Occurrences of sādhana in "Mīmāṃsāślokavārttikakāśikā"

Click [+] to expand the context.
388asiddham api sādhanam anyasādhitaṃ kārye vyāpāryate yathā dravyadevatopapādito yāgaḥ phalabhāvanāyāṃ yathā cānyatarāsiddhāni sādhanāni sādhanāntarasiddhānisādhyaṃ sādhayanty eveti // //[+]
654atra cābhyudayaśabdenābhyudayasādhanatvād dvādaśāho lakṣyate /[+]
959adhyayanam api sādhyatvādhīnaṃ sādhanatve nikṣipyate /[+]
1217atrāparaṃ dharmajijñāsāsvarūpapradarśanārthaṃ kānyasya sādhanāni kāni sādhanābhāsānīti bhāṣyam /[+]
1218tatra sādhanābhāsapadaṃ vyācaṣṭe sādhanābhāsateti /[+]
1219pūrvapakṣasyārtho dharmasya sādhanābhāsam iti /[+]
1220kathaṃ punaḥ pūrvapakṣasyārthaḥ sādhanābhāsaḥ ata āha anyasādhanam iti /[+]
1221anyasya hi sādhanam anyasya sādhanavadavabhāsamānaṃ sādhanābhāsaṃ bhavatīti // //[+]
1223kratvarthaṃ hi parṇamayyādipuruṣārthasyāpāpaślokaśravaṇāder ucyamānaṃ sādhanābhāsaṃ bhavati /[+]
1225atra bhāṣyakāreṇa ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇaḥ iti codanāsūtreṇa vyākhyātam ity uktvā kānyasya sādhanānītyādi śeṣalakṣaṇena vyākhyātam ity uktam /[+]
1227na ca tatra sādhanādi sarvaṃ vyākhyāyate ataḥ katham ity āśaṅkyāha śeṣalakṣaṇeti /[+]
1273yas tu sāmānyātmā dharmasya prītisādhanatvaṃ so 'vivādasiddha eva sarvavādinām /[+]
1274na hīha kecid vivadante yaḥ prītisādhanaṃ dharma iti /[+]
1278sarve caite prītisādhanatayaiva tair dharmā iṣyante /[+]
1299evaṃ cāvayavārthaḥ kim iti sādhyākāṅkṣāṃ nirdiśyādiśabdena sādhanetikartavyatākāṅkṣe nirdiśati /[+]
1356na tu svarūpeṇa kin tu śreyassādhanatārūpeṇa /[+]
1360śreyassādhanaśaktyātmanā hi dravyādayo dharmāḥ /[+]
1362na hi godohanena paśukāmasya praṇayet ityādiśrutim antareṇa godohanādayaḥ śreyassādhanā iti pramāṇāntaraṃ prakramata iti /[+]
1736kasyacit kenacit kriyā bhāvanā sā svarūpeṇa pratyakṣāpi sādhyasādhanasambandhātmanā śabdād evāvagamyate /[+]
1738sādhyasādhanasambandha eva śabdasya viṣayaḥ /[+]
1739na hy anāsāditayāgasvargādisādhyasādhanasambandhaviśeṣo bhāvayed iti śabdārthaḥ /[+]
1750sarvaśabdena ca dṛṣṭārthapuruṣopadeśair manvādyupadeśaiś ca siddhasādhanatāśaṅkāṃ nirākaroti /[+]
1780evaṃ hy āhuḥ duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti /[+]
2167paśukāmaprayoge tu kratur api godohanam eva svopakārasādhanatayānujānāti /[+]
2362anumānena ca prāmāṇyasādhane tasyāpy anumānāntarāpekṣāyām anavasthety āha sarvasyeti // //[+]
2947tad ayam aśraddheye satyatāṃ śraddheye cāsatyatāṃ sādhayan neṣṭasādhanāya vaḥ prabhavati /[+]
3236idānīṃ tu siddhasādhanatocyate /[+]
3241kathaṃ punaḥ siddhasādhanam /[+]
3244ayam abhiprāyaḥ satyaṃ nedaṃ buddhādyabhiprāyeṇa siddhasādhanatvam ucyate kin tu upadiṣṭavantaś ca manvādayaḥ iti bruvāṇena manvādaya upadarśitāḥ /[+]
3252etat siddhasādhanaṃ manvādisambandhitayepyata ity arthaḥ /[+]
3388ataḥ kathaṃ tat sādhanaṃ bhavet /[+]
3394padārtharacanāyatta ityādinā yat pratibandhabalena vākyād vaktṛjñānānumānam uktaṃ tad darśayatīti yadi ca yatra puṃvākyaṃ vyāpriyate vaktṛjñāne tadatirikte 'rtha eva dṛṣṭāntatayocyate tataḥ siddhasādhanam ity āha svavyāpāreti /[+]
