Occurrences of śakti in "Mīmāṃsāślokavārttikakāśikā"
Click [+] to expand the context.
495tad eṣa sūtrārtho bhavati śeṣaṃ bhajante yānīḍāprāśitrādīniteṣāṃ dravyāntaraprayuktiśakter abhāvād vidyamānaśeṣasya pratipattyantarasambandhāl lopaḥ akaraṇam eva syād iti // //
1191vigrahavākyārthābhidhānaśaktir hi sāmarthyam /
1317arthagocarajñānajananaśaktir hi pramāṇānāṃprāmāṇyam /
1360śreyassādhanaśaktyātmanā hi dravyādayo dharmāḥ /
1403atra kecid āhuḥ śabdaśaktinirūpaṇadvāreṇa pratijñākṣepārtham idaṃ bhāṣyam /
1793sāmānyānugatā śaktir yā kācana nirūpitā /
1807śaktito niyama iti ced na /
1809tatraitat syāt yasya bhāvasya yad utpattiśaktir asti tām anvayavyatirekābhyāṃ niścitya yo yadarthī sa tadupādatta iti /
1811vayaṃ hi brūmaḥ śaktyātmanā vikāra upādāne 'stīti /
1812bhavanto 'pi vikārotpattiśaktir upādāne 'py astīti /
1821sa tarhi śaktibhedo vaktavyaḥ /
1828upādānakāraṇaṃ śaktibheda iti /
1833tasmād vikārotpattiśaktim upādāneṣu saṅgiramāṇair vikārā evopādane śaktyātmanā santīti saṃgīryante /
1874upādānaniyamas tu śaktibhedād upapanna eva /
1876yadi mataṃ na kāryakāraṇāntarālapatitāṃ parāṃ śaktim īkṣāmaha iti /
1877na śaktisiddhim arthāpattigranthe vakṣyāmaḥ /
1878yat tūktaṃ vikārā eva śaktyātmanā santas tadutpattiśaktir vopādāneṣv astīti nāvayor viśeṣa iti /
1880mahānayaṃ viśeṣaḥ yad vikārasattām abhāvo bādhate śaktiṃ tu sūkṣmām arthāpattiḥ sādhayatīti /
1881te 'pi hi śaktyātmanā santo na yogyānupalabdhyā nirākartuṃ śakyanta iti cet keyaṃ śaktyātmatā /
1899śaktibhedakṛta eva /
1902sa cāyaṃ śaktibhedaḥ kāryadarśanasamadhigamya eveti nāpramāṇakaḥ /
1904yat tu pṛṣṭam upādānanimittāsamavāyināṃ kā śaktir iti /
1906śaktir hi śaktir eva na kāraṇaṃ tadvato dravyasya kāraṇatvāt /
1907kāraṇavac ca kāraṇaśaktir api kāryasiddhim anudhāvatīti pramāṇabalād upapatsyate /
2062sāśaṅkasyāpi na prāmāṇyaśaktir avasīdati pūrvavat prameyaparicchedāt /
2070guṇasaṃvādajñānayor apy evam eva sāpekṣatvena prathamajñāne prāmāṇyaśaktyādhānāśakter apyanavasthāpātād ity etat parastāt prapañcayiṣyata iti /
2072apica sarvabhāvānām eva svakāryajananaśaktir asatī nānyena kriyeta /
2074nanv āturasya rogāpahṛtaśakter asaty eva bhojanādiśaktir bheṣajabhedair ādhīyate /
2077itarathā pūrvaśaktivināśāpūrvotpādadharmikalpanābhir atigauravaṃ bhavet /
2078ata eva naṣṭaśaktīnāṃ bheṣajabhedair api na pratīkāraḥ /
2079asatī tu śaktis teṣām api janyetaiva aviśeṣāt /
2080ataḥ sarve bhāvāḥ svahetubhyaḥ śaktimanto jātā eva kutaścidāgantukād dhetos tirohitaśaktayaḥ sāmagrīviśeṣair abhivyaktaśaktayaḥ kāryam ārabhante /
2096svato 'satī śaktir anyena kartuṃ na śakyata iti yad uktaṃ tat prapañcayati jāte 'pīti tribhiḥ /
2369ayam abhiprāyaḥ yathā aviditasvarūpaśaktīny api cakṣurādīndriyāṇi parānapekṣāṇy eva kṛtakāryāṇi kāryānyathānupapattyā paścād avasīyante na caiteṣāṃ jñānaṃ kāryaṃ pratyupayujyate tasya nirapekṣair evendriyaiḥ kṛtatvāt /
2618tad evaṃ tāvan na samudāyaśaktyā pratyayitaśabdaḥ sādhudraṣṭari vartata ity uktam /
2692apratihatadarśanaśaktir eva hy āptaḥ sa khalu kāṣṭhāprāptajñānaprakarṣo dharmādharmāv apy aparokṣam īkṣata eva ataś ca na codanaivetyavadhāraṇam upapadyate /
2802sarvākṣaśaktiparikṣayasyānantaram evoktatvāt /
3077puruṣasya tāvadatīndriyadarśanaśaktir abhyupagataiva yadanuccaritaśabdagrahaṇam aṅgīkṛtam /
3323evaṃ ca svābhāvikasamyakparicchedaśaktir atra vacasaś śabdasyocyate /
3335tad iha tenotsargāpavādābhyām ity atra svābhāvikī vacasaś śaktir iti bhāṣyatātparyam uktam /
3374vedavākye tu svābhāvikatvād eva vacasaḥ samyagarthaparicchedaśakter na mṛṣārthatā sambhavatīti na tu vedavacanasyetyādinoktaṃ tad etad āha ata iti /
