Occurrences of kāraṇa in "Bhagavadgītābhāṣya"
Click [+] to expand the context.
115bādhitānuvṛttir api tair na śakyate vaktum bādhakenādvitīyātmajñānenātmavyatiriktabhedajñānakāraṇasyānāder vinaṣṭatvāt /
117iha tu bhedajñānasya saviṣayasya sakāraṇasyāpāramārthikatvena vastuyāthātmyajñānavinaṣṭatvān na kathañcid api bādhitānuvṛttiḥ saṃbhavati /
495te tv aghaṃ bhuñjate pāpā ye pacanty ātmakāraṇāt iti vakṣyate /
539evaṃ paramapuruṣeṇa pravartitam idaṃ cakram annād bhūtaśabdanirdiṣṭāni sajīvāni śarīrāṇi paryjanyād annam yajñāt parjanyaḥ yajñaś ca kartṛvyāpārarūpāt karmaṇaḥ karma ca sajīvāc charīrāt sajīvaṃ śarīraṃ punar apy annād ity anyonyakāryakāraṇabhāvena cakravat parivartamānam iha sādhane vartamāno yaḥ karmayogādhikārī jñānayogādhikārī vā nānuvartayati na pravartayati yajñaśiṣṭena dehadhāraṇam akurvan so 'ghāyur bhavati /
727sṛjyānāṃ devādīnāṃ kṣetrajñānāṃ sṛṣṭeḥ kāraṇamātram evāyaṃ paramapuruṣaḥ devādivaicitrye tu pradhānakāraṇaṃ sṛjyabhūtakṣetrajñānāṃ prācīnakarmaśaktaya eva /
982yogam ātmāvalokanaṃ prāptum icchor mumukṣoḥ karmayoga eva kāraṇam ucyate /
983tasyaiva yogārūḍhasya pratiṣṭhitayogasyaiva śamaḥ karmanivṛttiḥ kāraṇam ucyate /
988tasmād ārurukṣor viṣayānubhavārhatayā tadananuṣaṅgābhyāsarūpaḥ karmayoga eva yoganiṣpattikāraṇam /
998yathoktaṃ bhagavatā parāśareṇāpi mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ /
1122prathamenādhyāyaṣaṭkena paramaprāpyabhūtasya parasya brahmaṇo niravadhasya nikhilajagadekakāraṇasya sarvajñasya sarvabhūtasya satyasaṅkalpasya mahāvibhūteḥ śrīmato nārāyaṇasya prāptyupāyabhūtaṃ tadupāsanaṃ vaktuṃ tadaṅgabhūtam ātmajñānapūrvakakarmānuṣṭhānasādhyaṃ prāptuḥ pratyagātmano yāthātmyadārśanam uktam /
1169yathā sarvakāraṇasyāpi prakṛtidvayasya kāraṇatvena sarvācetanavastuśeṣiṇaś cetanasyāpi śeṣitvena kāraṇatayā śeṣitayā cāhaṃ parataraḥ tathā jñānaśaktibalādiguṇayogena cāham eva parataraḥ /
1172sarvam idaṃ cidacidvastujātaṃ kāryāvasthaṃ kāraṇāvasthaṃ ca maccharīrabhūtaṃ sūtre maṇigaṇavad atmatayāvasthite mayi protam āśritam /
1184tad evaṃ cetanācetanātmakaṃ kṛtsnaṃ jagan madīyaṃ kāle kāle matta evotpadyate mayi ca pralīyate mayy evāvasthitam maccharīrabhūtam madātmakaṃ cety aham eva kāraṇāvasthāyāṃ kāryāvathāyāṃ ca sarvaśarīratayā sarvaprakāro 'vasthitaḥ /
1185ataḥ kāraṇatvena śeṣitvena ca jñānādyasaṅkhyeyakalyāṇaguṇagaṇaiś cāham eva sarvaiḥ prakāraiḥ parataraḥ matto 'nyat kenāpi kalyāṇaguṇagaṇena parataraṃ na vidyate /
1247matta eveti tān viddhi na tv ahaṃ teṣu te mayi // iti prakṛtidvayasya kāryakāraṇobhayāvasthasya paramapuruṣāyattasvarūpasthitipravṛttitvaṃ paramapuruṣasya ca sarvaiḥ prakāraiḥ sarvasmāt parataratvam uktam ataḥ sa evātra jñānīty ucyate // //