3462anye tu duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti manvānā vikalpasamā nāma jātir iyaṃ bhāṣyakāreṇa nānyatvād ity uktamity āhur ity āha parokter iti /[+]
3469idānīṃ sādhana vacanam evedam iti vyākhyānāntaram āha yad veti /[+]
3506utpannasya cānumānena mithyātvasādhanāt /[+]
3558phalasādhanarūpeṇa tadānīṃyena nāsty asau /[+]
3562syād etat sakalānugataprītisādhanatvavacanād adoṣa iti /[+]
3566prītisādhanaṃ hi nānabhidhāya prītiṃ śakyate 'bhidhātum iti saiva pūrvataram abhidheyā bhavet /[+]
3585sa ucyate dharmaśabdo 'yaṃ pācakādivat sabhāga eva dhṛtisādhane vartate /[+]
3588tad iha dhṛñā dhṛtiḥmaninpratyayena ca tatsādhanam abhidhīyate /[+]
3592na ca bhāvanāyāṃ prasaṅgaḥ tasyā atatsādhanatvād yāgādīnām eva śreyassādhanatvasya codanāpramāṇakatvāt /[+]
3594pratītisādhanatvasya vihitatvasya ca prītisādhane vihite ca dharmapadopacārāt /[+]
3597tulyavac ceha dharmapadāt prītis tatsādhanaṃ ca vihitam avagamyate iti kiṃ na śabdenocyate /[+]
3600abhyudayasādhanaṃ yāga ity etāvad eva viditavanto 'pūrvam agaṇayitvaiva yāgādikartṛṣu dhārmikaśabdam upacaranto dṛśyante /[+]
3602ataḥ siddham abhyudayasādhanaṃ vihitaṃ dharmapadārtha iti /[+]
3605tathāvidhasyābhyudayasādhanatvābhāvāt tasya cādharmatvāt kathaṃ tatra dharmaśabdaḥ prayujyate /[+]
3606phalakāle tu dharmapadaprayogo 'bhyudayasādhanābhiprāya eva /[+]
3626ādyaś cātra yajñaśabdo yajñasādhanalakṣaṇārthaḥ /[+]
3669nanu śreyassādhane tāvad dharmapadaprayogo bhavadbhir apīṣyate /[+]
3670ete ca śreyassādhanā iti kathaṃ teṣu dharmaśabdaprayogo na dṛṣṭa ity ucyate /[+]
3672na tāvad eṣāṃ phalasādhanatā pratyakṣādigamyā atīndriyatvāt /[+]
3673na ca codanāgamyā yāgādīnām eva tayā phalasādhanatāvagater iti // //[+]
3675āha astv antaḥkaraṇavṛttyādayo na śreyassādhanatayāvagamyanta iti na dharmā iti /[+]
3676apūrvaṃ tu prītisādhanam eva atikrānte karmaṇi tata eva phalasiddheḥ /[+]
3677yāgasādhanavādino 'pi hi apūrvaṃ kṛtveti vyācakṣāṇā apūrvasiddhim antarbhāvayanti /[+]
3683yadi tāvat karmaśaktiḥ phalaśaktir vā nāsau sādhanaṃ sādhyaṃ vā /[+]
3686tasya sādhyasādhanayor anyatararūpānanupraveśitayā pratyetum aśakteḥ /[+]
3687na hi tat svargasya sādhanaṃ yāgasya ca sādhyaṃ śabdād avagacchāmaḥ /[+]
3691ataḥ sādhyasādhanabhāvād anyathāpipramāṇāntareṇa na vastvantarabhūtam apūrvaṃ śakyāvagamam /[+]
3693api ca yady apūrvaṃ yāgasya sādhyaṃ svargasya ca sādhanam iṣyate tataḥ śrutahānir aśrutakalpanā cety āha śrutasādhaneti /[+]
3695sā ca sādhyasādhanāpekṣiṇī yathā svargayāgāv eva gṛhṇāti tathā bhāvārthādhikaraṇe vakṣyate /[+]
3698atīndriyasyāvastuno gaganakusumādisannibhasya sādhyasādhanatvaṃ kalpanīyam ity aśrutakalpaneti /[+]
3706na ca karmaśaktir eva phalasādhanaṃ karmāv āntaravyāpāratvāt /[+]
3708ataḥ karmaiva śaktaṃ phalasādhanaṃ na śaktir iti śāstrād avagamyamāne kathaṃ śakter dharmapadavācyatetyabhiprāyeṇāha tasmād iti // //[+]
3709itaś ca phalasādhanaśaktir na dharma ity āha śaktaya iti /[+]
3905aṅgahiṃsā tv aphalasādhanatvād asatyāṃ phalaprayuktau vidhinaivānuṣṭhāpyate iti nāspadaṃ niṣedhasyaitikartavyatā hisā /[+]