3550śaktirūpatvāt tasya /
3551śakteścātīndriyatvāt /
3560tad api ca rūpaṃ yāgādīnām atīndriyatayā nāpūrvavat pratyakṣādidṛśyam yāgādisvarūpābhidhāne tv anantāekasya dharmapadasya śaktayaḥ kalpanīyā bhaveyuḥ /
3561kathaṃ khalv ekayaiva śaktyāyaṃ nānājātīyeṣu dravyaguṇakarmasu vartate /
3573viśeṣyaṃ nābhidhāṃ gacchet kṣīṇaśaktir viśeṣaṇe //
3591na ca yoganirapekṣā samudāyaśaktiḥ yena viśeṣaṇamātre prasaṅgo bhavet /
3608śaktirūpeṇādhriyamāṇam api svarūpeṇa /
3683yadi tāvat karmaśaktiḥ phalaśaktir vā nāsau sādhanaṃ sādhyaṃ vā /
3684śakter akārakatvāt puruṣābhilaṣitaphalānuṣaṅgikatayā siddhatvāc ca /
3704kin tu phalaṃ kartum abhipravṛttasya yāgāder eva śaktimātraṃ paśvāder votpattāv abhipravṛttasya śaktimātram eva sūkṣmāvasthā apūrvam /
3706na ca karmaśaktir eva phalasādhanaṃ karmāv āntaravyāpāratvāt /
3708ataḥ karmaiva śaktaṃ phalasādhanaṃ na śaktir iti śāstrād avagamyamāne kathaṃ śakter dharmapadavācyatetyabhiprāyeṇāha tasmād iti // //
3709itaś ca phalasādhanaśaktir na dharma ity āha śaktaya iti /
3710asyārthaḥ bhāvaśaktayaḥ khalu sādhāraṇaśabdair eva yogyatāśaktisāmarthyādibhir dṛṣṭābhidhānāḥ na viśeṣato bhāvaśabdair upākhyāyante /
3713na hi laukikānāṃ dravyādīnāṃ śaktayo dharmapadenopākhyāyante /
3714ato na yāgādīnāṃ śaktayo dharmapadenopākhyāyanta iti siddham iti // //
4155vidhitvaṃ vidhiśaktir ity arthaḥ // //
4333niṣedhaśāstreṇa hiṃsāyāḥ pratyavāyaśaktir avagatā /
4336na hi daikṣapaśuhiṃsāvidhānaṃ vastunaḥ śaktim utsārayitum utsahate vidyamānadravyaguṇādiśaktimātropadeśitvāt śāstrāṇām /
4337naiṣāṃ śaktyāvāpodvāpayor vyāpāraḥ /
4340kvacid bāhyahiṃsāyāṃ niṣiddhatvāt pratyavāyahetutve hiṃsāyāḥ śaktir bodhitā na vidhānād apagacchatīti sambandha iti // //
4342evaṃvādino hi na surāṃ pibed iti niṣedhaśāstrāt surāpānasya pratyavāyaśaktir avagateti śūdro 'pi tāṃ piban pratyaveyāt /
4343tathā vaiśyastomena vaiśyasya yajamānasya vidhinābhyudayasiddhir darśiteti vaiśyastomaśaktyanusāreṇa viprarājanyayor api tatphalaṃ bhavet /
4345tathā kālabhedena śaktibhedo dṛṣṭaḥ /
4346iṣṭyor darśapūrṇamāsayoḥ parvaṇi śakteḥ pañcamyāṃ cāśakteḥ /
4348ato yathāśāstram eva śaktisadbhāvo 'bhyupeyata iti // //
4349tasmāt śāstrānusāreṇaiva karmaṇāṃ phalaśaktir āstheyety upasaṃharati /
4352yat tūktaṃ na vastuśaktyāvāpodvāpayoḥ śāstrasya vyāpāra iti tad iṣyata eva /
4353kevalaṃ śāstrānusāreṇaiva tattatkriyābhedavyavasthitā eva śaktayo 'vagamyante /
4355katham ekasya karmaṇaḥ śaktibhāvābhāvāv iti cet /
4361yathā bhojanatvābhede 'pi svasthātur akartṛbhedanibandhanaṃvyaktibhedam āśritya tatra śaktibhedaḥ samādhīyate evam ihāpi hiṃsātvenābhede 'pi rūpasyeyam aṅgahiṃsā iyaṃ bāhyahiṃseti vyaktibhedāvagater upapannaḥ śaktibheda ityabhiprāyeṇāha rūpābheda iti // //
4372śabdaśaktir eva /
4518sakṛduktasyaiva yogyatayobhayasambandhe śaktibhedāt /
4892tatraike vadanti tatra hi vacanādṛte puruṣāṇām atīndriyānubhavaśaktir nirākṛtā /
4971yathā gamerḍor iti ḍopratyayānto vyutpādito gośabdo 'gacchaty api prayogadarśanāt sarvānugatagojātimātravacano niścīyate evaṃ naṣṭāvayavārthavibhāgaḥ pratyakṣaśabdo 'parokṣāvabhāsini samudāyaśaktyaivavartata iti /
4974avayavānvayavyabhicāre hi samudāyaśaktir ātmānaṃ labhate /
4989ato 'vayavānvayāvyabhicārān na samudāyaśakter ātmalābhaḥ /
5050ayam arthaḥ yadi satsamprayogajaṃ pratyakṣam iti nocyeta tato 'vidyamāne 'pi saṃyoge yogināṃ kvacit pratyakṣaṃ jāyata iti tasya bhaviṣyaty api dharme śaktir anivāritā syāt /
5068śaktis tu sarvabhāvānāṃ nityaparokṣaiva /