1272mayi manuṣyatvādisaṃsthānadarśanamātreṇa mūḍho 'yaṃ loko mām ativāyvindrakarmāṇam atisūryāgnitejasam upalabhyamānam api ajam avyayaṃ nikhilajagadekakāraṇaṃ sarveśvaraṃ māṃ sarvasamāśrayaṇīyatvāya manuṣyatvasaṃsthānam āsthitaṃ nābhijānāti // //
1291saptame parasya brahmaṇo vāsudevasyopāsyatvam nikhilacetanācetanavastuśeṣitvam kāraṇatvam ādhāratvam sarvaśarīratayā sarvaprakāratvena sarvaśabdavācyatvam sarvaniyantṛtvam sarvaiś ca kalyāṇaguṇagaṇais tasyaiva parataratvam sattvarajastamomayair dehendriyatvena bhogyatvena cāvasthitair bhāvair anādikālapravṛttaduṣkṛtapravāhahetukais tasya tirodhānam atyutkṛṣṭasukṛtahetukabhagavatprapattyā sukṛtatāratamyena ca pratipattivaiśeṣyād aiśvaryākṣarayāthātmyabhagavatprāptyapekṣayopāsakabhedam bhagavantaṃ prepsor nityayuktatayaikabhaktitayā cātyarthaparamapuruṣapriyatvena ca śraiṣṭhyam durlabhatvaṃ ca pratipādya eṣāṃ trayāṇāṃ jñātavyopādeyabhedāṃś ca prāstauṣīt /
1377tasmād avyaktād acetanaprakṛtirūpāt puruṣārthatayā paraḥ utkṛṣṭo bhāvo 'nyo jñānaikākāratayā tasmād visajātīyaḥ avyaktaḥ kenacit pramāṇena na vyajyata ity avyaktaḥ svasaṃvedyasvāsādhāraṇākāra ityarthaḥ sanātanaḥ utpattivināśānarhatayā nityaḥ yaḥ sarveṣu viyadādibhūteṣu sakāraṇeṣu sakāryeṣu vinaśyatsu tatra tatra sthito 'pi na vinaśyati saḥ avyakto 'kṣara ityuktaḥ ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate kūṭastho 'kṣara ucyate ityādiṣu taṃ vedavidaḥ paramāṃ gatim āhuḥ /
1476evaṃ māṃ bhūtamaheśvaraṃ sarvajñaṃ satyasaṅkalpaṃ nikhilajagadekakāraṇaṃ paramakāruṇikatayā sarvasamāśrayaṇīyatvāya mānuṣīṃ tanum āśritaṃ svakṛtaiḥ pāpakarmabhir mūḍhā avajānanti prākṛtamanuṣyasamaṃ manyante /
1503nidhānaṃ nidhīyata iti nidhānam utpādyam upasaṃhāryaṃ cāham evetyarthaḥ avyayaṃ bījam tatra tatra vyayarahitaṃ yat kāraṇam tad aham eva // //
1562kuta etat samyagvyavasito hi saḥ yato 'sya vyavasāyaḥ susamīcīnaḥ bhagavān nikhilajagadekakāraṇabhūtaḥ paraṃ brahma nārāyaṇaś carācarapatir asmatsvāmī mama gurur mama suhṛn mama paramaṃ bhogyam iti sarvair duṣprāpo 'yaṃ vyavasāyas tena kṛtaḥ tatkāryaṃ cānanyaprayojanaṃ nirantaraṃ bhajanaṃ tasyāsti ataḥ sādhur eva bahumantavyaḥ /
1577manmanā bhava mayi sarveśvareśvare nikhilaheyapratyanīkakalyāṇaikatāne sarvajñe satyasaṅkalpe nikhilajagadekakāraṇe parasmin brahmaṇi puruṣottame puṇḍarīkadalāmalāyatākṣe svacchanīlajīmūtasaṅkāśe yugapaduditadinakarasahasrasadṛśatejasi lāvaṇyāmṛtamahodadhau udārapīvaracaturbāhau atyujjvalapītāmbare amalakirīṭamakarakuṇḍalahārakeyūrakaṭakabhūṣite apārakāruṇyasauśīlyasaundaryamādhuryagāmbhīryaudāryavātsalyajaladhau anālocitaviśeṣāśeṣalokaśaraṇye sarvasvāmini tailadhārāvad avicchedena niviṣṭamanā bhava /