3962samānam idaṃ sādhaneṣu /[+]
3964yadi tu prītisādhanatvāt teṣu rāgādayaḥ pravartakā ity ucyante aṅgeṣv api prasaṅgaḥ /[+]
3965ananugṛhītasya sādhanatvānupapatteḥ /[+]
3983ato vidheyāḥ śyenādayaḥ priyam asya bhrātṛvyavadhasya sādhanānīti nānarthatayā pratyudāharaṇam arhantīti /[+]
3999yady api jyotiṣṭomādayo na svarūpeṇa hiṃsā tathāpy agnīṣomīyādipaśuhiṃsā teṣāṃ sādhanam /[+]
4004tathetikartavyatāpi yat phalasādhanāṅgam asāv api vidhimahimnaiva /[+]
4006avidhīyamānasya yāgasyāgneyādeḥ pradhānasyāṅgasya vā prayājāder yathākramaṃ na phalāṅgatā tatsādhanāṅgatā vāpi sidhyatīti // //[+]
4007syād etat sādhanatvena vihitā api na sādhyatayā vidhīyanta ity avidheyā ity ucyante /[+]
4009naiva sādhyatayā vidhīyanta iti yāvad ity ata āha sādhanatveneti /[+]
4015sarvaṃ yāgadānajapopavāsādīṣṭasādhanatayaiva vidhīyata iti bhāvaḥ // //[+]
4040tata eva ceṣṭasādhanāḥ /[+]
4062vihitā hiṃsāsādhanatayā śyenādayaḥ /[+]
4067ubhayaṃ vidhāyikayā codanayā lakṣyate sādhyaṃ sādhanaṃ cety arthaḥ /[+]
4068kathaṃ punaḥ sādhyasādhanātmakam ubhayaṃ codanayā lakṣyate /[+]
4071sādhyasādhanāṅgagocaram eva vidheḥ pravartanam /[+]
4072tathāpi vidhipramāṇakam eva svargayāgādīnāṃ sādhyasādhanasambandha iti autpattikasūtre vakṣyate /[+]
4073yathā yāgādīnāṃ sādhanabhāvaś codanālakṣaṇaḥ evaṃ svargādīnāṃ yāgādisādhyatvāvagatir apīti tena rūpeṇa te 'pi codanālakṣaṇā bhavanty eva yady api teṣu svayaṃ pravṛttaḥ puruṣo na codanayā pravartyata iti /[+]
4074yadi sādhyasādhanābhiprāyam ubhayatvaṃ tarhi artho 'nartha iti kena sambadhyate ata āha dvividham iti /[+]
4075ayam arthaḥ phalasādhanātmakam ubhayaṃ codanālakṣaṇam ity uktam /[+]
4082asmiṃś ca vyākhyāne ko 'rthaḥ ityādi bhāṣyam evaṃ vyākhyeyam arthātmakaphalasyāpi yat sādhanaṃ so 'py artha iti /[+]
4084etad uktaṃ bhavati arthātmakaphalasya sādhanasya jyotiṣṭomāder dharmatvaṃ vaktum arthapadaṃ prayuktam iti /[+]
4087tasyāpi sādhanaṃ yat tadartha evābhidhīyate /[+]
4104sādhanopāyayos tv apravṛttaḥ puruṣaḥ pravartyata iti tayor vidheyatvam /[+]
4115ayam abhiprāyaḥ so 'yaṃ sādhanaphalayor vidheyāvidheyabhedo darśitas tam avidvān ubhayam ityādibhāṣye śyenādeś codanālakṣaṇatvābhidhānātphalasyāpi vidheyatāṃ manvānaḥ athavā tryaṃśabhāvanāvidhānena phale jātavidheyābhimānaḥśyenaphalasyānarthatvam ākṣiptavān /[+]
4152sādhanāni tāvad vidhīyante /[+]
4171kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sādhanopāyabhūtā na niṣidhyate /[+]
4173ato 'ṅgasādhanahiṃsayor api pratiṣedho bhavet ata āha aṃśadvaya iti /[+]
4174sādhanopāyāṃśadvayagāminīhiṃsā pratiṣidhyate iti bruvāṇasya aviśeṣeṇa yacchāstraṃ tat sandigdham anyāyyatvād vikalpasyārād viśeṣaśiṣṭaṃ syāt iti sūtram uttaram /[+]
4198keyaṃ sādhanāṃśagāminī hiṃseti /[+]
4216na hi trivṛtpānavirekayor iva sādhyasādhanabhāvo hiṃsāpratyavāyayoḥ pratyakṣaḥ tadānīṃ pratyavāyādarśanād iti // //[+]
4255ato nānarthatvaṃ sidhyatīti sisādhayiṣitānarthaphalatvaviparītārthaphalatvasādhanād viruddho 'yaṃ hetur ityabhiprāyeṇāha aduḥkheti /[+]