5211yadi śrotrādīnāṃ śabdādigrahaṇayogyatā sā tarhy amūrtā śaktiḥ kathaṃ gacchet /
5249santi hi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādyabhivyaktiśaktayaś ca bahir iti śarīre 'pi vartamānānāṃ teṣām eva vyañjakatvānumānaṃ yuktam /
5565yo 'pi dāhādiḥ śaktyādyarthāpatter nimittaṃ so 'pi yāvat katham idaṃ kadācit kāryam akasmāj jātam iti na vikalpyate na tāvadarthāpatter nimittaṃ bhavatīti // //
5635karmaśaktivaicitryasiddhyartham avaśyābhyupagamanīya ity āha karmaśakter iti /
5636avaśyaṃ hi phalavaicitryasiddhyarthaṃ karmaṇāṃ śaktibhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ /
5639kim antargaḍunā karmaśaktikalpanayā /
5866atastatsmṛtyādyaśaktir adoṣa eveti // //
5902samudāyaśaktyaiva hi tadāśvakarṇādivat kvacid eva śabdo vartiṣyate kvacic ca neti kiṃyogavyasanena /
5904yathā tatraiva niyamānyathānupapattyā dṛṣṭakalpanā tathātrāpi prayoganiyamāyasamudāyaśaktikalpaneti kim anupapannam /
5912samudāyaśakter anabhyupagamāt prayogamātrād eva paṅkajādiśabdapravṛtteḥ /
6142nanv ekatve 'pi śaktibhedād vyavasthā setsyati ata ekam eva sarvaśarīravyāpi tvagindriyaṃ kalpyatāṃ śaktayas tasya dehabhāgeṣu bhinnā bhavantu kim indriyabhedenāta āha kalpyata iti /
6143śaktibhedo vā kalpyate indriyabhedo vā /
6146astu vā pramāṇavanty adṛṣṭāni kalpyāni subahūny api santi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādiprakāśanaśaktayaś ceti varṇitam /
6147yat tu sakalaśarīravyāpina ekasyaiva vāyavīyasya tvagindriyasya rūpādiprakāśanaśaktikalpanaṃ tadatyantāparidṛṣṭam apramāṇakam iti bhāvaḥ /
6149indriyasthāne śaktiḥ kalpanīyatayā nipated ity arthaḥ // //
6196prakṛtāv idānīṃ vyavasthāsaṅkaraugrāhyagrāhakaśaktidvāreṇopavarṇitāv upasaṃharati tasmād iti /
6197kāryadvāreṇa hi grāhyagrāhakaśaktayaḥ /
6403nityo hi vācyavācakasambandha iti pūrvam api tacchabdavācyaśaktir āsīd eva /
6420tadākāratvam asti nāsti ceti nopapadyate vidyamānasya tu śaktyaśaktibhedād upalambhānupalambhau yuktau /
6421śaktisadasadbhāvāv api tadādhārabhedād upapannāv eveti vidyamānaiva tadākāratā aśaktair nānubhūyata iti nirṇaya iti // //
6436devadattaśabdo 'pi devā enaṃ deyāsurityāśiṣā labdham arthaṃ nijayaiva śaktyā vadati /
6437evaṃ caitrādiśabdā api nakṣatragrahādinimittā gavāśvādiśabdavannityasambandhā eveti tadvad eva nātadākāratā tadrūpapratyayaṃ pratīti devair datto yo 'rthaḥ sa tasyārthaḥ atas tadartharūpapratyayaṃ prati grāhyagrāhakayor vācyavācakayor autpattiky eva śaktiḥ niyogamātraṃ tu yadabhinave piṇḍe tadanityam /
6460anyan mataṃ prāg api nāmaniyogān nāmākāragrāhyaśaktir arthasyāsīd iti /
6462niyoge tu kṛte 'sau śaktir abhivyajyate param /
6465asti hi sarvaśabdaparicchedyatāśaktir arthasya /
6884na cāruṇimna iva dravyāvachedaśaktir yajer api svargasādhanaśaktir avadhṛtā pramāṇāntareṇa /
6906na ca kriyāyāḥ phalasādhanatāśakter aśabdārthaḥ san yuktaḥ kalpayitum /
6950na ca śabdaśaktayo 'nuyoktum arhanti /
6959na ca sarvābhidhāsu prasaṅgaḥ śabdaśaktivaicitryād ity uktam /
6960śaktir hi kāryadarśanasamadhigamyā /
7008tathā cāvagatānuṣṭhīyata iti vidhiśaktim upakrāntām avasīdantīm uttabhnāti phalavattā na tu saiva vidhir iti /
7072doṣāś ca svakārye śaktivighātahetavaḥ /
7293tatraiva kiṃ kartavyam ity apekṣite tacchaktinirūpaṇāyām akṣaragrahaṇādikrameṇa kathañcit prarocanāyāṃ buddhāv utpannāyāṃ tatkāryatvam arthavādānāṃ niścīyate /
7307tatrāśaktike viniyogāsambhavāt tacchaktinirīkṣaṇāyāṃ kratvapekṣitānanyasādhitavihitasmṛtiprayojanā niścīyante /
7391ihāpi dravyakriyayoḥ śaktinirīkṣaṇād eva kramaniyamāvadhāraṇam /
