānātvābhimānaviṣayatvāt sphaṭikavaditi tasmānna hetvabhāva iti ata āha /
11645ekānekaviṣayatvācca pratyayanānātvābhimānasya ekānekaviṣayādhigatiḥ kathamiti /
11649yadyarthopadhānabhedātprayayeṣu bhedo nājānata stata ekasminnarthe na pratyayabhedaḥ pratyayopadhānabhedābhāvādityarthaḥ /
11654ito 'pi pratyayabheda ityāha /
11655yasya ca pratyayābheda iti /
11656pramāṇasya bhedaḥ pratyayalakṣaṇakāryabhedonneyo nāsati pratyayabhede bhavitumarhati /
11660tasmātpratyayabhedopahitasāmānyā viṣayāstritve vyavatiṣṭhamānāḥpa pramāṇamapi tritve vyavasthāpayanti /
11661sāmagrītrayānvayavyatirekānuvidhāyinaśca pratyayāstrayo bhavanti /
11665pramāṇābhede sāmagrītrayābhede tadunavidhāyināṃ pratyayānāmabhedāt /
11666na hi pratyayabhedāmantareṇa sāmagrībhedaḥ śakyo vijñātuṃ tasmātpratyayasāmagrayabhede 'pi viṣayabhedānadhigaterna viṣayabhedastritvādhigamo vā pratyayabhedamantareṇeti /
11668pratyayapratyetavayayorabhedādupapannaḥ pratyayabheda ityarthaḥ /
11671api ca pratyayābhede prakāravattvābhāvād yathādhyavasyati buddhistathā cetayate puruṣa iti vyāghātaḥ /
11673antaḥkāraṇasya buddheḥ pratyayānāmabhede buddhistaṃ pratyayamupalabhate iti virodha iti // //
11685paṭasya kuṅkumādidravyasaṃyoge satyante 'ruṇimalakṣaṇo viśeṣo dṛśyate na cāsyāruṇimā pratikṣaṇabhāvītyata uktaṃ bāhyapratyayābhedesatīti /
11686abhinno hi śarīropacayahetuḥ pratidinamupayujyamāno 'nnapānapracathoyathā pākajotpattāvauṣṇyāpekṣo vahnisaṃyogo bāhyaḥ pratyayaḥ kāraṇaṃ paṭe ttu rāgotpattau kuṅkumadravyasaṃyogaḥ sāṃpratiko viśiṣṭa ityarthaḥ // //
11894tathā hi sa sarvajñasya vijñānasyālambanapratyayo bhavenna vā /
11896ālambanapratyayaścet kathaṃ nārthakriyāṃ karotīti /
11900pramāṇagrāhyatā 'pi pramāṇaviṣayatā pramāṇaṃ pratyālambanapratyayatvameva taccārthakriyākāritvānnānyaditi siddhamarthakriyākāritvameva sattvamiti /
11964parasparasamavadhānaṃ copasarpaṇapratyayebhyaḥ kṣityādīnāmiti /
11983nanūktaṃ naite prekṣāvantaḥ kiṃ tu svapratyayādhīnaniyatasaṃnidhayo na vyavadherīśata iti /
12034tasmādyadyasti sarvajñastataḥ svarūpeṇaiva sanbhāvaḥ tajjñānasyālambanapratyayo bhaviṣyati /
12035atha tu nāsti tathāpi tadrūpo janitvā āpātato 'kiñcitkaro 'pi paścātkutaścinnimittādāsādya sahakāripratyayān tāsu tāsvarthakriyāsūpayokṣyate /
12065athoḥ pasarpaṇapratyayavaśātpraghanodarādanyatrāpi kāryamutpādayanti /
12066nūnapasarpaṇapratyayaḥ pradīpe kaṃ cidupakāramādhatte na vā na tāvadādhatte kṣaṇasyābhedyatvenopakṛtānupakṛtatvāsambhavāt /
12080ayugapatkālāḥ pratyayā ekaviṣayā ityucyamāne ghaṭapaṭādipratyayāḥ pradīpādipratyayāśca kramavanta ekaviṣayāḥ prasajyerannityata āha /
12082samānaśabdavācyatvādityanekāntaḥ bhavanti hi samānaśabdavācyāḥ pratyayāḥ akṣo 'kṣa iti na ca samānaviṣayāḥ devanādīnāṃ tadvipayāṇāṃ bhedādata āha /