1607ayaṃ tu lokamaheśvaraḥ kāryakāraṇāvasthād acetanād baddhān muktāc ca cetanād iśitavyāt sarvasmān nikhilaheyapratyanīkānavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇaikatānatayā niyamanaikasvabhāvatayā ca visajātīya itītrasajātīyatāmoharahito yo māṃ vetti sa sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate iti // //
1627ahaṃ sarvasya vicitracidacitprapañcasya prabhavaḥ utpattikāraṇam sarvaṃ matta eva pravartate itīdaṃ mama svābhāvikaṃ niraṃkuśāiśvaryaṃ sauśīlyasaundaryavātsalyādikalyāṇaguṇagaṇayogaṃ ca matvā budhā jñāninaḥ bhāvasamanvitāḥ māṃ sarvakalyāṇaguṇānvitaṃ bhajante /
1741sṛjyanta iti sargāḥ teṣām ādiḥ kāraṇam sarvadā sṛjyamānānāṃ sarveṣāṃ prāṇināṃ tatra tatra sraṣṭāro 'ham evetyarthaḥ /
1786bahunā etena ucyamānena jñānena kiṃ prayojanam /idaṃ cidacidātmakaṃ kṛtsnaṃ jagat kāryāvasthaṃ kāraṇāvasthaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca svarūpasadbhāve sthitau pravṛttibhede ca yathā matsaṅkalpaṃ nātivarteta tathā mama mahimno 'yutāyutāṃśena viṣṭabhyāham avasthitaḥ /
1929sad asac ca tvam eva sadasacchabdanirdiṣṭaṃ kāryakāraṇabhāvenāvasthitaṃ prakṛtitattvaṃ nāmarūpavibhāgavattayā kāryāvasthaṃ sacchabdanirdiṣṭaṃ tadanarhatayā kāraṇāvastham asacchabdanirdiṣṭaṃ ca tvam eva /
1986mama idaṃ sarvasya praśāsane 'vasthitaṃ sarvāsrayaṃ sarvakāraṇabhūtaṃ rūpaṃ yad dṛṣṭavān asi tat sudurdarśaṃ na kenāpi draṣṭuṃ śakyam /
2028ye tu laukikāni dehayātrāśeṣabhūtāni dehadhāraṇārthāni ca aśanādīni karmāṇi vaidikāni ca yagadānahomatapaḥprabhṛtīni sarvāṇi sakāraṇāni soddeśyāni adhyātmacetasā mayi saṃnyasya matparāḥ madekaprāpyāḥ ananyenaiva yogena ananyaprayojanena yogena māṃ dhyāyanta upāsate dhyānārcanapraṇāmastutikīrtanādīni svayam evātyarthapriyāṇi prāpyasamāni kurvanto mām upāsata ityarthaḥ /
2036atha sahasaiva mayi sthiraṃ cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi tato 'bhyāsayogena mām āptum iccha svābhāvikānavadhikātiśayasaundaryasauśīlyasauhārdavātsalyakāruṇyamādhuryagāmbhīryaudāryaśairyavīryaparākramasārvajñyasatyakāmatvasatyasaṃkalpatvasarveśvaratvasakalakāraṇatvādyasaṃkhyeyaguṇasāgare nikhilaheyapratyanīke mayi niratiśayapremagarbhasmṛtyabhyāsayogena sthiraṃ cittasamādhānaṃ labdhvā māṃ prāptum iccha // //
2103atredaṃ tattvam acidvastunaś cidvastunaḥ parasya ca brahmaṇo bhogyatvena bhoktṛtvena ceśitṛtvena ca svarūpavivekam āhuḥ kāścana śrutayaḥ asmān māyī sṛjate viśvam etat tasmiṃś cānyo māyayā sanniruddhaḥ māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyān māyinaṃ tu maheśvaraṃ kṣaraṃ pradhānam amṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāv īśate deva ekaḥ amṛtākṣaraṃ haraḥ iti bhoktā nirdiśyate pradhānam ātmano bhogyatvena haratīti haraḥ sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaściñ janitā na cādhipaḥ pradhānakṣetrajñapatir guṇeśaḥ patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ śāśvataṃ śivam acyutam jñājñau dvāv ajāv īśanīśau nityo nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭas tatas tenāmṛtatvam eti tayor anyaḥ pippalaṃ svādv atty anaśnann anyo 'bhicākaśīti ajām ekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām /
2114evaṃ sarvāvasthāvasthitacidacidvastuśarīratayā tatprakāraḥ paramapuruṣa eva kāryāvasthakāraṇāvasthajagadrūpeṇāvasthita itīmam arthaṃ jñāpayituṃ kāścana śrutayaḥ kāryāvathaṃ kāraṇāvathaṃ ca jagat sa evety āhuḥ sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam tad aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti /
2120ataḥ kāryāvasthaḥ kāraṇāvasthaś ca sthūlasūkṣmacidacidvastuśarīraḥ paramapuruṣa eveti kāraṇāt kāryasyānanyatvena kāraṇavijñānena kāryasya jñātatayaikavijñānena sarvavijñānaṃ ca samīhitam upapannataram /
2121hantāham imās tisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi iti tisro devatāḥ iti sarvam acidvastu nirdiśya tatra svātmakajīvānupraveśena nāmarūpavyākaraṇavacanāt sarve vācakāḥ śabdāḥ acijjīvaviśiṣṭaparamātmana eva vācakā iti kāraṇāvasthaparamātmavācinā śabdena kāryavācinaḥ śabdasya sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyavṛttam /
2122ataḥ sthūlasūkṣmacidacitprakāraṃ brahmaiva kāryaṃ kāraṇaṃ ceti brahmopādānaṃ jagat /
2123sūkṣmacidacidvastuśarīraṃ brahmaiva kāraṇam iti jagato brahmopādānatve 'pi saṃghātasyopādānatvena cidacitor brahmaṇaś ca svabhāvāsaṅkaro 'py upapannataraḥ /
2125tantūnāṃ pṛthaksthitiyogyānām eva puruṣecchayā kadācit saṃhatānāṃ kāraṇatvaṃ kāryatvaṃ ca iha tu cidacitos sarvāvasthayoḥ paramapuruṣaśarīratvena tatprakāratayaiva padārthatvāt tatprakāraḥ paramapuruṣa eva karāṇa kāryaṃ ca sa eva sarvadā sarvaśabdavācya iti viśeṣaḥ /
2139evaṃ cidacidīśvarāṇāṃ svarūpabhedaṃ svabhāvabhedaṃ ca vadantīnāṃ kāryakāraṇabhāvaṃ kāryakāraṇayor ananyatvaṃ vadantīnāṃ ca sarvāsāṃ śrutīnām avirodhaḥ cidacitoḥ paramātmanaś ca sarvadā śarīrātmabhāvaṃ śarīrabhūtayoḥ kāraṇadaśāyāṃ nāmarūpavibhāgānarhasūkṣmadaśāpattiṃ kāryadaśāyāṃ ca tadarhasthūladaśāpattiṃ vadantībhiḥ śrutibhir eva jñāyata iti brahmājñānavādasyaupādhikabrahmabhedavādasya anyasyāpi apanyāyamūlasya sakalaśrutiviruddhasya na kathaṃcid apy avakāśo dṛśyata ity alam ativistareṇa // //
2190bhagavaccharīratayā bhagavaccheṣataikarasaṃ hy ātmasvarūpam tathā ca śrutiḥ ya ātmani tiṣṭhan ātmano 'ntaro yam atmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānam antaro yamayati iti tathā sa kāraṇaṃ karaṇādhipādhipo na cāsya kaściñ janitā na cādhipaḥ pradhānakṣetrajñapatir guṇeśaḥ ityādikā /
2196na sat tan nāsad ucyate kāryakāraṇarūpāvasthādvayarahitatayā sadasacchabdābhyām ātmasavarūpaṃ nocyate /