7575evaṃ hi manyate yady api pratyakṣaśaktinirūpaṇam eva bāhyārthasadasadbhāvayoḥ pradhānaṃ tathāpi parair anumānam api bāhyāpahnave darśitam iti tad api nirākāryam /
7577atra cāyam evopanyāsakramo yuktaḥ yat prathamam anumānam upanyasyate tatas tasya pratyakṣeṇa bādham upanyasya tasmiṃś cokte punaḥ pratyakṣaśaktyapekṣaṇena pūrvottarapakṣāvādāv e/da eva pratyakṣaśaktinirūpaṇena nirṇaye kṛte 'numānasyopanyāso 'navasara eva syād iti // //
7895yady api na bauddhair āśrayātirekiṇī śaktir iṣyate tathāpi śaktibhedadvāreṇa dvyātmakatvam eva darśayatīti draṣṭavyam iti // //
7914atha tu buddhyutpādanaśaktivirahastasyānālambanatvam ity ucyate pratyayaśabdo nirālambana iti kim uktaṃ bhavati /
8141nacāsataḥ śaktisamavāyaḥ sambhavati /
8145asti tad deśāntarādiṣu rajatādīti na tasya śaktisamavāyo 'nupapannaḥ /
8150atha vā yadā tāvat tadāsīt yadā tāvacchaktimatā kārakībhūtenātmani jñānaṃ janitaṃ tenāpi saṃskāraḥ tad evaṃ paramparayā viṣayaśaktir ātmani saṅkrāntā /
8151sa cātmā nitya iti sadāśrayā śaktiḥ kāryāṇy ārabhate /
8152tayaiva cātmasamavāyinyā śaktyā smṛtyādijñāneṣu jāyamāneṣv atītānāgatārthāḥ kāraṇam ity ucyate yāga iva vinaṣṭo 'pi śaktidvāreṇa /
8155atas tatrāpi paramparayā kāryaśaktisaṅkrānter upapannaṃ kārakatvam /
8157ataḥ katham anyāhitaśaktyānyasya kārakatvam /
8304pratyakṣaparidṛṣṭaṃ hi sādhanavākyaṃ vaktṛprayuktaṃ taddarśanena bhavati kācit prayuktiśaktikalpanā /
8306tava tu sāpyapratijñānārthinaḥ sādhanaśaktiparīkṣaiva yuktā kim anena kathaṃ vaktrā sādhanaṃ prayuktam iti /
8313sādhanasmaraṇārtham eva vākyam atas tacchaktir eva cintanīyā /
8588yadi tv āśrayabhūtajñānavināśe 'pi śaktir vāsanā na naśyantīty ucyate tataḥ kṣaṇikatvasiddhāntahāniḥ /
8637pratyakṣabādhane cokte paścāt tacchaktyavekṣaṇāt /
8658sā punar iyam anāśrayā saṃvicchaktiparīkṣeti nāstikaikadeśinaḥ pratyavatiṣṭhantete hi grāhyavaidhuryaduḥrithatāḥ saṃvido 'pi na santīti varṇayāmbabhūvuḥ /
8814śaktir iti vāsanām apadiśati /
8815sā hi jñānaśaktir iti prasiddhā /
8821nanu tavāpi śaktikalpanayā dvaitam eva asatyāṃ hi tasyāṃ pūrvoktavibhāgānupapattir ata āha śaktimātrasyeti /
8825api ca bahirvastuvādinām api tad upetya tatsamavāyy anyaḥ śaktibhedaḥ kalpanīya eva tattatkāryabhedopapādanāya /
8826tad iyaṃ śaktikalpanā sādhāraṇī /
8827jñānavādinas tu jñānaśaktikalpanaiva kevalety asti viśeṣaḥ /
8828etac ca pāramārthikaṃ śaktibhedam abhyupetyoktam /
9216vilakṣaṇā hi te upādānaviśeṣā vilakṣaṇaśaktaya iti na kiñcid duṣyatīti kāryadarśanabalānusāriṇyām eva ca kāraṇavyavasthāyāṃ suṣvāpādāv apy ākārābhāvasiddhiḥ /
9220tatrāpi śaktibheda eva kāryadarśanabalānumeyo nibandhanam /
9314kiṃ punar eṣāṃ tathātve kāraṇam ata āha śaktyanusārataḥśaktir iti samanantarapratyayam evāpadiśasti tadadhīnatvāj jñānakāryaniṣpatteḥ /
9315tadatiriktā tu śaktir apramāṇikaiveti na bauddhair iṣyata eveti // //
9340nirālambanānumānasya pratyakṣabādha ukte samprati pratyakṣaśaktiparīkṣayaiva pratyavasthitaṃ na jñānaṃ bahirarthe pravartituṃ śaktaṃ grāhyalakṣaṇāyogādityādibhiḥ /
9540nanu karmaśaktir apratyakṣasiddhā kathaṃ jñānaṃ gamayati /
9541na karmaśaktyā jñānaṃ kalpayāmaḥ /
9543tasya cāpratyakṣāyām api śaktau kārakāntaravat pratyakṣatopapattiḥ /
9544kārakāntaraśaktayo 'pi hy apratyakṣā eva /
9595uktātra nāyanasya tejasaḥ kāryadarśanānusāriṇī rūpasiddhau śaktisiddhiḥ /
9729iyāṃs tu viśeṣaḥ yad ayaṃ bhūtendriyavaśo viṣayoparāgāt tacchayābhedānpratipadyamāno 'vibhaktajñānaśaktir ābhāsate /
9730nijaiva tv asya citiśaktiḥ /
9939ataḥ pūrvopanyastasya grāhyagrāhakātmano dvayasya kiñcid eva grahītuṃ śakyaṃ netarad iti grahaṇaśaktyabhāvān nobhayaṃ codanīyam iti // //
10347śaktyarpaṇadvāreṇopapatteḥ /
