Occurrences of rajas in "Bhagavadgītābhāṣya"
Click [+] to expand the context.
314trayo guṇās traiguṇyaṃ sattvarajastamāṃsi /
315sattvarajastamaḥpracurāḥ puruṣās traiguṇyaśabdenocyante tadviṣayā vedāḥ tamaḥpracurāṇāṃ rajaḥpracurāṇāṃ sattvapracurāṇāṃ ca vatsalataratayaiva hitam avabodhayanti vedāḥ /
316yady eṣāṃ svaguṇānuguṇyena svargādisādhanam eva hitaṃ nāvabodhayanti tadaite rajastamaḥpracuratayā sāttvikaphalamokṣavimukhāḥ svāpekṣitaphalasādhanam ajānantaḥ kāmaprāvaṇyavivaśā anupādeyeṣu upādeyabhrāntyā praviṣṭāḥ pranaṣṭā bhaveyuḥ /
321evaṃ vartamānasya te rajastamaḥpracuratā naśyati sattvaṃ ca vardhate // //
478na hy asmin loke vartamānaḥ puruṣaḥ kaścit kadācid api karmākurvāṇas tiṣṭhati na kiṃcit karomīti vyavasito 'pi sarvaḥ puruṣaḥ prakṛtisaṃbhavaiḥ sattvarajastamobhiḥ prācīnakarmānuguṇaṃ pravṛddhair guṇaiḥ svocitaṃ karma prati avaśaḥ kāryate pravartyate /
541ata evendriyārāmo bhavati nātmārāmaḥ indriyāṇy evāsyodyānāni bhavanti ayajñaśiṣṭavardhitadehamanastvenodriktarajastamaskaḥ ātmāvalokanavimukhatayā viṣayabhogaikaratir bhavati /
624asyodbhavābhibhavarūpeṇa vartamānaguṇamayaprakṛtisaṃsṛṣṭasya jñānāyārabdhasya rajoguṇasamudbhavaḥ prācīnavāsanājanitaḥ śabdādiviṣayaḥ kāmo mahāśanaḥ śatruḥ viṣayeṣv enam ākarṣati /
626enaṃ rajoguṇasamudbhavaṃ sahajaṃ jñānayogavirodhinaṃ vairiṇaṃ viddhi // //
642sarveṣu buddhiparyanteṣu uparateṣv apīcchāparyāyaḥ kāmo rajassamudbhavo vartate cet sa evaitānīndriyādīny api svaviṣaye vartayitvā ātmajñānaṃ niruṇaddhi /
677svasvarūpaṃ hi ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt kṣayantam asya rajasaḥ parāke ya eṣo 'ntarāditye hiraṇyamayaḥ puruṣaḥ tasminn ayaṃ puruṣo manomayaḥ amṛto hiraṇmayaḥ sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣād adhi bhārūpas satyasaṅkalpa ākāśātmā sarvakāmā sarvakāmas sarvagandhas sarvarasaḥ māhārajanaṃ vāsaḥ ityādiśrutisiddham /
1046praśāntamanasam ātmani niścalamanasam ātmanyastamanasaṃ tad eva hetor dagdhāśeṣakalmaṣam tata eva śāntarajasaṃ vinaṣṭarajoguṇam tata eva brahmabhūtaṃ svasvarūpeṇāvasthitam enaṃ yoginam ātmasvarūpānubhavarūpam uttamaṃ sukham upaiti /
1189mamaiṣā guṇamayī sattvarajastamomayī māyā yasmād daivī devena krīḍhāpravṛttena mayaiva nirmitā tasmāt sarvair duratyayā duratikramā /
1291saptame parasya brahmaṇo vāsudevasyopāsyatvam nikhilacetanācetanavastuśeṣitvam kāraṇatvam ādhāratvam sarvaśarīratayā sarvaprakāratvena sarvaśabdavācyatvam sarvaniyantṛtvam sarvaiś ca kalyāṇaguṇagaṇais tasyaiva parataratvam sattvarajastamomayair dehendriyatvena bhogyatvena cāvasthitair bhāvair anādikālapravṛttaduṣkṛtapravāhahetukais tasya tirodhānam atyutkṛṣṭasukṛtahetukabhagavatprapattyā sukṛtatāratamyena ca pratipattivaiśeṣyād aiśvaryākṣarayāthātmyabhagavatprāptyapekṣayopāsakabhedam bhagavantaṃ prepsor nityayuktatayaikabhaktitayā cātyarthaparamapuruṣapriyatvena ca śraiṣṭhyam durlabhatvaṃ ca pratipādya eṣāṃ trayāṇāṃ jñātavyopādeyabhedāṃś ca prāstauṣīt /
