Occurrences of pratyaya in "Mīmāṃsāślokavārttikakāśikā"
Click [+] to expand the context.
231na cāsau niyatapaurvāparyaprakṛtipratyayātmake pade sambhavati padanāśaprasaṅgāt /
234pade hi prakṛtiḥ pratyayo vā vipariṇamati /
1233tatrābhāvavacanatvānnañaḥ ko 'yam ātiśāyanikaḥ pratyayaḥ /
1246vipratipattiḥ kriyate iti bhāvepratyayaḥ /
1293tad ayuktaṃ pravartakasya codanātvāt pratyayasya liṅādes tattvād ata āha kim ādīti /
1294ayam abhiprāyaḥ satyaṃ pratyayamātrasya pravartanātmako vidhir arthaḥ /
1297ataḥ samānapratyayopādānaśrutibalapratilabdhabhāvanāparirambho vidhirātadīyanikhilaviśeṣaṇalābhād na naraṃ pravartayitum utsahate /
1300etad uktaṃ bhavati kiṃ kena katham ity anenātmanāpekṣitaiḥ sādhyādibhiḥ pūrṇaḥ pratyayaḥ pravṛttiparyante vidhau samarthaḥ tadrahitasya bhāvasyānuṣṭhānāyogyatvāt /
1609eva hy āha api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣo vedeti bhavati pratyayaḥ /
1674yadāha yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti bhavati pratyayaḥ sa evāsamīcīnaḥ pratyayaḥ nānyaḥ iti /
1675na hīdam akṣajajñānamātrābhiprāyaṃ sa evāsamīcīnaḥ pratyaya iti pratyayamātraparigrahāt /
1680duṣṭenāpi vaktrābhivyaktaḥ śabdo vigalitanikhilakalādhmātādidoṣa eva katham asamīcīnapratyayotpādakāraṇaṃ bhaviṣyati /
1773tad ayuktaṃ na hi pratyaya utpanna ity eva pramāṇaṃ bhavati /
2239aprāmāṇyasya hi dvayaṃ kāraṇaṃ kāraṇadoṣajñānaṃ bādhakapratyayo vā /
2244asati cāpavāde na pratyayajanakatvenotsargataḥ prāptaṃ prāmāṇyaṃ puṃvākyānām apanīyata ity āha pratyayotpattir iti /
2370evaṃ pramāṇam api pratyakṣādi pratyayāntaragrahaṇāt pūrvaṃ svakārye viṣayaparicchede nirapekṣam eva saṃsthitam atikrāntaṃ svarūpeṇaiva kadācid gṛhyetāpi yadi jighṛkṣyate /
2372yādṛśaṃ hi rūpam asya pratyayāntareṇāpi grahītavyaṃ tenaiva rūpeṇa tat prāg apy āsīd eva /
2375apramāṇe tu pūrvānavagatarūpajñānāyārthavat pratyayāntaram iti vakṣyati /
2378saṃsthite cānarthakaṃ pratyayāntaram iti // //
2379yataś ca svarūpeṇa pratyayāntaraiḥ pramāṇam avasīyate tac ca svarūpam avagatapūrvam eva ato 'sya pramāṇasya pratyayāntareṇa jñāyamānatvaṃ na prāmāṇyaupayujyate /
2380idaṃ hi tasya prāmāṇyaṃ yat svaviṣayaprakāśanaṃ tac ca pūrvasmād eva svasmāllabdham ity anarthakaṃ pratyayāntaram ity uktam evārthaṃ vyaktīkartum āha teneti // //
2381apramāṇe tu pratyayāntaram arthavad iti yuktaiva tatra tadapekṣety āha apramāṇam iti /
2387asati hi mithyātvagrāhiṇi pratyayāntare na svārthe jñānasvarūpāropo mithyātvaṃ nivartate /
2389atas tannivṛttaye 'rthavat pratyayāntaram iti // //
2390kasmāt punaḥ pratyayāntarair agṛhītaṃ mithyātvaṃ na nivartate ata āha na hīti /
2400yathā vakṣyati yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti bhavati pratyayaḥ iti // //
2513ayam abhiprāyaḥ etāvad eva hi prāmāṇyaṃ yadutpannam asandigdham abādhitaṃ ca pratyayāntareṇa jñānam iti /
2548pratyayo 'sya saṃjāta ity etasminn arthe hi tārakādismṛteritajantaṃ pratyayitaśabdam abhiyuktāḥ smaranti /
2549dvedhā ca pratyayaḥ pramāṇam apramāṇaṃ ca /
2550tad evam etāvad eva pratyayitarūpam avatiṣṭhate yad asau vadati tatrāvaśyaṃ pratyayo 'sya sañjātaḥ /
2591udāharaṇavelāyāṃ hi pratyayitavākyam anindriyam eva śrotuḥ pramāṇam ity udāhṛtam āptapratyayāt /
2593evam anāptavākyam apiśrotur indriyaviṣayaṃ svapratyayāśrayaṇena satyam ity uktam /
2598pratyayo 'sya sañjāta iti hi prakṛtipratyayavibhāgam abhiyuktāḥ smaranti /
2599dvedhā ca pratyayaḥ samyaṅmithyā cetiato na yathārthadarśī pratyayitaḥ /
2619syād etat sañjātapratyaya eva pratyayitaḥ /