10348pūrvaṃ hi jñānam uttarasmin vāsanāparanāmānaṃ śaktim arpayati /
10351śaktyarpaṇena hi pūrvasya grāhyatve grāhyam atītaṃ bhavet /
10370na cānādhāraiva śaktir ātmānaṃ labhetabhaṇitaś cāyaṃ vāsanābhaṅgo nirālambanānumānanirākaraṇāvasara ity alam aneneti /
10407kiñ ca etad apy atītagocaratve jñānasya vikalpanīyaṃ yattacchaktyarpaṇadvāreṇa grāhyatayā kalpitam atītaṃ jñānaṃ tat kiṃ grāhyaikasvabhāvam āhosvid grāhakaikasvabhāvam ubhayasvabhāvaṃ veti /
10411api ca śaktyarpaṇe nottaragrāhyateṣyate /
10412na ca grāhyamātrātmano 'saṃcetitasya śaktyarpaṇaṃ sambhavati /
10414śaktyarpaṇābhāvam eva prayogeṇa darśayati yatheti /
10415notpadyavinaṣṭād dṛṣṭāsaṃviditāc chaktyarpaṇaṃ dṛḍhatvenājñānād eva paṭutaram ananubhavād iti yāvat /
10417yadanevaṃvidhaṃ na tena śaktyarpaṇaṃ yathānāgatād ananubhūtapūrvāt tathāvidhād eva tu santānāntarajād iti /
10438yacchaktyarpaṇadvāreṇa pūrvasyālambanatvam uktaṃ tat tāvat pratyuktam eva /
10441na ca vijñānasya śaktyarpaṇaṃ prati kaścid vyāpāro dṛśyate /
10443kiñ cāyaṃ śaktyarpaṇasyābhāvo bauddhapakṣe nirālambanavāda eva prapañcena sādhita ity āha śaktyarpaṇasyeti /
10475yathā jñānasya svaśaktiḥ /
10476svaśaktir iti jñānajanyād/nyāṃ vāsanām apadiśatīti // //
10492grāhyagrāhakaśaktinirākaraṇaṃ caitenaiva prakāreṇa darśayitavyam ity āha etayaiveti /
10494na jñānaṃ dviśaktikaṃ jñānotpatteḥ svaśaktivat /
10515ādiśabdena śaktimātrasya bheda iti yad uktaṃ tadupādatta iti /
10685kin tu jñānam eva kiñcid anavagatapūrvārthasaṃvedanakāryonneyaśaktibhedam iti /
10878evaṃ tāvat parīkṣitā pratyakṣaśaktiḥ /
11015yad etan nimittānāṃ tantvādīnāṃ niyatatvaṃ kāryeṣukiñcid eva nimittaṃ kiñcid eva kāryam upajanayati nāparam iti tadubhayor api jñānabāhyārthavādinoḥ samānam ubhayor api nijaśaktyanusāritvāt kāryasiddheḥ /
11016nijayaiva hi śaktyā kiñcid vijñānaṃ tantvādyākāraṃ kiñcid eva tu paṭādyākāraṃ jñānaṃ janayati tantava iva paṭam /
11024na hi tat kusūlādhikaraṇam aṅkuram ārabhate kin tu deśaviśeṣaṃ kṣetrādiṃ kālaviśeṣaṃ ca grīṣmādiṃ nimittaviśeṣam udakādim āsādya kadācid eva deśādivyaṅgyatvātkāraṇaśaktīnām /
11028na hi tatra daṇḍodakādi kiñcid asti kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakaṃ yadapekṣayā kāraṇāni vilambante /
11032na kevalaṃ kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakāny arthavādināṃ santi śaktayo 'pi kāryārthāpattipramāṇikāḥ pratipaṭādikāryaṃ tantvādīnāṃ vyavasthitāḥ prasiddhā ity āha śaktayo 'pīti // //
11033bhavatas tu bauddhasya nā/na vijñānād bhinnā abhinnā vā pāramārthikī śaktir nirūpyate yena kāryārambhavyavasthā ghaṭata ity āha bhavata iti /
11035saṃvṛtyā yaḥ sadbhāvas tam utsṛjya na pāramārthikī śaktir asti /
11037api ca śaktir iti vāsanām eva bhavanto gāyanti /
11047evaṃ tāvat śaktyabhāvād eva na tatkṛtā kāryavyavasthety uktaṃ ye 'pi cāsmākaṃ deśakālādayaḥ kāraṇaśaktīnāṃ vyañjakatvenābhimatāḥ te 'pi tanniyāmakā na santīty āha deśeti // //
11289kin tu rasād rasahetur anumīyamānaḥ pravṛttirūpajananaśaktirūpopādānakāraṇasahakṛto 'numīyate /
11290tathāvidhasyaiva kāraṇatvāt pravṛttiśaktinā ca kāraṇena rūpaṃ janyata iti rūpasiddhiḥ /
11305yady api pravṛttiśaktirūpopādānakāraṇasahakṛto rasahetur avagataḥ svakāryād rūpaṃ tu kuto 'avagamyate /
11308pravṛttiśakteḥ kāraṇasya kāryāvyabhicārād iti cet /
11360deśakālādirūpāṇāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu /
11628avāntarajātibhedāt tu śaktisadasadbhāvakṛtā kāryavyavastheti na kvacid vyabhicāraḥ
11668vipakṣavyāvṛttyā tu vidhirūpa eva niyamaḥ parīkṣakair vyākhyāya parebhyaḥ pratipādyatenanu niyamyatvam api karmakārakatvaṃ tac ca śaktirūpaṃ kathaṃ pratyakṣam /