1567matpriyatvakāritānanyaprayojanamadbhajanena vidhūtapāpatayaiva samūlonmūlitarajastamoguṇaḥ kṣipraṃ dharmātmā bhavati kṣipram eva virodhirahitasaparikaramadbhajanaikamanā bhavati /
1874namaśśabdaḥ tad akṣare parame vyoman ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt kṣayantam asya rajasaḥ parāke yo asyādhyakṣaḥ parame vyoman ityādiśrutisiddhitriguṇaprakṛtyatītaparamavyomavācī savikārasya prakṛtitattvasya puruṣasya ca sarvāvasthasya kṛtsnasyāśrayatayā nabhas spṛśam iti vacanāt dyāvāpṛthivyor idam antaraṃ hi vyāptam iti pūrvoktatvāc ca /
2328sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ prakṛteḥ svarūpānubandhinaḥ svabhāvaviśeṣāḥ prakāśādikāryaikanirūpaṇīyāḥ prakṛtyavasthāyām anudbhūtāḥ tadvikāreṣu mahadādiṣu udbhūtāḥ mahadādiviśeṣāntair ārabdhadevamanuṣyādidehasaṃbandhinam enaṃ dehinam avyayam svato guṇasaṃbandhānarhaṃ dehe vartamānaṃ nibadhnanti dehe vartamānatvopādhinā nibadhnantītyarthaḥ // //
2329sattvarajastamasām ākāraṃ bandhanaprakāraṃ cāha
2331tatra sattvarajastamas tu sattvasya svarūpam īdṛśam nirmalatvāt prakāśakam prakāśasukhāvaraṇasvabhāvarahitatā nirmalatvam prakāśasukhajananaikāntasvabhāvatayā prakāśasukhahetubhūtam ityarthaḥ /
2337rajo rāgātmakam rāgahetubhūtam /
2341tad rajaḥ dehinaṃ karmasu kriyāsu spṛhājananadvāreṇa nibadhnāti kriyāsu hi spṛhayā yāḥ kriyā ārabhate dehī tāś ca puṇyapāparūpā iti tatphalānubhavasādhanabhūtāsu yoniṣu janmahetavo bhavanti /
2342ataḥ karmasaṅgadvāreṇa rajo dehinaṃ nibadhnāti /
2343tad evaṃ rajo rāgatṛṣṇāsaṅgahetuḥ karmasaṅgahetuś cety uktaṃ bhavati // //
2356sattvaṃ sukhasaṅgapradhānam rajaḥ karmasaṅgapradhānam tamas tu vastuyāthātmyajñānam āvṛtya viparītajñānahetutayā kartavyaviparītapravṛttisaṅgapradhānam // //
2360rajastamasī kadācid abhibhūya sattvam udriktaṃ vartate tathā tamassattve abhibhūya rajaḥ kadācit kadācic ca rajassattve abhibhūya tamaḥ // //
2366etāni rajasi pravṛddhe jāyante /
2367yadā lobhādayo vartante tadā rajaḥ pravṛddham iti vidyād ityarthaḥ // //
2375rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate /
2376rajasi pravṛddhe maraṇaṃ prāpya phalārthaṃ karma kurvatāṃ kuleṣu jāyate tatra janitvā svargādiphalasādhanakarmasv adhikarotītyarthaḥ //