2620pratyaya eva tu na samyaktvaṃ vyabhicarati sarvadhiyāṃ yathārthatvāt ato yathārthavid eva pratyayita iti /
2701kiṃ parapratyayāśrayaṇenety upālabhamāno 'titucchatayā nāyaṃ pakṣo nirākaraṇaṃ prayojayatīti darśayati /
3027śraddadhānasya kuta ity arthaḥ api ca āptapratyayānusārī śabdān nirṇaya iti na kuḍyādinissṛtābhyo deśanābhya āśvāso bhaved ity āha kuḍyādīti // //
3044evaṃ tāvad yaiḥ puruṣātiśayam āśritya tatpratyayenāgamaprāmāṇyam āśritaṃ tān pratyuktam /
3079evaṃ hi varaṃ yat parair uktaṃ puruṣapratyayād evāgamaprāmāṇyam iti tad evāśritam iti /
3166na hi puruṣapratyayādṛte tasya yāthātmyaṃ śakyaṃ śraddadhātum ata āha aneka iti /
3253aparam api pauruṣeyāpauruṣeyayor viśeṣakathanārthaṃ bhāṣyam api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣo vedeti bhavati pratyayaḥ naivam artha iti /
3254viplavate khalv api kutaścit puruṣakṛtād vacanāt pratyayaḥ /
3261evañ ca yat tv athābhūtapratijñāyām antarṇītaṃ pratyayāntarasāpekṣaṃ sarvavākyānāṃ prāmāṇyaṃ vārttikakṛtā ca pramāṇāntaradṛṣṭaṃ hītyādinā vivṛtaṃ tat tāvat parihṛtaṃ bhavati /
3271anāptavākyād upajātaḥ pratyayo viplavate /
3279tad ayaṃ saṃkṣepārthaḥ yeyaṃ pratyayāntarasāpekṣitā sā tadadhīnaniścayānāṃ puṃvākyānāṃ tathā nāma apramāṇatā ca vaktṛpramāṇatantratvād arthaniścayasya taddoṣād astu nāma /
3316evaṃ tāvad jñānapratyayaviplavau viṣayavyavasthayā vyākhyātau /
3326śrotur hi vaktrā padārtheṣu viraciteṣu vākyārthapratyayo jāyate /
3333evañ ca yad vivakṣādhīnā racanā sā ca jñānapūrvikā tena kāraṇena vākyādarthapratyayotpāde śrotur jāte'pi nūnam anenāyam artho vaktrā jñāta iti vaktṛjñāne matir bhavatīty āha teneti /
3336padārtharacanāyatta ity ataḥ prabhṛti tenārthapratyaya ity evam antenāptavacasāṃ pratyayāntarāpekṣiteti bhāṣyābhiprāyo vivṛta ity anusandhātavyam iti // //
3357yadi tu pūrvam apy arthapratyayo 'vagamyate tataḥ pāratantrye kāraṇaṃ vācyam /
3377ataḥ siddhaṃ na vede pratyayāntarāpekṣā na cāyathārthatvam iti /
3439naitad evam iti pratyayaviparyāso visaṃvādaḥ katham aduṣṭakāraṇaje bhaviṣyati /
3484sādhāraṇyena tvāptoktipratyayo nidarśita iti // //
3491atrāparaṃ sāmānyatodṛṣṭasyāgamabādhapradarśanārthaṃ bhāṣyam api ca puruṣavacanasādharmyād vedavacanaṃ mithyety anumānaṃ pratyakṣas tu vedavacane pratyayaḥ iti /
3492tad yadi vākyagocarapratyayābhiprāyaṃ tad ayuktam /
3494tatsvarūpapratyayo 'pi pratyakṣa eva /
3498atha pratyayasvarūpābhiprāyeṇa pratyakṣatocyate sāpy ayuktā /
3503etac catuṣṭayānyatam aguṇavivakṣayā pratyakṣaśabda āgamika eva pratyaye pratyuktaḥ /
3508ataḥ pratyakṣatulyo 'yam pratyayaḥ katham anyathā bhavati /
3526ataḥ pratyakṣohi dṛḍho vedavacane pratyayaḥ /
3587ayaṃ ca yathopadiṣṭānugatapṛṣodarādimadhye paṭhitaḥ prakṛtipratyayavibhāgenohitavyaḥ /
3588tad iha dhṛñā dhṛtiḥmaninpratyayena ca tatsādhanam abhidhīyate /
4101na tu phalam eva vidhīyate bhāvanāyāḥ phalāṃśe pratyayāvidhāyakatvasya vakṣyamāṇatvāt /
4967ata eva pratyakṣaṃ caturdhā vibhajante tac caturvidham indriyajam indriyajasamanantarapratyayodbhavaṃ mānasaṃ sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanaṃ yogijñānaṃ ceti /
4971yathā gamerḍor iti ḍopratyayānto vyutpādito gośabdo 'gacchaty api prayogadarśanāt sarvānugatagojātimātravacano niścīyate evaṃ naṣṭāvayavārthavibhāgaḥ pratyakṣaśabdo 'parokṣāvabhāsini samudāyaśaktyaivavartata iti /
5291janmaśabdaś ca kartari maninpratyayāntaḥ /
5511jñānaṃ hi samanantarapratyayād vāsanāsahāyād bhavati /
5555api ca yadi tadindriyaṃ punaḥ savikalpakotpattāv api kāraṇaṃ tat prāg apy āsīd iti kiṃ na sahasaivaṃ savikalpakapratyayān api janayet /