12083tatpratyayasāmānādhikaraṇye satīti /
12084tathā 'pi pradīpapratyayairevānekānta ityata āha /
12123śabdaśca pratyaye karaṇam /
12191yadā tu mana eva nāsti tadendriyārthasannikarṣasyātmanaśca śarīrādbahirapi bhāvādvidehapratyayotpādaprasaṅga iti /
12269atha vā karaṇāntarāṇi yugapatkāryāṇi kurvantu pratyayakaraṇantu krameṇaiva pratyayānkarotītyatra na vyabhicāraḥ taduktaṃ pratyayaparyāya iti /
12272na jñāturvikaraṇadharmaṇo dehanānātve pratyayayaugapadyāditi /
12345na ca bahūnāmekābhiprāyaniyamo dṛṣṭaḥ kākatālīyanyāyena syādekābhiprāyatvaṃ na punarasya niyamo dṛṣṭacara iti prasiddhatvād dūṣaṇametadupekṣya pratyayavyavasthānumānaṃ na bhavediti dūṣaṇamuktam /
12346ekasmin śarīre pratyayānāṃ parasparapratisandhānaṃ paśyāmo na śarīrāntara iti vyavasthā /
12348kvacitpāṭhaḥ pratyayavyavasthānānumānaṃ syāditi sa sugama eva /
12369atra ca hetuśabdenecchādisūtraṃ susaṃgṛhītaṃ bhāvapratyayena hetutvaviṣayā parīkṣopalakṣitā /
12419tena ādarapratyayāvapi saṃgṛhītau bhavataḥ /
12528pratyayavyavasthāprasaṅgāt /
13282vārttikakāro vyācaṣṭe asatpratyayabhāvapratiṣedhābhyāṃ bhāvaśabdasāmānādhikaraṇyāt /
13283pramāṇādayaḥ khalvamī parasparānātmakatayā asaditi pratyayasya nañaśca gocarā ityanubhūyante atastadvācināṃ śabdānāṃ tatsāmānādhikaraṇyaṃ tataḥ pramāṇādayo 'santaḥ anutpannapradhvastapaṭavat /
13292prayogaśca sarvebhāvaśabdā asadviṣayāḥ asatpratyayapratiṣedhābhyāṃ sāmānādhikaraṇyāt /
13299nāmati tatpratyayena bhavitumiti /
13311yadvā asanniti pratyayasya gavyaśvātmaneti viśeṣaṇāt /
13317praśnapūrvakamasatpratyayapratiṣedhasāmānādhikaraṇyaṃ bhāvasyopapādayati /
13319asacchabdaḥ khalva bhāvaviśeṣaṇaṃ sadevābhidhatte śuklaguṇaviśiṣṭe paṭe varttate tathā cāsatpratyayābhidhānayorupapannaṃ bhāvavācinā padevana sāmānādhikaraṇyamityarthaḥ /
13418tasmātsarvajanasaṃvedanasiddho 'yaṃ bhedapratyayo na kāraṇamukhanirīkṣaṇena yukto nirākartum /
13419api tu spaṣṭadṛṣṭātkāryādbhedapratyayalakṣaṇāttādṛśaṃ tatkāraṇaṃ kalpanīyaṃ yādṛśena tatkāraṇena prapañcapratyayo 'pratyūhamutpadyeta /
13570viśeṣaṇopādānānna bhinnadeśotpattirvibhāgaḥ kasmād utpanne utpannamiti bhinnadeśatayā bhinnamiti viśeṣaṇaṃ hi svānuriktaṃ pratyayaṃ viśeṣye janayati na tvanyānuraktam /
13571na khalu nīlaṃ viśeṣaṇamutpale raktapratyayaṃ janayatvabhrāntasyetyarthaḥ /
13582yeṣāṃ sāmānyagrahapuraḥ saraṃ viśeṣajñānaṃ tanmate na sāmānyaṃ vyanakti taduttarakālaṃ ca svapratyayaṃ janayatītyuktam /
13650tadyatheṣīkātūlasamparkādapyakṣipātra dūyate na gātrāvayavāntarāṇi tathā mṛducittatayā vivekino dūyante avivekinastu praṇayakalahakupitakuraṅgaśābalocanāṅganālaktakarasārdrapodapallavapātamapi śirasi rahasi sukhamabhimanyamānā dhanapulakakañcukāñcitatanavaḥ sāndrānandāśruplutanayanā nirvṛṇvantīti tān pratyayamupadeśor 'thavānityarthaḥ /