11671kārakāntaraśaktayo 'pi hi na pratyakṣāḥ ato 'saty eva śaktipratyakṣatve kārakaṃ pratyakṣam eṣitavyam /
11712ato ya evāsmin saty evāsya bhavituṃ śaktir asti ity anena rūpeṇa nirūpyate /
11779ayam arthaḥ ya eva niṣiddhatvādir artho yasyādharmatvādes sādhanaśaktiyuktatvenāvagataḥ /
11780asmin saty amunā bhavitavyam itīdṛśyā śaktyāvadhāryata iti yāvat /
11781niyamyaśaktir eva hi sādhanaśaktir ity ākhyāyate niyatāvagato hi niyāmakaṃ śaknoti gamayituṃ nānya iti sa niyamya eva gamako na prasaṅgānvito hiṃsātvādhiḥ /
11901api ca nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣyate buddhir utpadyata iti viśiṣṭābhidhitsāyām avaśyam bhāvi prathamataraṃ viśeṣaṇābhidhānam āpatati tata eva viśiṣṭāvagāhasiddher na tadyāvacchabdasyābhidhānaśaktir upakalpayituṃśakyate /
11928ata eva nānekābhidhānaśaktikalpanādoṣaḥ /
11930tatra hy ekasyaivobhayābhidhānaśaktikalpanādoṣo bhavati /
12056anekaśaktikalpanābhayena hi śabdasya viśeṣaṇamātraparyavasānam iṣṭam /
12132hetvadhīne tu nirṇaye tacchaktir eva nirūpayitum ucitā kiṃ pratijñāvacanena /
12146sa ca tattvam eva bodhayitavyaḥ ato hetuśaktim eva pratipādya tattvaṃ bodhyata iti yuktam kiṃ vivāda ādriyate na hi tena saha vivaditavyam /
12430atacchaktiyukta ity arthaḥ /
12433atas sarvakārakāṇāṃ kriyāvinābhāvād abhidhābhidhāno vyāpāraḥ tadanupapattyā cārthāpattyā tacchaktisiddhir iti // //
12436atraivādiśabdenopamānapūrvikayā virodho darśayitavyaḥ yathā gavayopamitāyā gos tajjñānagrāhyaśaktyapahnava iti /
12438arthābhidhānānyathānupapattyā hi vācakaśaktim arthāpattyā pramāya punastadanupapattyārthāpattyantareṇa śabdanityatvam avagamyata iti // //
12936na vaktrabhiprāyaparatantrāḥ śabdāḥ svābhāvikyaiva tu śaktyā kecid eva kvacid evārthe vartante ato na vivakṣānusāreṇeṣṭasiddhir bhavatīti vācya eva dṛṣṭāntavacanavinyāsaprakāra iti // //
12938ayam abhiprāyaḥ nārthaśaktiś śabdaśaktim anurudhya pravartate na ca śabdaśaktir arthaśaktim ato na yathā vaktrabhipretārthānusāriṇī śabdaśaktiḥ evaṃ na śabdānusāriṇyarthavyavastheti arthādīnāṃ kṛtakatvānityatvādīnāṃ vyāptiśaktyanurodhād eva sādhyahetubhāvo bhavati na śabdānurodhād iti // //
12939vaktranapekṣayā svaśaktyaiva śabde 'rtham ācakṣāṇe yattāvad āpadyate tad darśayati tatrājñānād iti sārdhadvayena /
12950asyārthaḥ yadā hi vyāptiśaktyanusāreṇaivārthānāṃ sādhyahetutvaṃ tadā yady api vaktrā na sahabhāvamātraṃ darśitaṃ kin tu samyag eva dṛṣṭāntavacanam arthās tu na tadanurūpavyāpyavyāpakabhāvenāvasthitā iti dṛṣṭāntābhāsatā bhaved iti vakṣyamāṇena sambandha iti /
13000yathaiva sādharmyadṛṣṭānte svaśaktyā śabdo 'rthaṃ vadati nārthaśaktim anurudhyata iti sāhityamātravacane vyāptiviparyaye vā neṣṭaṃ sidhyatīty uktam evam ihāpi bhavatīti bhāvaḥ // //
13319yathā samprati sambandhajñānaṃ gṛhītaprāpakatayā smaraṇam evam etad api liṅgajñānaṃ nirvikalpakagṛhītaprāpakatayā tadabhedena smārtam iti yo vadati tasya vandhyāsute 'pi smaraṇaśaktir anivāritā /
13378śaktis tu parokṣā /
13434atas teṣām evobhayasiddhānāṃ param ekākārabuddhijananaśaktimātram evopakalpitam /
13497ato yad eva śabdaśaktivimarśotthaṃ vijñānam asannikṛṣṭārthagocaraṃ tacchābdam /
13540yatra hi tryaṃśabhāvanāvacanam apy avāntaravākyam anapekṣitārthavādakaṃ na pravṛttau samarthaṃ katham iva tatra padapratyayayoś śaktir bhaviṣyatīti duradhigamam ity āha na padādyata iti // //
13643tatrāpi svābhāvikyaivātmaśaktyā rūpādipratipādanāt /
13673gavādiśabdā hi nijaśaktyanusāreṇaiva svārthaṃ prativedayanti /