4285yadi hi dāne karmaiva viṣayo bhavet tatas tasya dīyamānasya gavāder na kiñcit phalam iti na tadanurūpaphalasādhanaṃ yuktam ity abhiprāyaḥ /[+]
4347agnihotrasya sāyaṃprātaranuṣṭhitasya phalasādhanatvān madhyāhne ca tadabhāvāt /[+]
4351evaṃ sādhanopāyāṃśadvayātiriktāyāṃ hiṃsāyāṃ na hiṃsyād iti pratiṣedhājjātaṃ pratyavāyahetutvajñānam anyatra tīrtheṣu yo dīkṣitaḥ yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhetetyādividhinā vāryata ity āha hiṃseti // //[+]
4381ataḥ katham anarthasādhanam ity āha na caiṣv iti /[+]
4413phalaṃ hy uddiśya sādhanaṃ vidhīyate na tu viparyayaḥ /[+]
4423ato viśiṣṭabhāvanāvidhāv api sādhanetikartavyatāmātraparatvāt phalāṃśān nivartata iti /[+]
4454prasiddhiś cāniṣṭānanubandhīṣṭasādhanaviṣayaiva dharmaśabdasyeti śyenādivarjanam evāvasīyata iti // //[+]
4557yadā tu sāmānyataḥ siddhadharmānuvādena pramāṇam anena kathyate tadā arthatvaṃ prāptam eva arthasyaiva śreyassādhanasya dharmatvaprasiddheḥ /[+]
4558sarve hi vādinaḥ prītisādhanaṃ dharma ity atrāvipratipannāḥ tadviśeṣeṣv eva vivādaḥ /[+]
4561sāmānyaṃ tu prītisādhanaṃ dharmasvarūpaṃ sarvavādinām avivādasiddham eva /[+]
4591codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhāvadharmāṇām api niṣedhacodanayānarthasādhanatvena lakṣitānāṃ brahmahatyādīnāṃ codanālakṣaṇatvād dharmatvaṃ bhavet /[+]
4707ata indriyaliṅgaśabdasādṛśyānanyathāsiddhabuddhisamupalambhakapramāṇābhāvā eva yathākramaṃ pratyakṣādipramāṇodaye sādhanam iti sādhanabhedāl lakṣaṇavailakṣaṇye sati nānyonyāntarbhāvopapattiḥ /[+]
4854siddhaṃ cāsmadādipratyakṣasya dharme 'nimittatvaṃ kiṃtatsādhanena /[+]
4945tataḥ sa puruṣārthasādhanam anvicchan dhyānāya prayasyati /[+]
5060atra kāraṇam āha phalasādhanarūpeṇeti /[+]
5062phalasādhanarūpeṇa caite dharmā iti tādrūpyeṇa ca dharmatvam ity atroktam /[+]
5066nirantarayor hi sādhyasādhanayoḥ sādhanaṃ pratyakṣaṃ bhavati mardanasukhayor iva /[+]
5067iha tu phalakāle sādhanaṃ cirātivṛttaṃ sādhanakāle phalam ajātam iti na phalasādhanaṃ pratyakṣam /[+]
5423ayam evātmamanassaṃyogo jñānotpatteḥ pratyāsannatayā kārakāntarebhyo viśiṣṭa ity ayam eva pramāṇam ity āha prakṛṣṭasādhanatvād iti // //[+]
5447na hy anyatra sādhanam anyatra sādhyaṃ dṛṣṭam /[+]
5458ato yatra sādhanaṃ vyāpriyeta tatra phalaṃ niṣpadyate /[+]
5459tac ca pūrvaṃ pratipāditam eva na tu sādhanam eva phalam ity abhiprāyeṇāha chedana iti // //[+]
5460yadi tūcyate sādhyasādhanayor viṣayabhedona dṛṣṭaḥ ekatvaṃ ca tadanyatarasmin nāśrayitavye 'smabhyaṃ viṣayābhedo rocata iti /[+]
5538atra kāraṇam āha sādhyasādhaneti /[+]
5539svargayāgādisādhyasādhanasambandha eva dharmaḥ nāsāv avikalpya grahītuṃ śakyata iti // //[+]
5566api ca yatra deśāntaraprāptyā sūryasya gatim anumāya gatisādhanaṃ liṅgy anumīyate tatra kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha yatra ceti /[+]
5568liṅgi tu gatisādhanam atra darśayitavyam iti // //[+]
5605tatrāpi hi yāvad gatitatsādhanayoḥ pratyakṣeṇa sambandho nāvagamyate liṅgīyagatisādhanaṃ liṅgaṃ ca samprati dṛśyamānā deśāntaraprāptir ādityasya na tāvadanumānaṃ pravartata ity āha anumāneti // //[+]