2382antyakālapravṛddhasya rajasas tu phalaṃ phalasādhanakarmasaṅgikulajanmaphalābhisandhipūrvakakarmārambhatatphalānubhavapunarjanmarajovṛddhiphalābhisandhipūrvaka karmārambhaparamparārūpaṃ sāṃsārikaduḥkhaprāyam evety āhuḥ tadguṇayāthātmyavidaḥ /
2387tathā pravṛddhād rajasaḥ svargādiphalalobho jāyate /
2391rajasaḥ svargādiphalalobhakaratvād rājasāḥ phalasādhanabhutaṃ karmānuṣṭhāya tatphalam anubhūya punar api janitvā tad eva karmānutiṣṭhantīti madhye tiṣṭhanti /
2396evaṃ sāttvikāhārasevayā phalābhisandhirahitabhagavadārādhanarūpakarmānuṣṭhānaiś ca rajastamasī sarvātmanābhibhūya utkṛṣṭasattvaniṣṭho yadāyaṃ guṇebhyo 'nyaṃ kartāraṃ nānupaśyati guṇā eva svānuguṇapravṛttiṣu kartāra iti paśyati guṇebhyaś ca paraṃ vetti kartṛbhyo guṇebhyaś ca param anyam ātmānam akartāraṃ vetti sa madbhāvam adhigacchati mama yo bhāvas tam adhigacchati /
2406ātmavyatirikteṣu vastvaniṣṭeṣu saṃpravṛttāni sattvarajastamasāṃ kāryāṇi prakāśapravṛttimohākhyāni yo na dveṣṭi tathā ātmavyatirikteṣv iṣṭeṣu vastuṣu tāny eva nivṛttāni na kāṅkṣati // //
2566sattvasaṃśuddhiḥ sattvasyāntaḥkaraṇasya rajastamobhyām aspṛṣṭatvam /
2699śāstravidhim utsṛjya śraddhayānvitā ye yajante teṣāṃ niṣṭhā kā kiṃ sattvam āhosvid rajaḥ atha tamaḥ niṣṭhā sthitiḥ sthīyate 'sminn iti sthitiḥ sattvādir eva niṣṭhety ucyate /
2700teṣāṃ kiṃ sattve sthitiḥ kiṃ vā rajasi kiṃ vā tamasītyarthaḥ // //
2756te ca rajomayatvād duḥkhaśokāmayavardhanāḥ rajovardhanāś ca // //
2822anantaraṃ mokṣasādhanatayā nirdiṣṭayos tyāgasaṃnyāsayor aikyam tyāgasya ca svarūpam bhagavati sarveśvare ca sarvakarmaṇāṃ kartṛtvānusandhānam sattvarajastamasāṃ kāryavarṇanena sattvaguṇasyāvaśyopādeyatvam svavarṇocitānāṃ karmaṇāṃ paramapuruṣārādhanabhūtānāṃ paramapuruṣaprāptinirvartanaprakāraḥ kṛtsnasya gītāśāstrasya sārārtho bhaktiyoga ity ete pratipādyante /
2866yo mahāyajñādyāśramakarma parityajet sa rājasaṃ rajomūlaṃ tyāgaṃ kṛtvā tad ayathāvasthitaśāstrārtharūpam iti jñānotpattirūpaṃ tyāgaphalaṃ na labhate ayathāvat prajānāti buddhis sā pārtha rājasī iti hi vakṣyate /
2994ato mumukṣuṇā rajastamasī abhibhūya sattvam evopādeyam ity uktaṃ bhavati // //
2998etat sarvaṃ sattvaguṇavṛddhikāryam iti sattvopādeyatājñāpanāya sattvarajastamasāṃ kāryabhedāḥ prapañcitāḥ /
3002brāhmaṇasya svabhāvaprabhavo rajastamo'bhibhavenodbhūtaḥ sattvaguṇaḥ kṣatriyasya svabhāvaprabhavaḥ tamassattvābhibhavenodbhūto rajoguṇaḥ vaiśyasya svabhāvaprabhavaḥ sattvarajo'bhibhavenālpodriktas tamoguṇaḥ śūdrasya svabhāvaprabhavas tu rajassattvābhibhavenātyudriktas tamoguṇaḥ /
3023kṣatriyavaiśyayos tu svato rajastamaḥpradhānatvena śamadamādayo duḥkhopādānā iti kṛtvā na tat karmety uktam /