13754vivakṣitārthapratipādane hi śabdasya śaktir avagatā atas so 'py ekadaikam arthaṃ pratipādayati arthāntare tv asāv api virodhād anāgamaka eveti // //
13855anye tu prakṣīṇaśaktayo 'bhedam evāśrityaikadeśinaḥ pratyavasthitāḥ tad darśayati evaṃ sthita iti /
13960nanu sampratyupalabhyamānaṃ drutādiviśeṣaṃ pakṣīkṛtya tasya pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā sādhyate sapakṣaṃ cavyutpattikālāvagataviśeṣam ubhayānugataṃ gośabdasāmānyaṃ hetuṃ kariṣyāmaḥ na pratijñārthaikadeśatā bhaviṣyaty ata āha na pratyāyaneti ayam abhiprāyaḥ na drutādiviśeṣāṇāṃ deśādinibandhano 'rthena sambandho vidyate /
13961pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā cāpi teṣāṃ na sambhavatīti // //
13964naivaṃ drutādiviśeṣāṇāṃ pratyāyanaśaktiyogaḥ /
13966yat tu teṣāṃ sāmānyaṃ gośabdas sa pratyāyanaśaktiviśiṣṭaḥ tatra ca pakṣe sa eva pakṣo hetuś cety uktam evety āha sāmānyasyeti // //
14056śaktiniṣkarṣe tayor vyāpāro vācyavācakarūpaś śabdārthayoḥ sambandha iti // //
14113uktaṃ hi śabdaśaktinirdhāraṇe tayor vyāpāro na buddhijanmanīti /
14211atra kāraṇam āha śaktyor iti /
14212vācyavācakaśaktiniyamo hi śabdārthayos sambandhaḥ /
14222asya śabdārthasambandhaś śaktirūpo na gocaraḥ /
14229śabdānuviddhabodhe 'pihīndriyasambandhānusāri jñānaṃ na śabdaśaktiparāmarśajam eveti pratyakṣam eveti varṇitam ity ato naikatrāpi lakṣaṇe upamānasya prameyam adhikaṃ paśyāma iti vācyam asyāpūrvaṃ prameyam ity upasaṃharati tasmād iti // //
14366śaktisādṛśyaṃ tu bhīmo malla iti loke vede ca somapūtīkayoḥ /
14367avagamyate hi pūtīkānāṃ somaśaktir arthavādāt /
14558dṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayam anumānam agnyādiṣu dṛṣṭam adṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayārthāpattiś śaktyādiṣūpajāyata iti /
14650kā punar iyaṃ śaktiḥ /
14652nanu yadbhāvābhāvanibandhanau kāryabhāvābhāvau iyaṃ śaktiḥ īdṛśī ca pratyakṣavedyaiva /
14653tathā hi vahnisaṃyogānantaraṃ dāho dṛśyate asati ca na dṛśyata iti tatsaṃyoga eva śaktir iti gīyate na tattvāntaram /
14659tad ihārthāpattyā tattvāntaraṃ śaktirūpaṃ kalpyate /
14705ataḥ kāraṇaśakter eva pratibandhako mantraḥ na tadabhāvaḥ kāraṇam /
14706balavattaropanipātāpahṛtaśaktis tu so 'pi na kiñcit pratibadhnāti /
14709ato 'sti kaścid atiśayaḥ kāraṇānām yannāśatirodhānābhyāṃ kāryaṃ nārabhanta iti siddhaṃ pratyakṣāvagatād dāhād dahanaśaktikalpanam /
14710anumeyatvaṃ tu śakter upariṣṭānnirākariṣyata iti /
14712deśāntaraprāptyā sūrye yānam anumīyate tato 'rthāpattyā tacchaktiḥ /
14716so 'yaṃ śaktikalpanayā nivāryate /
14717asti nāma sā kācid asya śaktiḥ yayā gantrantaravidharmagamano vipātanipātayos samam upasarpatīti // //
14720gavayasadṛśo gaur ity upamite sadṛśajñānagrāhyaśaktir arthāpattyā kalpyate /
14722śaktikalpanayopapādyate /
14724yac cedaṃ samāne paśutve gaur eva gavayasadṛśa ity upamīyate tad api tasya śaktiviśeṣābhyupagamād vinā nopapadyata iti // //
14734tad asyānupapattau śaktikalpanopapādikā bhavati /
14735asti khalv anayor vācyavācakaśaktirūpas sambandhaḥ /
14737evaṃ ca śaktikalpanottarakālaṃ śakter api nityatvam antareṇānupapatter arthāpattyantareṇa śabdasya nityatā pratīyata iti // //
14922yatrāpi dāhādikāryadarśanād agnyādeḥ kāraṇasya śaktir astīti kalpyate tatrāpy arthāpattir eva prathamā /
14930yena hy ekadā bījād aṅkuro dṛṣṭaḥ so 'nyadā tathāvidhād eva punar anupalabhamānaḥ svabhāvānumānena janayitavyo 'nenāṅkura ity anumimāna evātrāśaṅkate katham aṅkuro na jāyata iti tataḥ kalpayati asti kaścid bījasamavāyī śaktibhedo yadvaśāt prāk kāryam āsīd adya ca nāstīti /
14933na ceha tayor atīndriyā śaktiḥpramāṇāntareṇa śakyate 'nubhavitum ata eva ca na tadvato 'pi grahaṇaṃ sambhavati ataḥ katham agṛhītasambandhāt kāryāc chaktitadvatos siddhir iti /
14936satyam kin tu śaktikalpanayā vinā kāraṇākhyaiva na nivartate /
14937aṅkuro hi bījabhāvabhāvī vyabhicaritabhāvāntaraś ca bījakāraṇaka ity avagataḥ saty api tu bīje 'jāyamānas tad api vyabhicaratīti kāraṇāvagatir evāvasīdati tāṃ śaktikalpanayottabhnāti /
14938kḷptāyāṃ ca śaktau kāraṇasambandhinyām arthāpattyā yadi sambandho 'vagamyate tad astu siddhāntavacchaktisiddhāv arthāpattiḥ pramāṇam iti /
15088tathā liṅgādibhiḥ svaviniyojikā śrutir upakalpyate yathā tāvat prakaraṇāmnāte mantre svādhyāyavidhyadhyāpite prayojanam antareṇānupapadyamāne kratvapekṣayā ca sāmānyataḥ kratūpakārāvagatau viśeṣāpekṣāyāṃ mantraśaktinirīkṣayā yacchaknuyād ity upabandhena śakyārthaviṣayāmantrasya viniyojikā śrutir upakalpyate /
15268laukikapramāṇalakṣaṇakathanāc ca yatraiva pramāṇānāṃ śaktisambhavas tatraiva teṣām anutpādaḥ pramāṇam abhāvo 'bhāvāvadhāraṇe /
15426naivaṃ na hy atra liṅgasya śaktyanantatvakalpanā /
15667tathā hi tatra vākyatvādayaḥ parair uktā ākṣepahetavaḥidānā tu śabdaśaktiparāmarśadvāreṇābhyantarā eva hetava upapatsyante /
15673na ca paśavo 'nantaram asambhavadbhāvanāḥ svargo hi nānākṣiptaviśiṣṭadehendriyādiparigraho bhavitum utsahate ato mābhūd anantaram amī punaḥ paśavaḥ sambhavanti yajamānasyātraiveti svahetusamanantaram anupalabhyamānā dṛṣṭapratigrahādihetvantarāḥ śrutacitrādiphalatayā na śaktyante 'vagantum /
15674ayam eva tu śabdaśaktiparāmarśo vārtikakṛtā tārkikaprakriyām anuvidadhānena na vā paśuphaletyādinā sādhanaprayogair upadarśitaḥ /
15713na hi sāmarthyaṃ nāma pṛthak pramāṇam api tarhi sarvākhyātānām arthaṃ bruvatāṃ śaktis sahakāriṇīti śabdaikadeśa eva /
15815tac cedam atidūram apabhraṣṭam evaṃ ca saty aviditasvarūpaśaktīnām apy arthasaṃvidupajāyeta /
15816dṛṣṭā hi khalu mṛtsalilapracchannā api vrīhayo 'ṅkurādikāryam ārabhamāṇā aviditasvarūpaśaktayo 'pīti sūktam asambhavena śeṣāṇām iti /
15836atrāyam abhiprāyaḥ pratyāyyapratyāyakaśaktirūpo hi naś śabdārthayos sambandho 'bhipretaḥ tad yadi saṃśleṣalakṣaṇasambandhābhāvas sādhyate tadā siddhasādhyatādoṣaḥ /
15882pradeśāntare śaktir eva sambandha iti vakṣyati /
15883kvacic ca śabdaśaktiniyamam eva sambandham āha
15884vācyavācakaśaktyoś ca niyamaḥ phalalakṣaṇaḥ /
15904śaktisambandhavādo 'pi cāta eva /
15905vācyavācakaśaktyor eva hi satyor upakāryopakārakabhāvo bhavati /
15906na tu śaktir eva sambandhaḥ /
15907tad atra pratyāsatter abhedopacāreṇa śaktiḥ sambandhaḥ niyamaḥ sambandhaḥ kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ vā sambandha ity evamādayaḥ samullāpāḥ /
15914śaktyātmanā vidyamānatvātanuccarite 'pi hi śabde 'sti pratipādakaśaktiḥ arthe ca pratipādyaśaktiḥ ata eva sambandho nitya ity ucyate
15920tad evam arthaprakaraṇādibhedabhinnam anyayānyayā ca śaktyopahitam anyad anyac ca padam anyasyānyasya vācakam iti na padavyabhicāraḥ /
15963śāstrasthā hy anirūpitaśaktayo na śāstrārtham anuṣṭhātuṃ śaknuvantīti teṣāṃ hānopādānopayogī śabdaśaktiviveka iti te viviñcata iti // //
16017na caiṣāṃ kvacid api svābhāvikī śaktiḥ /
16018tad ayaṃ prayogārthaḥ gavādiśabdo dharmī nābhidhāśakta iti sādhyam upāyāntarāpekṣatvād iti hetuḥ /
16021asyārthaḥ gamakatvam eva tāvat śabdasya kim abhyupagamyate vyavahāradarśanabaleneti cet samānam idaṃ śaktisaṃvedane 'pi /
16022na hy aviditaśaktayaś śabdād artham avayanto dṛśyanta iti // //
16024tac ca naivam śaktivailakṣaṇyāt /
16025vicitraśaktayo 'pi hi bhāvāḥ /
16040na ca śaktasyānugrāhakāpekṣā svaśaktiṃ viharatī/ntīti // //