2197kāryāvasthāyāṃ hi devādināmarūpabhāktvena sad ity ucyate tadanarhatā kāraṇāvasthāyām asad ity ucyate /
2200kāryakāraṇāvasthādvayānvayas tv ātmanaḥ karmarūpāvidyāveṣṭanakṛtaḥ na svarūpakṛta iti sadasacchabdābhyām ātmasvarūpaṃ nocyate /
2201yady api asad vā idam agra āsīt iti kāraṇāvasthaṃ paraṃ brahmocyate tathāpi nāmarūpavibhāgānarhasūkṣmacidacidvastuśarīraṃ paraṃ brahma kāraṇāvastham iti kāraṇāvasthāyāṃ kṣetrakṣetrajñasvarūpam api asacchabdavācyam kṣetrajñasya sāvasthā karmakṛteti pariśuddhasvarūpaṃ na sadasacchabdanirdeśyam // //
2249kāryaṃ śarīram kāraṇāni jñānakarmātmakāni samanaskānīndriyāṇi /
2260tad idam uktaṃ kāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu iti // //
2289sarvāṇi karmāṇi kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate iti pūrvoktarītyā prakṛtyā kriyamāṇānīti yaḥ paśyati tathā ātmānaṃ jñānākāraṃ akartāraṃ ca yaḥ paśyati tasya prakṛtisaṃyogas tadadhiṣṭhānaṃ tajjanyasukhaduḥkhānubhavaś ca karmarūpājñānakṛtānīti ca yaḥ paśyati sa ātmānaṃ yathāvad avasthitaṃ paśyati // //
2304tatra bandhahetuḥ pūrvapūrvasattvādiguṇamayasukhādisaṅga iti cābhihitam kāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu iti /
2316ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā // apareyam iti nirdiṣṭā acetanaprakṛtiḥ mahadahaṅkārādivikārāṇāṃ kāraṇatayā mahadbrahmety ucyate /
2324sarvāsu devagandharvayakṣarākṣasamanuṣyapaśumṛgapakṣisarīsṛpādiṣu yoniṣu tattanmūrtayo yāḥ saṃbhavanti jāyante tāsāṃ brahma mahad yoniḥ kāraṇam mayā saṃyojitacetanavargā mahadādiviśeṣāntāvasthā prakṛtiḥ kāraṇam ityarthaḥ /
2432anantare cādhyāye puruṣasya kāryakāraṇobhayāvasthaprakṛtisaṃbandho guṇasaṅgamūlo bhagavataiva kṛta ity uktvā guṇasaṅgaprakāraṃ savistaraṃ pratipādya guṇasaṅganivṛttipūrvakātmayāthātmyāvāptiś ca bhagavadbhaktimūlety uktam /
2900sāṃkhyā buddhiḥ sāṃkhye kṛtānte yathāvasthitatattvaviṣayayā vaidikyā buddhyā anusaṃhite nirṇaye sarvakarmaṇāṃ siddhaye utpattaye proktāni pañcaitāni kāraṇāni nibodhe me mama sakāśād anusaṃdhatsva /
3007bhagavān puruṣottamo vāsudevaḥ parabrahmaśabdābhideyo nirastanikhiladoṣagandhaḥ svābhāvikānavadhikātiśayajñānaśaktyādyasaṅkhyeyakalyāṇaguṇagaṇo nikhilavedavedāntavedyaḥ sa eva nikhilajagadekakāraṇaṃ nikhilajagadādhārabhūtaḥ nikhilasya sa eva pravartayitā tadārādhanabhūtaṃ ca vaidikaṃ kṛtsnaṃ karma tais tair ārādhito dharmārthakāmamokṣākhyaṃ phalaṃ prayacchatīty asyārthasya satyatāniścaya āstikyam vedaiś ca sarvair aham eva vedyaḥ ahaṃ sarvasya prabhavo mattas sarvaṃ pravartate mayi sarvam idaṃ protam bhoktāraṃ yajñatapasāṃ jñātvā māṃ śāntim ṛcchati mattaḥ parataraṃ nānyat kiñcid asti dhanañjaya yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam /