Occurrences of dharmin in "Mīmāṃsāślokavārttikakāśikā"
Click [+] to expand the context.
1751tad ayam artho bhavati dṛṣṭādṛṣṭārthā api vaidikyaś codanā dharmiṇyaḥ /
1755prāmāṇyaṃ vā dharmīti pratijñāya narāpekṣam iti sādhayitavyam /
2077itarathā pūrvaśaktivināśāpūrvotpādadharmikalpanābhir atigauravaṃ bhavet /
5606anumāne sarvatra dharmī dharmaviśiṣṭaḥ prameyo bhavati na vastusattāmātram /
5609yadi tv ihāpi dharmaviśiṣṭaḥ kaścid dharmy eko 'numīyeta taddharmaviśeṣaṇāsiddher ayuktam ity āśaṅkayā sahāha dharmeṇeti // //
6070yadi tu samavāyinor ātmarūpaṃ svarūpam eva samavāyaḥ nāsāv anyena sambandhanīya ity ucyate evaṃ tarhy aṅgīkṛto 'bhedavāda iti dharmadharmiṇor eva svarūpaṃ samavāyo 'stu yady avaśyaṃ samavāyanāmnā prayojanaṃ kiṃ samavāyāntaragraheṇety āha atheti // //
6073abhede tu param ubhayavādisiddhayor dharmadharmiṇor evābhedo 'bhyupagantavyaḥ /
6075nanv astu jātyādidharmāṇām abhedaḥ dharmy eva tu bhinno nopalabhyate yaḥ savikalpakajñānair viṣayīkriyate tat tāvad upanyasyati nanv iti /
6076evaṃ hi manyante nāyaṃ dharmī dharmebhyo 'tirikto 'ṅgulībhya ivāṅguṣṭho dṛśyate /
6085atra parihāram āha āvirbhāveti dharmyantena /
6088satyam kena vā dharmebhyo 'tyantabhedo dharmiṇa upeyate /
6090api ca yadi dharmātirikto dharmī na syāt ko 'yam āvirbhāvatirobhāvadharmakeṣu rūpādiṣv anugataḥ pratyabhijñāyate /
6093ato 'sti dharmebhyo bhinnaṃ teṣv anugataṃ dharmirūpaṃ yadvaśād evaṃ vibhāga iti /
6094api cātyantābhedapakṣe dharmagrahaṇam antareṇa dharmī na jñāyetaiva /
6095dṛśyate ca dharmagrahaṇāt prāg eva santam asādau dharmijñānam ity āha yatra veti /
6096ataḥ siddham asti dharmi dharmāś ca tadanatirekiṇo jātyādaya iti // //
6102nanv evaṃ kāyacakṣur gocaro dharmī bhidyate grāhakabhedād rūpādivat /
6120sadrūpeṇa rūpādīnām ekatvaṃ rūpādirūpeṇa ca dharmiṇo nānātvam ity arthaḥ // //
6122na kvacid dharmiṇi tvakcakṣuṣoḥ saṅkaro dṛṣṭa ity ekam evākṣaṃ yuktam ity arthaḥ /
6212evaṃ tāvad asti dharmī grāhakabhede cābhinnaḥ /
6215ayam arthaḥ yady api jātyādirūpo dharmī tathāpi teṣām eva śabdātiriktānām abhāvāt tadrūpeṇa vastuni nirūpyamāṇe śabdātmanaiva nirūpaṇam āpadyate /
7588stambhādipratyaya iti dharminirdeśaḥ /
7716abhidhoccāraṇadharmadharmyubhayoktibhiḥ /
7723kiṃ nirālambanatvaṃ dharmiṇo bhinnam abhinnaṃ vā /
7758kiñ cedam api cātra vikalpanīyaṃ yo 'yaṃ dharmiṇo nirdeśakaḥ pratyayaśabdaḥ sa kiṃ bhāve kartari karaṇe vā vyutpadyate karmaṇi vā /
7772kartṛkaraṇapakṣe tv ayam aparo doṣaḥ yaddharmadharmivacanayoḥ śabdayor api nirālambanatvaṃ pratijñāyeta /
7805evaṃ tāvad dharmī vikalpya dūṣitaḥ /
7950bāhyārthālambanā buddhir iti dhīr dharmiṇī /
8040dharmadharmiṇau vikalpya dūṣitau /
8198yathā dharmadharmibodhakapratyayanirālambanatvān na dharmo dharmī nobhayam iti pratijñādidoṣo 'bhihitaḥ tathā samastavyastayor dharmadharmiṇor vyāptibalena svarūpasvaviśeṣau vighnan viruddho 'pi pratyayatvaṃ hetur iti // //
8200na hy ekasmin jñānamātre vastuni dṛṣṭāntavacasaḥ sādhyāṃśo nirālambanatvaṃ hetvaṃśaḥ pratyayatvaṃ tasya cāsādhyāṃśena vyāptiḥ dṛṣṭāntadharmitaddharmatā ca sādhyasādhanayor iti sarvam idam upapadyate /
8457na hy anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād itiparasparaṃ dharmiṇo vā bhinnayor hetusādhyayor avagatir asti /
8473nyāyavidbhir hi diṅnāgācāryair idam uktaṃ sarva evāyam anumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhena dharmadharminyāyena bahiḥ sadasattvam apekṣata iti // //
9619nanv evam api tāvad atyantabhedo grāhyagrāhakayor aniṣṭa eva abhedasyāpi dharmadharmiṇor iṣṭatvād ata āha yas tv iti /
9713tadāpi tv ayaṃ dharmadharmitvavibhāgāśrayaṇena pratyayātmanā grāhako dravyādirūpeṇa grāhya iti vācyam /
9714kim asti tadā dharmadharmibhedaḥ /
10022na cāyaṃ dharmadharmikṛto bhedo jñāne sambhavati /
10448iha ca jñānāny eva dharmīṇi samānāyāṃ santatāv ahetubhūtānīti sādhyo dharmaḥ /
10472jñānaṃ dharmi na svāṃśaṃ gṛhṇātīti sādhyaṃ jñānotpatter iti hetuḥ /
11245adhunā ca dharmadharmivibhāgenānavagamāt /
11438yāvati hi deśe kāle vā vartamānasya yasya vyāpyatā nirūpitapūrvā yāvaddeśakālabhāvinā vyāpakena tasya vyāpakāṃśasya tāvaty eva deśādau vartamānasya sa vyāpyāṃśas tādṛg eva gaganādivarttidharmyantare dṛṣṭāntadharmyapekṣayā sādhyadharmiṇi dṛṣṭas san pratipādako bhavatiniyamo hy anumānāṅgam /
11688satyaṃ na viśeṣayor vyāptiḥ sāmānyātmanor eva tu kasyacid dharmiṇo dharmayos tattadbhedaparityāgena vyāptir avagamyate dhūmākṛtir agnyākṛtyā niyateti /
11734jñānatvād eva tanmithyātvaṃ sādhayato bauddhasyeṣṭavighātakārī hetuḥ dharmadharmisvarūpasvaviśeṣayor api pratikṣepāt /
11857evam eva dharmimātrānumāne svatantrobhayānumāne vā siddhasādhyatā darśayitavyety āha tatheti // //
11858dharmadharmyubhayeṣv evānumeyeṣu yathāsaṅkhyaṃ dūṣaṇāntarāṇy āha ekadeśasyeti // //
11866samadhigataṃ tāvad dharmadharmyubhayeṣāṃ vyastasamastānāṃ na sādhyatvam iti // //
11867atha kasmād dharmadharmisambandha eva sādhyo na bhavatīty ata āha sambandha iti /
11949ato 'numeyāntarāsambhavād viśeṣaṇaviśeṣyabhūtau dharmadharmiṇāv evānumānasamadhigamyāv iti // //
11953sarvathā hi dharmamātre dharmiṇi vā svatantre pramīyamāṇe siddhasādhyatādidoṣo bhavati na viśiṣṭapramāyām /
11955sarvathā tāvat dharmiṇa eva parvatāder agnyādidharmas taddharmeṇaiva dhūmādināvagantavyaḥ /
11963tathā svayam anumānena pratipannam arthaṃ tenaiva paraṃ pratipādayanto laukikā dharmiṇā viśiṣṭam eva hetuṃ prayuñjānā dṛśyante yathāgnyanumāna eva dhūmavattvād agnimān iti /
11965viśeṣaṇatayā hi parvataviśiṣṭo 'gnir iti dharmiṇy upātte dhūmavattvād iti hetudharmeṇa tasya sambandho na sphuṭaṃ prakāśate /
11966dharmadharmitayāvagatasya hetutvam /
11967na ca guṇabhāvopātto dharmī hetudharmasambandham arhati guṇānāṃ parasparāsambandhāt /
11969yat svayam api dharmaviśiṣṭam eva dharmiṇaṃ budhyate na viparītam iti // //
11970yadi tarhi dharmiṇo hetudharmeṇa sambandho na sphuṭaḥ kena tarhi prasajyata ity ata āha pradhānatvād iti /
11975ato dharmy eva dharmaviśiṣṭaḥ svayaṃ pramātṛbhir avagamyate /
11977yadi tūcyate satyaṃ pradhānatayā dharmeṇa hetos sambandho vākyād avagamyate liṅgabalīyastvena tu vākyaṃ bādhitvā dharmiṇaiva sambandhaḥ kalpayiṣyate /
11978hetudharmasya hi dharmiṇaiva sambandhayogyatā na dharmeṇa ato dharmasambandhābhāvād dharmiṇaiva sambandho bhaviṣyatīty ata āha tatreti /
11979ayam abhiprāyaḥ satyam evaṃ dharmiṇā sambandhaḥ sidhyati /
11983dhvaneḥ kṛtakatvād iti vā punardharmyupādānena hetur viśeṣaṇīyaḥ na caivaṃ prayoktāraḥ prayuñjānā dṛśyanta ity abhiprāyeṇāha dhvaner iti /
11984yas tu vadati dharmiṇy api viśiṣṭe sādhye 'nvayopadarśanavelāyāṃ yatra yatra kṛtakatvam ity ukte dhvanir eva pradhānatayā sambadhyeta nānityatvaṃ guṇabhūtatvād iti taṃ pratyāha anvayasyeti /
11987ataḥ pratijñāvasthāyāṃ dharmaviśiṣṭe dharmiṇi sādhyamāne yo guṇabhāva āsīt /
12000viśiṣṭasādhyapakṣa eva sthitvā dharmiviśiṣṭatā adharmasyedānīṃnirākriyate /
12031anavacchinnasmṛtāv api ca dharmo dharmiṇo viśeṣaṇam iti nedaṃ yuktisādhyam /
12032dharmāṇāṃ dharmiviśeṣaṇatayaiva sarvadāvagater ity alam aneneti /
12043ato dharmy eva dharmaviśiṣṭaḥ prameyaḥ na dharmo dharmi viśiṣṭa ity āha tasmād iti // //
12045sa hi dharmī tadāśrayatvād agneḥ /
12098asyārthaḥ guruśiṣyasahādhyāyivirodhiprativādibhyaḥ parebhyo 'numānagṛhītasyārthasya tenaivānumānena pratipādanaṃ vāñchatā yathā pūrvam asmābhiḥ pratipāditaḥ pakṣo viśiṣṭo dharmī pramīyata iti sa vaktavyaḥ /
12123tatra pakṣe dharmiṇaṃ prathamam uddiśya sādhyadharmo 'gnyādir vidhīyate /
12184iti sūkto vādivacanaprakāro dharmiṇam uddiśya sādhyadharmo vidhīyata iti // //
12185nanv evaṃ sādhyaviśiṣṭe dharmiṇi vidhīyamāne kevalasādhyānvayāvagamād dharmāntaravyudāso bhavet /
12253dharmī ca girir anubhavasiddhaḥ tathāpi viśiṣṭam anumānena viṣayīkriyata iti varṇitam asakṛt /
12391uccāraṇadharmadharmibhedāt /
12404vandhyā me jananīti pakṣo dharmyuktyā bādhyate /
12408evaṃ viśeṣite pakṣe dharmyuktivirodha ity uktaṃ bhavati /
12507dharmadharmyubhayasvarūpasvaviśeṣabādhamataḥparaṃ vakṣyāma iti saṃkṣipya sukhagrahaṇārthaṃ śrotṛbuddhisamādhānārthaṃca vṛttavartiṣyamāṇayos saṅkīrtanaṃ karoti evam iti sārdhena /
12511dharmadharmiṇor hi svarūpaṃ yena viśeṣeṇa vyāptaṃ tam ākṣipati /
12522dharmiṇas tu dviprakāro 'pi bādho 'nukta eveti ubhayathā tadbādhodāharaṇam āha adharma iti sārdhena /
12527so 'yamāgamena dharmisvarūpasvaviśeṣabādhaḥ /
12531yadā hi sarvajñānāni mithyeti sādhyate tadā dharmadharmigrāhiṇor api jñānayor mithyātvāt tadviśeṣaṇagrāhiṇoś ca mithyātvād bhavaty ubhayasyaivobhayabādha iti /
12668na hi parasparaviruddhābhyāṃ nityānityatvābhyām ekaś śabdo vyādhyate dharmibhedanibandhanauhi viruddhadharmādhyāso dṛṣṭaḥ /
12708yady api cāsauśuddhadharmidarśanād api kadācid bhavaty eva tathāpi dharmadvāreṇāpi tāvad bhavaty eveti na taddhetutvam anupapannam /
12837dharmadharmisvarūpasvaviśeṣobhayasvarūpasvaviśeṣaiḥ ṣaṭprakārāṃ viruddhatām eke bruvata ity arthaḥ /
12843dharmadharmyubhayasvarūpaṃ śrutyuktaṃ tadviśeṣās tu prāyeṇārthoktāḥ /
12873dharmisvarūpabādhodāharaṇam āha ihapratyayeti /
12874yadā hi samavāyaṃ dharmiṇaṃ kṛtvā tasya dravyādivyatirekas sādhyate ihapratyayahetutvaṃ ca hetur ucyate ihāyaṃ ghaṭa iti saṃyogo dṛṣṭāntaḥ tadā dharmisvarūpabādha ity abhiprāyaḥ // //
12876kathaṃ punar atrodāharaṇe dharmisvarūpabādhaḥ ata āha atrāpīti /
12877atrāpy udāharaṇe dharmisvarūpasya samavāyātmano vaiparītyāpādanād dhetor viruddhatā bhāvati /
12878ihapratyayahetutvaṃ hy asamavāyātmana eva dṛṣṭam iti tādrūpyaṃ virundhyād iti dharmisvarūpabādha iti // //
12879asminn eva ca dharmiviśeṣabādho 'pi darśayitavya ity āha yac ceti /
12881so 'py asya viśeṣaḥ saṃyogavadbhedāpatter bādhyata iti bhavati dharmiviśeṣaviruddho hetur iti // //
12883yadā kaścit sautrāntikaṃ pratyevaṃ sādhayati ātmā nityaḥ niravayatvāt vyomavad iti tadā dharmadharmidvayasya bādhanaṃ bhavati /
12892cakṣurāder api dharmiṇo yo viśeṣa āhaṅkārikatvaṃ nāma so 'py anenaiva hetunā bādhyate /
12896dharmiviśeṣabādho 'pi bhautikavyāptyā sūtrito 'nantaram eva vivariṣyata iti na kevalam ātmapārārthyaṃ na sidhyati asaṃhatarūpātmapārārthye ceṣṭe vyāptibalenātmano 'pi saṃhatatā prāpnotīty āha asaṃhateti /
12901dharmiviśeṣabādhaṃ vivṛṇoti anāhaṅkārikatvam iti /
13211yadi hi devadattādidharmyantarāpekṣaivāditye gatyanumānasya sāmānyato dṛṣṭateṣyate sā tarhi mahānasādidharmyantarāpekṣayāgnidhūmayor api gamyagamakatvenāvasthitayoḥ prāpnoty eva /
13356yathāhuḥ sa evāyam anumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhena dharmadharminyāyena na bahissadasattvam apekṣata iti ata āha na cāpīti /
13435kiṃ dharmikalpanayā /
13445na hy atra kalpanālāghavena pratyakṣasiddho dharmī parityāgam arhati /
13668tad idaṃ tena dharmyantareṣv eṣety atra varṇitam /
13900anumānaṃ tu dharmaviśiṣṭadharmiviṣayam ity anumānaparicchede sādhitam ity āha dharmīti /
13923siddho hi dharmī kenacid dharmeṇāsiddhena viśiṣṭas sādhyamānaḥ pakṣo bhavati /
13940pratijñārthaḥ pakṣaḥ sa ca dharmaviśiṣṭo dharmī viśiṣṭāpekṣayā dharmyekadeśa ucyate /
13942śabdo hi dharmitayopāttaḥ sa eva hetur iti /
14009svarūpamātravijñānaṃ tu na dhūmādau pakṣadharmatāyāṃ hetuḥ api tu dharmisambandhaḥ /
14011nanv atrāpy arthena dharmiṇā prathamaṃ vyutpattikāle sambandho 'vagata eva āha na cāpīti // //
14019itaś ca na pakṣadharmatety āha na ca dharmīti /
14020arthād anyas tāvad dharmī na pramīyata iti bhāvaḥ // //
14021yas tv asāv artho dharmitayā kalpanīyaḥ yaddharmatayāvagataś śabdaḥpakṣadharmo bhavati parastād api sa tāvān eva pramātavyaḥ /
14231ataḥ pratyakṣe 'pi dharmiṇi parokṣam eva sādṛśyam iti na tadviśiṣṭasya pratyakṣatvam iti sāvakāśam upamānam ity ata āha vyavasāyeti /
14453sarvadharmāṇām eva jātyādīnāṃ na dharmiṇo nānātvam atha cāvāntarasthitir api dharmadharmikṛtāsty eva /
14457tad evaṃ sādṛśyasya vastutve siddhe cakṣuṣā sambaddhasya sator dvayor dharmiṇor yugapadīkṣamāṇasyaikatra vā pratyakṣatvaṃ siddham ity āha vastutve iti // //
14974yataś cātra vākyasvarūpam eva prameyam ataḥ parvatādir iva pūrvasiddhaḥ svatantro 'sambaddhaḥ kenacid agnyādineva svatantreṇa kenacid viśeṣito dharmī dharmaviśiṣṭo nāstīty āha pūrvasiddha iti // //
14975atha śrutam eva vākyaṃ dharmitayopādāyāśrutavākyaviśiṣṭatā sādhyate tatas tadaprasiddher aprasiddhaviśeṣaṇaḥ pakṣa ity āha atheti // //
14977dharmadharmibhāvo 'pi divāvākyarātrivākyayoś śabdārthayor iva nirākārya ity āha tadvad eveti /
14978yathā tatrārthe dharmiṇy apratipanne na padaṃ taddharma ity uktam evam ihāpi nāpratipanne rātrivākye taddharmatayādivāvākyaṃ pratīyate /
15336kim idānīṃ bhāvābhāvayor abheda eva neti vadāmaḥ bhedo 'pi hy anayor dharmadharmitayā kiyān apy asty eva rūpādīnām iva /
15456kaḥ punar ayaṃ bhāvābhāvātmako dharmī yaddharmau bhāvābhāvau naikaṃ rūpādisamudāyād bhinnam upalabhyate vṛttyādivikalpākṣamatvāt /
15457ato deśādyabhinnānāṃ rūpādīnāṃ samudāyo dharmī na tattvāntaram ata āha na ceti /
15487gṛhītvā smṛtveti ca dharmadharmiṇor abhedāt samānakartṛkatvābhidhānam iti // //
15605dharmadharmitvayor abhāvāt /
15606na hitaddharmiṇaṃ kṛtvābhāvaviśiṣṭatā sādhyate tasyāpratīteḥ /
15685ayam arthaḥ citrāpaśuphalatvādiviṣayāś codanā dharmiṇyaḥmṛṣeti sādhyo dharmaḥ /
15696citreṣṭir dharmiṇī na paśuphaleti sādhyam svakāle paśvadānāt snānādivad iti /
15724yajñāyudhavaco dharmī mṛṣeti sādhyo dharmaḥ pratyakṣavirodhāt yatpratyakṣaviruddhaṃ tanmithyā yathā grāvāṇaḥ plavanta iti śilā vākyaṃ sādharmyeṇa yatheti darśayitavyam iti /
15773vaidikavaco dharmī svārthe satyam iti sādhyo dharmaḥ svārthe vaktranapekṣatvāt yat svārthe vaktāraṃ nāpekṣate tat satyam yathā padāt padārthagatā buddhiḥ /
15846uccāraṇābhidhādharmadharmyubhayoktibhir iti // //
16018tad ayaṃ prayogārthaḥ gavādiśabdo dharmī nābhidhāśakta iti sādhyam upāyāntarāpekṣatvād iti hetuḥ /