5556ato nendriyārthasāmarthyajanmānaḥ savikalpakapratyayā iti na pratyakṣam /
5677evaṃ hi manyate sarva eva savikalpakaḥ pratyayaḥ vāgrūpānuviddhabodhāt /
5678na hi sa nāma loke pratyayo dṛśyate yaḥ śabdānugamād vinā bhavati /
5681yadi tūcyate asti bālānāṃ tiraścāṃ cāvikalpaḥ pratyayaḥ vyavahāraś ceti /
5689kiṃ punar bālānāṃ sūkṣmaśabdasadbhāve pramāṇaṃ pratyayatvam eva /
5690pratyayā hi te katham aśabdā bhaviṣyanti asmadādipratyayavad eva /
5710pratyayatvasyāsmadādisvasaṃvedyāvikalpakapratyayenānaikāntikatvāt /
5719tasmād asti bālānām avikalpaḥ pratyayaḥ tanmūlaś ca vyavahāra iti siddhaṃ nirvikalpakam api pratyakṣam iti /
5944tad api hi nirvikalpakapratyayāntaritākṣavyāpāram eva /
5946yadi matam asti tatrendriyajaṃ nirvikalpakajñānaṃ samanantarapratyayaḥ /
5948yathāhuḥ tac caturvidham indriyajam indriyajaṃ samanantarapratyayodbhavaṃ mānasam iti /
5963ato 'vaśyaṃ svasaṃvedane kalpanāpratyayaṃ pratyakṣam ācakṣāṇair mano vā akṣam abhyupagantavyaṃ rūḍhir vā paribhāṣā vā /
6032tathā ca paṭhanti ayutasiddhānām ādhārādheyabhūtānām ihapratyayahetur yaḥ sambandhaḥ sa samavāyaḥ iti /
6100bādhakapratyayeneti yāvat /
6298tad iha bhinnārthapratyayāvaseya eva bhinnaḥ sphoṭa ity āśaṅkate bhinnāḥ syur iti /
6437evaṃ caitrādiśabdā api nakṣatragrahādinimittā gavāśvādiśabdavannityasambandhā eveti tadvad eva nātadākāratā tadrūpapratyayaṃ pratīti devair datto yo 'rthaḥ sa tasyārthaḥ atas tadartharūpapratyayaṃ prati grāhyagrāhakayor vācyavācakayor autpattiky eva śaktiḥ niyogamātraṃ tu yadabhinave piṇḍe tadanityam /
6493tadapratyakṣavādināṃ tu cirakṣiprādipratyayā anālambanāḥ syuḥ /
6518atas tāvatsāmagrīkasyaiva kasyacid abhāvād apratibandhakakāraṇaviśeṣā bhrāntir eva savikalpakapratyaya ity ata āha vimanaskā iti dvayena /
6709ataḥ samānapratyayopāttavidhyavaruddhā bhāvanā vidheḥ pravartanāśaktir mā vyāghānīti sannihitam apy apuruṣārthatvādayarvam atikramya vyavahitenāpi puruṣārthena svargādinā sādhyena sambadhyate /
6951tathā hi liṅādiśravaṇānantaraṃ prayojyavṛddhaṃ ceṣṭamānam upalabhya tataḥ pravṛttihetupratyayaḥ prayojyasyāvagamyata iti tāvat sarvavādisiddham avivādam /
6953tatra kriyāphalādīnāṃ vyabhicārād apravṛttihetutvāt pramāṇāntarāgocare tu pravṛttihetau vyutpattyasambhavāt karmaphalasambandhānupapatteś ca sakaletaraprakārāsambhavād avivādasiddham abhidheyapratyayabalonnīyamānasvarūpaṃ liṅādīnām abhidhānam eva pravṛttihetur iti sāmpratam /
6957liṅādivyāpāro 'py abhidheyapratyayahetutvād abhidhety ucyate /
7002ata eva vilakṣaṇābhidheyapratyayahetubhāvabhājaḥ ekasyā api vidhivibhakteḥ kriyākālādivannābhidhābhidhānam anupapannam /
7015apauruṣeyatvāt anapekṣatvād iti sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe svapratyayeti /
7016anāptavākye hi dṛṣṭavyabhicāritvāt tajjanitāt pratyayāt pratyayāntaraṃ svīyam arthāvadhāraṇāyāpekṣate /
7089bhāṣyakāro hi sa evāsamīcīnaḥ pratyaya iti pratyayam asamīcīnaṃ darśayati /
7221yatra tu jñāte 'pi nimittadoṣe tadrūpapratyayānuvṛtteḥ paścād abādhanam eva yathā diṅmūḍhasya jānato 'pi nimittadoṣād diṅmoho na nivartate /
7234na ca vyaktoditā śuktirajatajñānādiṣv iva bādhikā dhīr astītiyadi tarhi bādhakajñānam antareṇa na kāraṇadoṣamātrān mithyātvam avagamyate katham ucyate yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyaya iti bhedena /
7235tadā hi mithyātvapratyaya evāsamīcīnatāyāṃ hetur uktaḥ syāt /
7262atra bhāṣyakāreṇa nanu sarva eva nirālambanaḥ svapnavat pratyayaḥ ityākṣepapurassaraṃ jāgrato hi buddhiḥ supariniścitā kathaṃ viparyasiṣyatīti bāhyārthasadbhāvaḥ pratipāditaḥ /