14115citrapratyayastatreti /
14174yathā dūrādvanaspatau hastipratyayapravāho vanaspatitattvapratipatterddetuḥ /
14263na hīha kuṇḍe badaramiha paṭe śuklatvamiti vā ādhāryādhārapratyayo viśiṣyate /
14340yathā hi na svapne santi viṣayā atha ca pratibhānti kalpanāmatreṇa tathā ca sāṃvṛtenāparamārthasatā pramāṇaprameyabhāvena bāhyārthaśūnyatā sidhyati paramārthasatī pratyayānāṃ dṛṣṭā mithyāpratyayānāmapi tattvapratipattihetutetyāveditaṃ purastādityarthaḥ /
14344nanu svapnapratyayānāmastvevandharmakatvaṃ ye punarabhī jāgratyatprayāḥ stambha iti vā kumbha iti vā kimāyātaṃ teṣāmatyantavailakṣaṇyādityata
14347jāgratpratyayā apyevaṃvidhāḥ sahasraśo dṛśyante na caite stambhakumbhādipratyayāstato vilakṣaṇā ityarthaḥ // //
14356etaduktaṃ bhavati svapnajñānasyāyāthārthyamicchatā vādhakapantareṇa tadanupapatterjāgratpratyayo 'sya bādhako vaktavyaḥ na cāsāvasamīcīnastadbādhitumutsahata iti samīcīnatvaṃ jāgratpratyayasyābhyupagantavyam /
14359pratyayatvameva svapnodāharaṇasahitaṃ pramāṇaprameyābhimānabhithyātve heturityarthaḥ /
14393api ca nīlajñānātsamanantarapratyayādutpannaṃ jñānaṃ na tathā nīlārthasarūpaṃ yathā nīlajñānasarūpamiti samanantarapratyayatatsārūpyābhyāṃ viṣayaḥ syānana caitadasti tasmānna sārūpyasamutpattī api viṣayalakṣaṇam /
14406yathā satyapi sopāne vicchinnagamanaracanapratibhāsāḥ pratyayāḥ santānāntarāpekṣāstathā ca satyapyālayasaṃtāne ṣaḍapi pravṛttipratyayā iti svabhāvahetuḥ /
14407vāsanāparipākapratyayakādācitkatvāt kadā cidutpāda iti cet /
14408nanvekasantānapatitānāmālayajñānānāṃ tattatpravṛttivijñānajananaśaktirvāsanā tasyāśca kāryajananaṃ pratyābhimukhyaṃ paripākaḥ tasya ca pratyayaḥ svasantānavarttī pūrvakṣaṇo hetuḥ santānāntarāpekṣānabhyupagamāt /
14493avāhyanimittakatvaṃ svapnapratyayasyābhyupetyāha /
14498abhyupetya tvabāhyanimittatvaṃ svapnapratyayānāmetaduktam /
14500ye caite svapna pratyayā iti /
14502apiśabdaḥ saṃbhāvanāyāṃ mama pakṣe saṃbhāvyata etat yatsarva eva pratyayā mithyā bhavantītyarthaḥ /
14508svapnamāyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇādivijñāneṣvanuvartamāneṣu viṣayenrdiyamanodoṣananimittatvamastu ye punaramī pratīnāṃ sarveṣāmanuvṛttimantaḥ pūyapūrṇanadīpratyayā na te bāhyaviṣayā doṣavattvādbhavitumarhanti /
15507yadvākyaṃ pariṣadā prativādinā ca na vijñāyate samānasaṃketena vādinā trirabhihitaṃ yāvadbhirvāraiḥ pariṣatprativādinorarthapratyayo bhavati sa ca prāyeṇa tribhiriti trirabhihitamityuktam /
15551padeṣveva samayapūrvakaḥ pratyayo na vākyeṣu abhinavakaviracitatatsamayānapekṣādeva vākyādarthapratīteḥ /