Occurrences of kāraṇa in "Sāṃkhyatattvapradīpa"
Click [+] to expand the context.
26etad duḥkhaṃ rajaḥpariṇāmaviśeṣo nityapariṇāmitvādidamapi nityamiti na śakyate bādhitum tathāpi śakya eva tadabhibhavaḥ kartuṃ sādhanena tacca sādhanaṃ śāstrajanitaṃ prakṛtipuruṣānyatājñānaṃ nānyaditi tacchāstrapratipādyārthaścaturvidhaḥ tadyathā kaścidarthaḥ prakṛtireva na tu kasyacit vikṛtiryathā mūlaprakṛtiḥ sā sarvasya mūlamādikāraṇaṃ na tu tasyāḥ kāraṇāntaraṃ kiñcit pramāṇasiddhaṃ tathātve vā mūlakṣatikārītyanavasthā syāt svasyaiva svakāraṇatve tu tasyāpekṣayā kāraṇatvāt svasyaiva pūrvavartitvaṃ kāryatvāt paścādvartitvamityasaṃbhavaḥ /
27sakāraṇatve ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāmityajatvapratipādanaparaśrutivirodhaḥ syāt /
53nanu kvacitpratyakṣaprasiddhasya kvacitsandehādanumānaviṣayatā na tvasya tadastītyabhāva eva yukta iti cenna kāryaṃ hi kāraṇānumāpakaṃ bhavatīti sarvavādyabhimatam tathā ca mahadādikāryānyathānupapattyaiva pradhānasiddhiriti na tadabhāvo yuktaḥ /
54nanu kāryānyathānupapattyā kāraṇasiddhau tantrāntarābhimatakāraṇasiddhiḥ setsyati na tu tvadabhimatapradhānasiddhiriti cenna mataparyālocanena yanmataṃ kapilasūtranibaddhaṃ pradhānasādhanānuguṇaṃ tadeva yuktisahamanyat tu bāhyamatavat matābhāsatvādbādhyameva /
55tadyathā 'asataḥ sajjāyata' iti bauddhamate pradhānasiddhiḥ 'sataḥ sajjāyata' iti sāṅkhyamataviruddhatvānna paṇḍitamukhamaṇḍanāyālam sadasatoḥ kāryakāraṇabhāvāsambhavāt asadalīkaṃ kāraṇaṃ sattvādirūpaśabdādyātmakaṃ kathaṃ syāt sadasatostādātmyadarśanāt kāryaṃ hi kāraṇasamavetaṃ tantupaṭādisthaleṣu prasiddham tathā ca ghaṭo 'san paṭo 'sannityasatsamavetaṃ sarvo vyavahartā vyavahareta na tu sadidamiti sattāvaiśiṣṭyena pratītiḥ syāt /
63sato 'sajjāyata iti sataḥ paramāṇorasaddvyaṇukākhyaṃ kāryaṃ jāyata iti kaṇabhakṣākṣacaraṇamatamapi na yuktisaham tathā hi paramāṇurhi dvyaṇukasamavāyikāraṇam dvyaṇukaṃ cāsadityasattvāviśeṣācchaśaśṛṅgādisamavāyikāraṇatāpi paramāṇau syāt sadasatoḥ samavāyāsambhavācca asatā tādātmye satopyasattvaṃ syāt nanvasattvaṃ nāma prāgabhāvapratiyogitvaṃ na tu vāyurūpādivat trikālāsattvamiti cenna kimidaṃ prāgabhāvapratiyogitvamasattvam kiṃ prāgabhāvapratiyogitvādasattvamasattvādvā prāgabhāvapratiyogitvam nādyaḥ sarveṣāṃ kāryapadārthānāmasattvāviśeṣeṇākāśapuṣpādiṣvivāsattvenaiva vyavahāraḥ syāt teṣāmapi prāgabhāvapratiyogitvāt tathā ca kāryapadārthagataguṇasāmānyādīnāmucchedaḥ syāt teṣāṃ bhāvadharmatvenāsattvenāvasthānāt /
67sataḥ kāraṇāt svotpatteḥ prāgapi sadeva kāryaṃ kāraṇavyāpārādabhivyaktimāpnoti /
68na ca siddhasādhanatā kāraṇavaiyarthyaṃ ceti vācyam kāryasattve 'pi tadabhivyaktau kāraṇaṃ prayojanavaditi na kiñcidavadyam /
69asatkāryapakṣe tu kāraṇavaiyarthyaṃ sphuṭameva na hyasataḥ kāraṇasambandho nirūpayituṃ śakyate sambaddhameva asambaddhena janyate asambaddhasya janyatve sarvasmāt sarvaṃ syāt kāraṇaniyamo 'stamiyāt /
70asaccetkāryaṃ na kāraṇavyāpārāt sadbhavitumarhati uktañca tattvakaumudyām nahi nīlaṃ śilpasahasreṇāpi pītaṃ kartuṃ śakyam /
71na ca kāraṇavyāpārāt pūrvaṃ ghaṭo 'san saṃśca vyāpārānantaramiti ghaṭasya sattvāsattve dharmāviti vācyam dharmasya bhāvadharmatvena tenaiva dharmiṇaḥ sattvaṃ svasthityanyathānupapattyā sādhitamiti sadeva kāryaṃ kāraṇavyāpārādūrdhvamiva prāgapi /
72kāraṇavyāpārastu tadabhivyaktāvananyathāsiddhaḥ anyatrāpi kāraṇavyāpārādabhivyaktireva dṛśyate yathā 'vaghātena dhānyeṣu taṇḍulānām avapīḍanena tileṣu tailasya dohanena saurabheyīṇāṃ payasa iti /
73asadutpattau tu na dṛṣṭānto 'sti tasmāt sadeva kāryaṃ kāraṇavyāpāreṇābhivyajyate /
74asatā kāraṇasambandhāsambhavāt na tasya tadutpādakatvam uktañca sāṅkhyācāryaiḥ asattvānnāsti sambandhaḥ kāraṇaiḥ sattvasaṅgibhiḥ //
76kiñca sambaddhamapi tadeva karoti yatra yat kāraṇaṃ śaktam śaktiśca kāryaikādhigamyā yathā cakṣuṣaiva rūpajñānaṃ bhavati nendriyāntareṇetīdameva tatra śaktamityadhigamyate /
77tathā ca sā śaktiḥ śaktakāraṇāśrayā śakyakāryāśrayā sarvatra vā syāt antye sarvasmāt sarvaṃ syāt /
78atha kārye sā śaktistadā kathamasataḥ kāryasya śaktyāśrayatā tathā ca śaktena śakyamutpādyate śakyaṃ ca kāraṇātmakam kāraṇaṃ ca saditi kathaṃ tadabhinnaṃ kāryamasatsyāt 'uktañca śaktasya śakyakaraṇāditi' /
81kāryakāraṇayorabhedasādhakaṃ pramāṇaṃ coktaṃ sāṅkhyācāryaiḥ tadyathā na paṭastantubhyo bhidyate taddharmatvāt iha yadyato bhidyate tat tasya dharmo na bhavati yathā gauraśvasya dharmaśca paṭastantūnāntasmānnārthāntaram /
82gurutvāntarāgrahaṇādapi na kāraṇādarthāntaraṃ kāryam /
84na cātmāśrayabuddhibhedādarthakriyābhedācca bhedasiddhiḥ kāryakāraṇayoriti vācyam ekasminnapi viśeṣāntarāvirbhāvatirobhāvābhyāmātmāśrayārthakriyābuddhibhedasambhavānna tadanyathānupapattyā bhedasiddhiḥ /
88na ca nāma buddhyarthakriyābhedāt kāryakāraṇayorbhedasiddhiriti vācyam naṭe vyabhicārāt /
94ekasyāpi vahnerdāhakatvapācakatvabhedena nānārthakriyākāritvaṃ dṛśyate na hyetāvatā vahnirbhedamadhigacchati ekaikasya tṛṇasyātapavṛṣṭyādinivṛttāvasāmarthye 'pi bahūni militvāvasthāviśeṣamavāpya yathā tānyeva tannivṛttau sāmarthyamadhigacchanti tathaika eva tantuḥ prāvaraṇādyarthakriyāsamartho 'pi militāsta evāvasthāviśeṣaṃ prāpyāvirbhūtapaṭabhāvāḥ prāvaraṇādyarthakriyāṃ kariṣyanti tasmātsadeva kāryaṃ kāraṇāt tadabhivyaktiriti /
95nanvāvirbhāvaḥ kāraṇavyāpārātpūrvaṃ sannasan vā ādye kāraṇavyāpārāsambavaḥ nahi sadutpattau kenāpi kāraṇāni vyāpāryante /
96antye prāptamasadutpādanatvamiti cenna tavāpi keyamutpattiḥ satyasatī vā ādye na kāraṇaprayojanaṃ paśyāmaḥ /
98atha paṭāt tadutpattirnātiricyate tadā paṭa ityukte punarutpadyate iti na vācyaṃ paunaruktyāt tathotpadyate ityuktvā punaḥ paṭa iti na vācyaṃ pūrvoktadoṣādeva paṭo vinaśyatītyapi na vācyaṃ virodhāt tasmātsvasattāsamavāyo vā svakāraṇasamavāyo vā paṭotpattiḥ samavāyasya ca nityatvena sarvathāpi na paṭotpattiḥ sambhavati na tadarthañca kāraṇāni vyāpāryyante tathā ca sata eva paṭāderāvirbhāve kāraṇāpekṣeti na kiñcidavadyam /
99na ca paṭādikāryarūpeṇa kāraṇasambandhastasyākriyatvāt kriyāsambadhitvātkārakāṇāmanyathā kārakatvakṣatiḥ syāt tasmātsatkāryamiti sthitam /
102avyāpakaṃ ca kāraṇaṃ hi kāryaṃ vyāpnoti na tu kāryaṃ kāraṇam /
105svakāraṇāśritam yadyapi buddhyādīnāṃ pradhānabhedābhāvāt nāśrayāśrayibhāvastathāpi kathañcit bhedavivakṣayāśrayāśrayibhāvo yatheha vane tilakāḥ /
107nityameva paratantraṃ svakārye 'haṅkārākhye janayitavye prakṛtyā pūramapekṣate anyathā kṣīṇā satī nāhaṅkāraṃ janayituṃ kṣamā bhavati tathāhaṅkāro 'pi svakārye prakṛtyā pūramapekṣate evaṃ kāraṇamātraṃ svakārye janayitavye tadapekṣāṃ kurute tathā ca svakārye janayitavye paratantraṃ vyaktam /
111atra kāryakāraṇayorabhedāt sukhādiśabdaiḥ sattvādayo 'bhidhīyante triguṇamityuktyā sattvādīnāmātmaguṇatvaṃ parābhimatamapākṛtaṃ veditavyam /
154tatra yatsukhakāraṇaṃ tatsukhātmakaṃ sattvam evaṃ yat duḥkhakāraṇaṃ tat duḥkhātmakaṃ rajaḥ tathā yanmohahetustanmohātmakaṃ tamaḥ /
155tasmātkāraṇavyāpārātsadeva kāryaṃ pūrvam /
157tathā santyeva pṛthivyādīni kāraṇāttanmātrādāvirbhavanti vibhajyante idamasya kāraṇamidamasya kāryamiti tathā santyeva tanmātrāṇyahaṅkārādāvirbhavanti vibhajyante evaṃ sannevāhaṅkāro mahato 'bhivyaktimeti sanneva ca mahānmūlaprakṛterabhivyaktiṃ yāti /
158evaṃ kāraṇabhūtātparamāvyaktātsākṣātpāramparyeṇa samanvitasya kāryabhūtasya prapañcasya vibhāgaḥ /
159sargamātraṃ mṛtpiṇḍaṃ hemapiṇḍaṃ vā viśanto ghaṭakuṇḍalādayo 'vyaktībhavanti kāraṇarūpeṇābhivyaktā api kāryarūpeṇānabhivyaktībhavanti tathā pṛthivyādayastanmātrāṇi viśantaḥ svasvarūpeṇa tanmātrāṇyabhivyaktayanti svasvarūpeṇa kāraṇamabhivyaktamapi kāryasvarūpaṃ svakīyaṃ svasminnanabhivyaktayati tanmātrāṇi tathāhaṅkāraṃ viśantyahaṅkāraṃ svāpekṣayā 'vyaktayanti tathāhaṅkāro mahāntaṃ viśan mahāntamavyaktayati mahānpradhānaṃ svakāraṇaṃ viśan tadavyaktayati pradhānasya tu na kvacitpraveśo 'kāraṇatvādapi tu tatsarvakāryāṇāmavyaktam kāraṇam evamavibhāgaḥ /
194nanvekādaśaka indriyagaṇaḥ pañcatanmātrakaṃ ceti dvividhaḥ pravartate sargo 'haṅkārāt tathā caikasmādahaṅkārāt kāraṇātkathaṃ prakāśajaḍātmako vilakṣaṇaḥ sarga iti yaduktaṃ tanna sundaram prakāśalāghavābhyāmekādaśaka indriyagaṇaḥ sāttvikādahaṅkārādbhavati bhūtādestvahaṅkārāt tāmasāttanmātragaṇaḥ /
198yathāhuḥ ubhayasminnapi kārye sattvatamasoḥ kriyotpādanadvāreṇāsti rajasaḥ kāraṇatvamiti na vyarthaṃ raja iti /