7585yad etadvṛttikāragranthānta uktaṃ yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyayaḥ sa evāsamīcīnapratyayaḥ nānyaḥ iti tadanenākṣipyate /
7588stambhādipratyaya iti dharminirdeśaḥ /
7589mithyeti dharmavacanaṃ pratyayatvād iti hetuḥ /
7591atra bhāṣyaṃ sarva eva nirālambanaḥ svapnavat pratyayaḥ iti /
7606aparam api bhāṣyaṃ pratyayasya hi nirālambanatāsvabhāva upalakṣitaḥ svapne /
7607jāgrato 'pi stambha iti vā kuḍya iti vā pratyaya eva bhavati tasmāt so 'pi nirālambanaḥ iti /
7608tasyārtham āha pratyayasyeti /
7609pratyayasya hi nirālambanatāsvabhāva upalakṣitaḥ svapne ity etāvatā bhāgena tāvat sādhyena nirālambanatvena vyāptaṃ pratyayatvaṃ hetur nirdiśyate /
7611nanu na pratyayatvād iti hetur upāttaḥ kasya vyāptir nirdiśyate /
7613yady api pratyayatvasya na vyaktaṃ pañcamyā hetutvam upāttaṃ tathāpi upanayanākhyena sādhanavākyāvayavena jāgrato 'pītyādinā hetuḥ pradarśita eva /
7614yadaiva hi sādhyānvitaṃ pradarśitaṃ pratyayatvaṃ punaḥ pratijñārtha upanīyate tadaiva tad atra hetur iti pradarśitaṃ bhavaty eva /
7647nanu pratyaye pakṣīkṛte tasminn eva hetau pratijñārthaikadeśo hetur ata āha sāmānyasyeti /
7648sāmānyaviśeṣātmakā hi pratyayāḥ /
7658saty eva pratyayatve supariniścitāsupariniścitadharmāntaravikalpanāt sādhyadharmavikalpāpādanena vikalpasamatā /
7679nanu vyāptaṃ pratyayatvam anālambanatvena /
7683saṃvidann eva hi vyāptim abādhitena pratyakṣeṇa sarvadeśakālādibhāvinā na pratyayatvaprayuktaṃ mithyātvam api tu pūrvoktahetudvayaprayuktam iti niścinoti /
7684tad idam uktam anyatas tu svapnapratyayasya mithyābhāvo visaṃvādād avagamyate iti // //
7701supariniścitā etepratyayā balīyāṃsaḥ /
7708yadi gṛhītamātraṃ mithyety ucyate tadā yo 'yaṃ nirālambanāḥ pratyayā iti svapakṣaḥ so 'pi gṛhītatvān mithyā syāt /
7710api ca nirālambanatvena viśiṣṭāḥ pratyayāḥ sādhyante /
7718dvayor api viśeṣaṇaviśeṣyayor nirālambanatvapratyayayor yad vaktuḥ śrotuś ca jñānaṃ jāyate tad api pratyayatvād anālambanam iti pakṣo na sidhyatīti tatsālambanatve cānaikāntikatvān na pratyayānām anālambanatvaṃ bhavet /
7758kiñ cedam api cātra vikalpanīyaṃ yo 'yaṃ dharmiṇo nirdeśakaḥ pratyayaśabdaḥ sa kiṃ bhāve kartari karaṇe vā vyutpadyate karmaṇi vā /
7759pūrvokteṣu tāvat kalpeṣu virodhaḥ akarmakapratyayāsambhavāt /
7765pratyaya ity uktamātra eva tatsvabhāvaparāmarśāt pratyetavyābhāvaḥ pratiṣidhyate mātā me vandhyetivanmātṛtvena vandhyātvam /
7766ato na pratyaye pakṣīkṛte nirālambanatvaṃ sādhayituṃ śakyam /
7773pratīte hi kartā karaṇaṃ vā pratyayaḥ /
7782atas tatpravṛttinimitte pratyayaśabde svavacanavirodhaḥ /
7785yadi tv avibhaktāvayavo rūḍhirūpeṇa pratyayaśabda upādīyate tadarthaś ca pakṣīkriyate tathāpi vastv antaragrāhakasyaiva vastuto 'smākaṃ pratyayatvena prasiddheḥ svavacanavirodha eva bhavet tad etad āha athāpīti /
7790vastvantarasyaiva hi grāhyasya grāhakam ātmadharmākhyaṃ vastv eva pratyaya iti naḥ prasiddham /
7792evam ayam asādhanavādī vaktavyaḥ kiṃ yādrśo 'smābhiḥ pratyayaiṣyate sa tathāvidha evābhyupetya bhavatā pakṣīkriyate na vā /
7794api caivaṃ sati cāprasiddhaviśeṣyaḥ pakṣo bhavati tvanmate bāhyārthagrāhipratyayānabhyupagamād ity āha viśeṣyasyeti /
7796kiñ ca yādṛgātmadharmaḥ pratyayo 'smākam abhimataḥ sa pakṣo bhavadabhimato 'thavā svatantraḥ /
7799yadi tv anirdhāritaviśeṣaṃ pratyayamātraṃ pakṣīkriyata ity ucyate tan na /
7810yaś ca svapnapratyayo dṛṣṭāntatayoktaḥ so 'pi na sarvathā nirālambanaḥ /
7873na/nāvyatiriktālambanaḥ pratyayaḥ vyatiriktaṃ nālambate iti hi dvāv arthau sambhavataḥ paryudāsapratiṣedhābhyām /
7874paryudāse hi nāmayogānnaño 'vyatiriktālambanaḥ pratyaya ity artho bhavati /
7893na tāvannirālambanāḥ pratyayā ity ayam arthaḥ grāhakād grāhyam abhinnam iti /
7897utpadyate hi nirālambanāḥ pratyayā ity ukte nirālambanatvabuddhiḥ /
7902asmākam api sarvamithyātvagrāhipratyayamithyātvaṃ siddham evety āvayor avivādāt siddham anālambanabuddher anarthakatvam ity āha samyaktvam iti // //
7903evaṃ cotpannāyām apy arthaśūnyāyām ātmāṃśaparyavasāyinyāmanālambanabuddhau caitrādipratyayānāṃ pakṣīkṛtānāṃ dharmatayā nirālambanatā na gṛhītā sādhanotthitayā dhiyeti nānāviṣayatvāt pratiyoginā nirālambanatvenānirākṛtāsatī caitrādisvarūpaparyālocanayālambanaprāptiḥ kena vārayituṃ śakyā /
7904sa mānaviṣayopanipātinor hi viruddhārthagocarayoḥ pratyayayor bādhyabādhakabhāvo bhavati yathedaṃ rajataṃ nedaṃ rajatam iti cānayoḥ /
7906caitrādipratyayā hi svaviṣayaṃ sthāpayanti /
7910caitrādipratyayānāṃ ca caitrādaya iti spaṣṭo viṣayabheda iti kiṃ kena bādhyata ity ucyate /
7912kiñca yat tat pūrvam uktaṃ kartṛtve karaṇatve vā pratyayatve śabdo 'pi pratyayaśabdavācya iti tad yadi tathaiva pratyayaśabdo 'py atra pratītikartṛkaraṇatvātmanā pratyayatvenopādīyate tatsaṃvittyālambanatvaṃ caitrādīnāṃ vāryate caitrādayaḥ pratyayaśabdasaṃvittyālambanā na bhavantīti /
7914atha tu buddhyutpādanaśaktivirahastasyānālambanatvam ity ucyate pratyayaśabdo nirālambana iti kim uktaṃ bhavati /
7936yadi tu na sādhanajñānaṃ mithyety ucyate tataḥ pakṣādipratyayair eva hetor anaikāntikatvam ity āha teṣām iti // //
7937yadi pakṣādigrāhivyatiriktā eva pratyayā nirālambanatvena pratijñāyante tatas tadvyatirekagrāhiṇaḥ pratyayasya pakṣādyaviṣayatvān mṛṣātvam āpadyata ity āha tadanyasyeti /
7939tadanyapratyayamithyātve hi yat tena pakṣādipratyayavyatirekagrāhiṇā gṛhītaṃ tanmithyeti sarvamithyātvam āpadyata iti // //
7941vyatirekagrāhipratyayamithyātve hi na stambhādijñānebhyaḥ sādhanajñānasya kaścid viśeṣaḥ /
7943etaddoṣaparihārārthaṃ tu vyatirekagrāhipratyayavyatiriktāeva pratyayā yadi pakṣīkriyante tato vyatirekagrāhipratyayavyatirekagrāhiṇas tadvyatirekān mithyātvaprasaktau sarvapūrvāsiddhiḥ punar api tadanyaviśeṣaṇe 'navasthā /
7969na hi pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ pañcaviṃśatitattvam ityādijñānebhyo jñānamātraṃ jagat kṣaṇikāḥ sarve bhāvā ityādipratyayānāṃ kaścidviśeṣo dṛśyatesarvasya savikalpakatvena mithyābhyupagamāt /
7978vināpi bādhakaṃ mṛṣātvābhyupagame kṣaṇabhaṅgādipratyayamithyātvād avyavasthety āha bādhād iti /
7987svapnādipratyayavidharmāṇo hi jāgratpratyayāḥ /
7990ato yathā tadbādhake pratyaye sārvalaukike svapnādipratiyogitvam evam anyeṣām api jāgratstambhādijñānānāṃ tatpratiyogitvaṃ tadapekṣayā ca svapnādidhiyāṃ mithyātvam iti // //
7997ataḥ katham ekadeśabhuvā jñānena sārvalaukikāḥ pratyayā bādhyante ata āha prāptānām iti /
8003na tāvad vayam adyatve kasyacijjāgradbuddhiparipanthinaṃ pratyayam upalabhāmahe /
8042na hi pratyaya eṣa sādhye sa eva hetur vācyo bhavati pratijñārthaikadeśatvāt /
8046bhinnābhinnaṃ hi pratyayatvaṃ tavāsiddham atyantābhinnaṃ ca na naḥ kiñcid astīti siddhaṃ nobhayasiddho hetur astīti // //
8057utpadyate hi naḥ pratyayatvād ityukte 'narthikā kācid buddhiḥ /
8062na hi kṣaṇikā sādhyānvayabhājanam ity aprasiddhāśrayaś cāyaṃ hetur viśeṣyagrāhipratyayanirālambanatvena tadaprasiddher ity āha āśrayeti /
8065sarvathā nirālambanatve hi sādhye tathāvidhasya kasyacid asiddher vyāptibalena yathākathañcinnirālambanatvaṃ sisādhayiṣataḥ sarvathā nirālambanatvaviruddhaṃ pratyayatvahetuḥ sādhayatīti viruddhatvaṃ svapnādijñānānām api sarvathā nirālambanatvābhāvāt sādhyahīno dṛṣṭāntaḥ /
8198yathā dharmadharmibodhakapratyayanirālambanatvān na dharmo dharmī nobhayam iti pratijñādidoṣo 'bhihitaḥ tathā samastavyastayor dharmadharmiṇor vyāptibalena svarūpasvaviśeṣau vighnan viruddho 'pi pratyayatvaṃ hetur iti // //
8200na hy ekasmin jñānamātre vastuni dṛṣṭāntavacasaḥ sādhyāṃśo nirālambanatvaṃ hetvaṃśaḥ pratyayatvaṃ tasya cāsādhyāṃśena vyāptiḥ dṛṣṭāntadharmitaddharmatā ca sādhyasādhanayor iti sarvam idam upapadyate /
8308puruṣādhīne hi nirṇaye tatpratyayānusāritvān nirṇasyaya tajjñānakāraṇānusaraṇam ucitaṃ nātrānumāna ity āha yatreti // //
8315na hy ayam aprāptapratyayānusārī niścaya iti // //
8321tatrāsti yathātra sādhyasya nirālambanatvasya pratyayatvasya hetoḥ siddhim icchasīty āha yac ceti // //
8621yadi tu pūrvasādhanavākyagatapratyayaśabdānuṣaṅgeṇa śūnyaḥ pratyayaḥ tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiñcid astīti cottaragranthānusāreṇārthena śūnya iti vyākhyāyate tatas tenaiva gatārthatvam ata āha evam iti /
8622ayam evātra pratijñārthaḥ pratyayo 'rthena śūnya iti /
8860evaṃ satyanantaram eva vijñānaṃ tulyaviṣayaṃ viṣayaḥ prāpnoti jñānānāṃ tatsārūpyāt tadutpatteś ca samanantarapratyayādhīnajanmatvād uttareṣām /
8890kāryadarśanabalena hi vayaṃ samanantarapratyayam eva vāsanāparanāmānam uttarabuddhīnāṃ kāraṇam ācakṣmahe /
9207na ca samanantarapratyayād eva kevalād vicitrākāradarśanam ucitaṃ visadṛśapratyayānantaram eva hi vayam ekāntavisadṛśaṃ pratyayam upādīyamānam upalabhāmahe /
9215kāryadarśanabalena kutaścid eva samanantarapratyayaviśeṣāt kiñcidākāraṃ jñānaṃ jāyata iti na nopapannam /
9221kaścid eveha mūrdhādāvante pratyayabhedaāvirasti yaḥ parastānmūrcchocchede nīlādyākārapratyayam upajanayati /
9227ato vyabhicāriṇaḥ samanantarapratyayaviśeṣād eva nirākārād api vaicitryākārayor utpattir abhyupagantavyā /
9244samanantarapratyayam evopādānāparanāmānam upādatte /
9294na kevalam aupādhiko nānākāraḥ pratyayaḥ /
9313jñānavādinas tu nānāpratyayā nānāprakārā bhavantīti yuktam ity āha pratyayānām iti /
9314kiṃ punar eṣāṃ tathātve kāraṇam ata āha śaktyanusārataḥśaktir iti samanantarapratyayam evāpadiśasti tadadhīnatvāj jñānakāryaniṣpatteḥ /
9325arthakriyākāripratyayasadasadbhāvakṛta iti jñātvā śāmyatu bhavānavyavahārasaṃvādāpekṣayā hi pramāṇaṃ tadvisaṃvādād apramāṇam iti sāṃvyavahārikī pramāṇasthitiḥ /
9508budhyata ityādibhyaś ca śabdebhyaḥ kriyāpratyaya evopajāyamāno dṛśyate pūrvāparībhāvāvagateḥ /
9613tathā hi asyārthasaṃyuktendriyasaṃyuktamanassaṃyoginaḥ pratyayo nāma dharmabhedo jāyate /
9623yadi tarhi pratyayāṃśogrākahaḥ dravyāṃśo grāhyaḥ kathaṃ tarhi bhāṣyakāraḥ pratyagātmani caitad bhavati na paratreti pratyagātmavṛttitām ātmano manyate /
9624nanv evaṃ paragocara evāhaṃpratyayo bhavet /
9625paraṃ hi pratyayātmano dravyādirūpam ata āha pratyāsattīti /
9713tadāpi tv ayaṃ dharmadharmitvavibhāgāśrayaṇena pratyayātmanā grāhako dravyādirūpeṇa grāhya iti vācyam /
9800nāpi samanantarapratyayo vāsanā tasya tathātvenāprasiddheḥ /
9804anubhavākāratāṃ hy uttarasya samanantarapratyayo vitanute /
9981dravyaguṇakarmāṇy eva tāvad bhidyanta iti kim atra kāraṇam anyad ataḥ pratyayabhedāt /
10240kiñ caivam api cāyam ajñānāpohavādī vaktavyaḥ kim ālambano 'yam ajñānapratyaya iti /
10246abhāvātmakaṃ tv ajñānaṃ kim ajñānapratyayena nāvalambyata iti // //
10252tadavaśyaṃ pāriśeṣyād ajñānapratyayasyāpi jñānāntaraṃ vā svāṃśo vā grāhyo 'bhyupagantavya ity āha teneti /
10254jñānāntaraṃ svātmā vā jñānasya jñānasvabhāvatvān nājñānapratyayena viṣayīkartuṃ śakyate /
10255svarūpaviparītasyāgrāhyatvād yadākāro hi pratyayas tadākāram eva grāhyam avasthāpayati /
10256ajñānākāraś ca pratyayaḥ kathaṃ jñānam ālambanīkartuṃ śaknoti /
10283kathaṃ hi samanantarapratyayādhīnātmalābham uttaraṃ tena sahotpadyata iti sambhāvayāmaḥ /
10473tad dhi samanantarapratyayād utpadyata iti bauddhā manyante /
10590eko hi prathamaḥ pratyayaḥ /
10693kiṃ samanantarapratyayādhīnavyasanena /
10732bādhakapratyayārthaś ca vyākhyātaḥ /
10736ayam abhiprāyaḥ tārakādimatāv api strītvādipratyayo bhrāntir eva /
10739kathaṃ punastārakādiṣu strītvādipratyayo bhrāntir ity ucyate /
10771bādhaviraho 'py ata eveti siddhaṃ nānarthakās tārakādiṣu liṅgapratyayā iti /
10807sabhāgeṣu tu tārakādiśabdeṣu pratyayabhāgaḥ strītvam abhidhāya prakṛtyarthe tadasambhavād gauṇyā vṛttyā tatsamabhivyāhāraṃ labhate /
10809ye 'pi nakṣatram ityādiṣu pratyayavikāraviśeṣās teṣv apīyam eva sthitiḥ /
10811ye prāṇivācino 'śvo 'śvety evamādayaḥ teṣāṃ strīpratyayānteṣu tāvat sa eva pratyayaḥ strītvam abhidadhāti /
10813aśva ityādāv api pratyayavikārād eva liṅgaviśeṣāvagatiḥ /
10814prātipadikavācyā eva strītvādayaḥ pratyayena dyotyante iti nānujñāyate /
10815pratyayopajanāpāyayor eva liṅgāvagateḥ sadasadbhāvadarśanāt /
10824yat punar uktam ekasyām eva pramadātanau kathaṃ parivrājakādīnāṃ kuṇapādipratyayāḥ sadarthā bhaviṣyantīti /
10835ayam abhiprāyaḥ na vāsanā nāmānyā kācit samanantarapratyayarūpeti bhaṇitam asakṛt yasyaiva ca prācīnapratyayajanitasya saṃskārasya tenaiva pratyayenānukāraḥ sādṛśyaṃ sa eva vāsaneti caurikā manyante sa ca saṃskāro bahvākāre vastuny ekasyākārasyābhyastapūrvasya nirdhāraṇe kāraṇaṃ bhavati iti yuktam /
10838dīrghādipratyayo 'py ekagocaro 'pekṣābhedād eva parihartavya ity āha tatheti /
10856ataḥ siddhaṃ deśakālāvasthopādhisadbhāvanimittaiḥ pratyayair vidyamānā eva vastvākārā udbhavābhibhavātmakāḥ pṛthag bhedena gṛhyanta ity upasaṃharati tasmād iti /
10857deśādayaś cākārodbhavābhibhavadvāreṇa pratyayānāṃ nimittam iti // //
11014atrāparam api ca niyatanimittas tantuṣv evopādīyamāneṣu paṭapratyayaḥ itarathā tantūpādāne 'pi kadācid ghaṭabuddhir avikalendriyasya syād iti bhāṣyaṃ tadākṣipati nimitteti /
11026ataḥ kasyahetor utpannamṛtpiṇḍavijñānasyāpi kadācid eva ghaṭapratyayo na sarvadā /
11765prayatnānantarajñānasadṛśāḥ pratyayānavasthānādayo 'bhimatāḥ taiś śabdagocarais tasya vināśitā na prayujyate /
11894matvarthīyapratyayāntā hi te /
11895sa cāsyāsmin nāstīti sambandhe smaryate atas sambandha evātra pratyayārthaḥ /
11897prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ prādhānyena iti smṛteḥ /
11932teṣu bhinnābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃbhinnauviśeṣaṇaviśeṣyāv abhidhīyete iti kim anupapannam /
11941na hy abhidheyaniṣkarṣe gomadādiṣu bhāvapratyayānuśāsanam api tarhi abhidheyaniṣkarṣe hi yasya guṇasya hi bhāvād iti tv abhidheyaniṣkarṣārtham eva smaraṇam /
12332pratyayas tv agrāhyapadād upapannas tasyaivābhāvam abhidhatte /
12335tadabhāvād eva tatrāgrāhyatābhidhānapratyayau /
12415anityaś śabda iti bauddhenokte kathaṃ kṣaṇikād agṛhītasambandhād arthapratyaya ity anuyuktena tenaiva yadā punar ucyate nityas tarhīti tadā tasya pūrvābhyupagamavirodhaḥ /
12635evaṃ prameyatvam api nityānityayos sāmānyaṃ viditavatastadviśeṣaṇasmaraṇāpekṣas tayor evānirdhāraṇātmakaḥ pratyayas saṃśayāparanāmā jāyata iti prameyatvaṃ saṃśayahetuḥ /
12693bhavati hi tādṛgdharmadṛśaḥ kimbhūtasyāsya dharmo 'yam ity anadhyavasitāv abhāsapratyayaḥ /
12873dharmisvarūpabādhodāharaṇam āha ihapratyayeti /
12874yadā hi samavāyaṃ dharmiṇaṃ kṛtvā tasya dravyādivyatirekas sādhyate ihapratyayahetutvaṃ ca hetur ucyate ihāyaṃ ghaṭa iti saṃyogo dṛṣṭāntaḥ tadā dharmisvarūpabādha ity abhiprāyaḥ // //
12878ihapratyayahetutvaṃ hy asamavāyātmana eva dṛṣṭam iti tādrūpyaṃ virundhyād iti dharmisvarūpabādha iti // //
13164saṃyogavibhāgau tu tasyāpi pratīyete eveti tulyava/tvāt tābhyām ubhayatrāpy ānumānikaḥ pratyayo bhavet /
13165api ca vibhāgopakrame saṃyogāvasāne ca karmaṇi tata unnīyamāne gacchatīti vartamānanirbhāsaḥ pratyayo na bhavet atītaṃ hi tat tadā kathaṃ vartamānākārabuddhigocaro bhavati /
13185parokṣavyomavādināṃ ca vihaṅgame gacchatīti kriyāpratyayānupapattiḥ vyomasaṃyogavibhāgayor apratyakṣatvāt tābhyāṃ tadanumānānupapatteḥ /
13186na ca viyadvitatālokāvayavasaṃyogavibhāgāvagamanibandhano vihaṅgame calatīti pratyayaḥ santamase 'pi bhāvāt /
13236evaṃ hy atra pratyayaḥ /
13429ubhayatrāpi pratyayāviśeṣād ity āha vyāsajyeti /
13539yata eva sārthavādakāt pravṛttinivṛttijñānam ata eva vidhivācinaḥ pratyayamātrasya padamātrasya vā yajetety evamādikasya vidhiśrutāv api na śāstratvam /
13540yatra hi tryaṃśabhāvanāvacanam apy avāntaravākyam anapekṣitārthavādakaṃ na pravṛttau samarthaṃ katham iva tatra padapratyayayoś śaktir bhaviṣyatīti duradhigamam ity āha na padādyata iti // //
13638yad api cedam aparaṃ śābdānumānayor vailakṣaṇyam uktam dhūmādayo hi svābhāvikenaiva pratibandhena pratibandhakabuddhim anumāne janayanti śabdāt tu yatheṣṭaviniyuktād evārthapratyayo dṛśyate ato bheda iti tatrāpy āha yatheti /
13806atra dūṣaṇam āha pratyaya iti /
13808kim asti tebhyo 'rthapratyayo na vā na tāvan nāsti sarvalokavyavahārocchedaprasaṅgāt /
13911anumitakriyāpadād vākyād eva tatrāpi viśiṣṭārthapratyaya iti // //
13929api cātra bhinnayor eva prakṛtipratyayātmanoḥ padabhāgayor bhinnāv evārthau pratipannau viśeṣaṇaviśeṣyabhāvam anubhavata iti siddhaṃ vaiṣamyam ity āha bhedabuddher iti /
13930idaṃ tu pācakādiśabdeṣu yuktaṃ vaktum tatra hi dhātunā pākaḥ pratyayena ca kartṛmātram upāttam /
13931ārthas tu viśiṣṭapratyayaḥ /
13952naupādhiko bhedo vastu bhinatti tatpratyayānapāyād iti bhāvaḥ /
14037nanu dvitīyādiprayoge śabdārthapratyayayor anvayo grahīṣyata ity āśaṅkate dvitīyādīti /
14158atrāpi cāptapuruṣapratyayenaivāparidṛṣṭe gavayādau sādṛśyena sampratyayo bhavati /
14300dvicandrādipratyayā hi kutaścid doṣād utpannāḥ kālādibhedeṣu bādhyante /
14324na ca gandhādisadṛśaṃ dravyam iti pratyayo 'sti /
14474neti pratyayābhāve tu paramārthasādṛśyam ity āha na bādhyata iti // //
14497śṛṅgādipratyayātparāvartinaṃ sādṛśyapratyayam apekṣya gosādṛśyaviśiṣṭagavayapratyayād eva punas tatsādṛśyaviśiṣṭagojñānam upajāyate na punaḥ śṛṅgādipratyayamātrād iti // //
14760gṛhīte hi pakṣe taddharmapratyayo bhavati /
15417daṇḍiny api śābde tāvad daṇḍapadopanītaviśeṣaṇaviśiṣṭa eva pratyayārtho na daṇḍo 'pi /
15785vaidikavākyakṛtaḥ pratyayas samyag iti sādhyam nityavākyodbhavatvāt yathā tadvākyasvarūpaviṣayā buddhiḥ /
15814artho 'pi jātivyaktyavayavāvayaviguṇaguṇivyatirekāvyatirekādivikalpadūrīkṛtanirūpaṇo na bāhyas sambhavatīti jñānātmakaśabdavedanānantarotpadyamānabāhyajātyādinirbhāsapratyayamātrātmaivasa cāyam evambhūto 'rthaś śabdena janyata eveti kāryakāraṇabhāvam eva śabdārthayos sambandham ātiṣṭhante /