6119siddhasādhanatvaṃ vā dvayor api prayogayor ity āha eketi /[+]
6622bhāvasādhano hi jñānaśabdo nopadeśaśabdena sāmānādhikaraṇyaṃ labhate /[+]
6623ayaṃ tu jñāyate 'neneti karaṇasādhana iti yuktaṃ sāmānādhikaraṇyam iti // //[+]
6669śreyas sādhanaṃ hi dharmaḥ /[+]
6670sa ca śreyasaḥ svargādeḥ sādhanena yāgādinā sādhyasādhanasambandhaḥ sarvākhyāteṣu sambhavati /[+]
6672yathā loke odanaṃ pacatīti pākaudanayoḥ sādhyasādhanasambandhabuddhiḥ /[+]
6673syād etat ākhyātam antareṇa sādhyasādhanasambandho na siddhyet tadartho vidhir iti /[+]
6694icchaiva tu prekṣāvatāṃ puruṣārthasādhanaviṣayā /[+]
6695na ca vidhinā vinā puruṣārthasādhanatvaṃ yāgādīnāṃ śakyate 'vagantum /[+]
6697nanu laukikapākaudanādivat sādhyasādhanasambandhasiddhir uktāsatyam uktā /[+]
6710dhātvarthas tu sādhyatvāt pracyāvito bhāvanāyām eva sādhanākāṅkṣiṇyāṃ sādhanatayā nivatamāvākyārtho bhavati yāgena svargaṃ kuryād iti /[+]
6711ataḥ puruṣārthasādhanasya yāgāder dharmatvasiddhir iti yuktam upadeśaprāmāṇyapratipādanam iti[+]
6842bhavati hi tatrāpi parṇamayatā apāpaślokaśravaṇasya aśvamedho vā brahmahatyātaraṇasya sādhanam iti pratipattiḥ /[+]
6843yadi matam asyedaṃ bhavatīty anvayamātram atrāvagamyate na vyatirekaḥ na ca tam antareṇa sādhyasādhanasambandho'vagamyate iti /[+]
6844kathaṃ tarhi svargakāmo yajetety atrāpi svargayāgayoḥ sādhyasādhanasaṃvit /[+]
6846yāgeneti hi tṛtīyā sādhanabhāvam avagamayatīti ced na /[+]
6853na nirālambanaṃ jñānaṃ kriyā sādhanayoginī /[+]
6860atra vadāmaḥ naivam api yāgasvargayoḥ sādhyasādhanasambandhasiddhiḥ /[+]
6884na cāruṇimna iva dravyāvachedaśaktir yajer api svargasādhanaśaktir avadhṛtā pramāṇāntareṇa /[+]
6894tasmān na svargayāgayoḥ sādhyasādhanasambandhasiddhiḥ /[+]
6901vede tu svargakāmo yajeteti kriyātmanaḥ kāryasya bhaṅguratvād āmuṣmikasvargādiphalasādhanāśakteḥ kālāntarasthāyikriyāto bhinnaṃ kāryam upeyate /[+]
6906na ca kriyāyāḥ phalasādhanatāśakter aśabdārthaḥ san yuktaḥ kalpayitum /[+]
7271yadarthasādhanaṃ vastu tadviparītaṃ vā tat puṇyapāpapadayor aspadam /[+]
7279na hi vidhyarthavādamantrāṇāṃ sādhyasādhanasambandhavidhividheyastutuvihitasmṛtirūpārthā arthavādapādagocarā bāhyārthaṃ vinā sidhyanti /[+]
7310ananyasādhanānanyakāryair mantrair niyamyate //[+]
7428ato dravyam eva karmārthaṃ kāmapadasambandhaś ca sādhanaviṣayatayā darśayitavyaḥ /[+]
7429yo hi yadarthī sa tatsādhanam api kāmayata eveti liṅgabalena pūrvapakṣite vidhiśrutibalāt siddhāntitam /[+]
7593tatra cāṃśe siddhasādhanatā syāt vibhramāṇām anālambanatvāt /[+]
7613yady api pratyayatvasya na vyaktaṃ pañcamyā hetutvam upāttaṃ tathāpi upanayanākhyena sādhanavākyāvayavena jāgrato 'pītyādinā hetuḥ pradarśita eva /[+]
7617sādhanavākyāvayavaviśeṣaḥ /[+]
7618pañcāvayavaṃ hi sādhanavākyaṃ pratijñā hetur udāharaṇam upanayo nigamanaṃ ceti /[+]
7662evaṃ hi manyante duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti evaṃ hi tadā vādī pratibodhito bhavati yathā bhavān madīyaṃ dūṣaṇaṃ duṣṭaṃ manyate tathāham apitvatsādhanam ato 'sau svasādhanān nivartate iti /[+]
7666na caivaṃvādinaḥ svasādhanadūṣaṇāvagamo bhavati /[+]
7673yadi paraṃ bāhyasya prayogamātraparyavasitam eva sādhanavacanam anumimānasyāpi sphuto bahirviṣayabodhe/dho jāyata eva /[+]
7677sādhanavākye tv ayogyānvayapadasannikarṣād vandhyāsutavākyavat saṃsargajñānaṃ bhrāntir eva /[+]
7706gṛhītamātrabādhe tu bahavaḥ sādhanadoṣā bhāṣyakāreṇāntarṇītāḥ /[+]
7709ataḥ śakyaṃ vaktuṃ pakṣa evāsmin bhavatsādhane nāstīti // //[+]
7767karmavyutpattau siddhasādhanam eva /[+]
7769siddhasādhanaṃ vivṛṇoti pratyāyyasyeti /[+]
7792evam ayam asādhanavādī vaktavyaḥ kiṃ yādrśo 'smābhiḥ pratyayaiṣyate sa tathāvidha evābhyupetya bhavatā pakṣīkriyate na vā /[+]
7815nanu yadākārā buddhis tan nālambate iti sādhayiṣyāmaḥ na siddhasādhanaṃ bhaviṣyatīti tad etadāśaṅkate atheti /[+]
7825pūrvasmin pakṣe siddhasādhanam /[+]
7863pakṣaprajñāpanārthaṃ hi sādhanavacanaṃ nacāprasiddhapadārthaviśiṣṭaḥ pakṣo jñāpayituṃ śakyata iti // //[+]
7876ubhayathā hi siddhasādhanam /[+]
7879ata evābhedād vyatiriktaṃ ca na bhavatīti siddhasādhanam iti // //[+]
7881pūrvasmin kalpe tāvat siddhasādhanam evety āha yadīti /[+]
7882siddhasādhanam ity atītena sambandha iti /[+]
7887anyathā siddhasādhanaṃ darśayati vastv iti /[+]
7890tatrāviśeṣitopādāne śakyaṃ siddhasādhanaṃ darśayitum iti /[+]
7896yadi tu sarvaprakārāsambhavān nirālambanabuddhyutpattimātram eva prasādhyate tatrāpi ca siddhasādhanam eva /[+]
7903evaṃ cotpannāyām apy arthaśūnyāyām ātmāṃśaparyavasāyinyāmanālambanabuddhau caitrādipratyayānāṃ pakṣīkṛtānāṃ dharmatayā nirālambanatā na gṛhītā sādhanotthitayā dhiyeti nānāviṣayatvāt pratiyoginā nirālambanatvenānirākṛtāsatī caitrādisvarūpaparyālocanayālambanaprāptiḥ kena vārayituṃ śakyā /[+]
7913tatas tasyācetanatvena tatsaṃvittyālambanatvaṃ caitrādīnāṃ nāsti aṃśe siddhasādhanam evety āha yadīti // //[+]
7917sādhyāsiddhau kāraṇam āha sādhanasyeti //[+]
7920na tāvadanabhidhāyakeṣu padeṣu sādhanavākyaṃ prayogam arhati /[+]
7924tad atra sādhanaṃ prayuñjānena bhinnau śabdārthāv abhyupagantavyau /[+]
7925tathā sati prāśnikāḥ sabhyā gṛhṇanti ca sāvayavaṃ sādhanavākyaṃ pṛthak ca pakṣahetudṛṣṭāntān vādiprativādinau ceti /[+]
7926yāvad idaṃ nāvasthāpyate na tāvad vyutthita pratipādanāya sādhanasya prayogo bhavati /[+]
7935api ca sarvajñānānām anālambanatve kṛtsnasādhanajñānamithyātvāt sarvasādhanābhāvo vā yatheṣṭaṃ pakṣādinyūnatvaṃ vā śakyam āpādayitum ity āha kṛtsneti /[+]
7936yadi tu na sādhanajñānaṃ mithyety ucyate tataḥ pakṣādipratyayair eva hetor anaikāntikatvam ity āha teṣām iti // //[+]
7941vyatirekagrāhipratyayamithyātve hi na stambhādijñānebhyaḥ sādhanajñānasya kaścid viśeṣaḥ /[+]
7942tadvad eva tu sādhanajñānam api mithyā bhaved iti /[+]
8018satyaṃ jāgradbuddhīnāṃ hi mṛgatṛṣṇādibuddhayaḥ pratiyoginyaḥ etadapekṣayāsāṃ satyatvāvagateḥataḥ siddhasādhanaṃ bādhyatvam api siddham /[+]
8021anyathā siddhasādhanaṃ darśayati grāhyeti /[+]
8034sarvathā tāvat parasādhanaṃ pratibadhnātīty atra tātparyam /[+]
8037mūlasādhane ca ye dharmādivikalpair doṣā uktāḥ te 'py atrānumāne 'nusandhātavyā ity āha pūrveti /[+]
8039tasya ca pūrvasādhanasyādhunā doṣāntaram abhidadhmahe /[+]
8043ato hetuśūnyaṃ sādhanam iti /[+]
8200na hy ekasmin jñānamātre vastuni dṛṣṭāntavacasaḥ sādhyāṃśo nirālambanatvaṃ hetvaṃśaḥ pratyayatvaṃ tasya cāsādhyāṃśena vyāptiḥ dṛṣṭāntadharmitaddharmatā ca sādhyasādhanayor iti sarvam idam upapadyate /[+]
8207sādhanabhāṣyasya tadantareṇa hetor vipakṣād vyāvṛttyasiddheḥ /[+]
8209tad yadi samyak sādharmyavacanād eva vyāptir avagatā na sahabhāvamātraṃ na ca viparītānvayaḥ tadā kiṃ vaidharmyavacaneneti sādhanabhāṣyavyākhyānāvasare varṇitam /[+]
8213tadabhāvād avṛttir iti yad etad tavābhidhānaṃ tasyātra prakṛtasādhane 'vasaro nāstīti // //[+]
8241atra tu prakṛtasādhane vastuna ālambanābhāvasya sādhyatvaṃ vastunaś ca sālambanasya vipakṣatā /[+]
8262prakṛtasādhanam /[+]
8265sādhu tarhi sādhanam āpannaṃ sampratipattir evottaram ata āha sarvatheti /[+]
8280sālambanavādinaṃ hi bhavantaṃ pratibodhayitum idaṃ sādhanam /[+]
8285kiṃ khalu kathāsv apy ubhayasiddhasya sādhanatvam iti nāśrauṣīr iti // //[+]
8296parapratipādanārthaṃ hi sādhanavacanam /[+]
8298ataḥ parāsiddho na sādhanam iti yuktam /[+]
8299svāsiddhasya tu kiṃkṛtam asādhanatvam iti na vidma iti // //[+]
8304pratyakṣaparidṛṣṭaṃ hi sādhanavākyaṃ vaktṛprayuktaṃ taddarśanena bhavati kācit prayuktiśaktikalpanā /[+]
8306tava tu sāpyapratijñānārthinaḥ sādhanaśaktiparīkṣaiva yuktā kim anena kathaṃ vaktrā sādhanaṃ prayuktam iti /[+]
8309atrāpi tu puruṣādhīne nirṇaye pratijñāmātrād eva tadanusārī nirṇayo bhavet na sādhanāpekṣā syād ity āha yadi caivam iti // //[+]
8311asyaiva sādhanasyaivety arthaḥ /[+]
8313sādhanasmaraṇārtham eva vākyam atas tacchaktir eva cintanīyā /[+]
8324ayam abhiprāyaḥ syād etad evaṃ yadi matpratipattimātraphalam eva sādhanavacanaṃ bhavet /[+]
8325tathā hi kiṃ sādhanavacanenāpi avadhāyakatvaṃ budhyadhvam ity etāvad upadiśyeta siddhaś cāyaṃ bhavatāṃ jñānamātraṃ jagad iti tadā kutaḥ punar idam avagatam iti paryanuyukte tvam eva jānāsīti naivaṃvidham uttaram upapadyata iti // //[+]
8332kiñ ca bhavadīyaparārthānumānalakṣaṇānusāreṇāpi svapratipattiprakāśanaphalam eva sādhanavacanaṃ yenaivam uktam /[+]
8334svaniścayahetoḥ pratipādanād anyatra sādhanavacanaṃ na prāśnikān sabhyān prati vyāptiyate /[+]
8339kiñ ca viditapūrvam arthaṃ vivakṣitvā sādhanavākyaṃ prayujyate /[+]
8349matprasiddhā api hetvādayaḥ tavāsiddhā iti te bhavati dūṣaṇamko viśeṣaḥ yat svayam asiddhaṃ sādhanam ucyate na dūṣaṇam /[+]
8352tavaiva hy atatsādhanāt /[+]
8354sādhyasādhanayor itaretarapratighātāvagamād ity āha yatheti caturbhiḥ /[+]
8391ataḥ prāg apy asataḥ kathaṃ sādhanatvam iti // //[+]
8393prāk sādhanatvābhyupagame vā paramārthāstitvam āpadyata ity āha sādhaneti /[+]
8396nātyantam asataḥ sādhanatvaṃ dṛṣṭaṃ śaśaviṣāṇavad ity anumānam antarṇītaṃ kvacid dṛṣṭasyāpi rūpasyānyatropacaritasya paramārthopāyatā nāsti /[+]
8481utpadyate khalv asmin sādhane hetvādinyūnatoktimātrād eva dūṣaṇabuddhir ity āha yadi veti dvayena // //[+]
8483nanv evam apy āvayor aviśeṣa eva yathā hi no dūṣaṇajñānam utpannam evaṃ bhavato 'pi sādhanajñānam /[+]
8486tvaduktaṃ tu sādhanam asmākam asiddham iti na sādhyaṃ pratipadyāmaha iti // //[+]
8487kathaṃ sādhanam asiddham ata āha bāhyeti /[+]
8492yathā hi me sādhanam asiddham evaṃ dūṣaṇam apīti na duṣṭaṃ sādhanam iti // //[+]
8493mīmāṃsakas tu pāśupato 'yam evaṃvādī yad vihāya sādhanam abhāvād dūṣaṇasyāpy aduṣṭatvam ātiṣṭhata iti sāpahāsam āha nedānīm iti // //[+]
8621yadi tu pūrvasādhanavākyagatapratyayaśabdānuṣaṅgeṇa śūnyaḥ pratyayaḥ tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiñcid astīti cottaragranthānusāreṇārthena śūnya iti vyākhyāyate tatas tenaiva gatārthatvam ata āha evam iti /[+]
8624sa eva nirālambanavādī nāstikaḥ pratyakṣādivirodhadūṣitasvasādhano dūṣaṇaparihāreṇedānīṃ pratyavatiṣṭhate /[+]
8641yad yādṛśaṃ bāhyārthagrāhi pratyakṣaṃ manyamānena bhavatā mīmāṃsakena pratyakṣavirodhādidūṣaṇaṃ nirālambanasādhanasyocyate tad idānīṃ parīkṣyatām /[+]
8656yadi tv ātmāṃśa eva sarvasaṃvidāṃ grāhyo bhaviṣyati tato dūṣaṇabādhanāt sādhanasiddhau nāstikasya bāhyāpalāpaḥ setsyati /[+]
8963jñānākārasādhanena ca nirākaroti iti tadviṣayam anṛtam /[+]
9027ataḥ saṃvitprakāśa eva dvaitaṃ sādhayatīti kiṃ siddhasādhanena /[+]
9110api ca anyena saṃvedanopalambhe so 'py asiddhas tatsādhanāya na prabhavatīty aparāparāpekṣāyām anavasthā /[+]
9771evam api dehino bhinnāvayavasaṃyogī sukhaduḥkhasādhanajanmāyugapat sukhaduḥkhabhogo na syāt /[+]
10134na cāsmin pakṣe 'numānena grahaṇasādhanaṃ yuktam /[+]
10780paśyāmo hi vayaṃ narāśvamahiṣagovarāhādibhedabhinnānekaprāṇigaṇasādhāraṇaṃstrītvādibhedabhinnaṃ vividham avāntarākāram aprāṇimyo vyāvṛttaṃ yamānandasādhanā/nastanavadanādisanniveśaviśeṣā darśayanti /[+]
10979kiṃ khalv atra kena sambadhyate yajjñāto na smaryate tatra pūrvaṃ buddhir na jñāyata iti tasmān na tāvad etasyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanam iti // //[+]
10982nedam asyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanaṃ kin tv anena granthena phaladvāreṇa pratijñānirākaraṇam uktam /[+]
11704na ca hiṃsātvamātram anarthasādhanam iti śāstram asti /[+]
11707pratiṣedham antareṇa cānarthasādhanatvajñānopāyābhāvāt /[+]
11761pūrvam adharmatvānumānasya vaidikahiṃsāviṣayasya sākṣādāgamavirodho varṇitaḥ vyaktam eva daikṣapaśuhiṃsā vidhīyamānatvād arthasādhanam ity etad avagamyate katham asāv adharmo bhaviṣyatīti codanālakṣaṇasyārthasya dharmatvāt /[+]
11779ayam arthaḥ ya eva niṣiddhatvādir artho yasyādharmatvādes sādhanaśaktiyuktatvenāvagataḥ /[+]
11781niyamyaśaktir eva hi sādhanaśaktir ity ākhyāyate niyatāvagato hi niyāmakaṃ śaknoti gamayituṃ nānya iti sa niyamya eva gamako na prasaṅgānvito hiṃsātvādhiḥ /[+]
11868mitāv iti sādhanavākyam apadiśati /[+]
11869na khalu parīkṣakas sādhanavākye sambandhavācinā kenacin nāmnā ṣaṣṭhyā vā sambandha upādīyate /[+]
11879etad uktaṃ bhavati na sādhanavākye sambandhas sādhyatayopādīyate nāpi dṛṣṭāntatayā nirdiśyate na cāyathāpratibhāsaṃ parīkṣakāṇāṃ vaktum ucitam iti // //[+]
12074na hi sādhyasādhanayor abhedaṃ laukikā manyante /[+]
12089tad yadā dhūmādīnām eva prakṛṣṭasādhanatvam avagamyate tadā tad eva pramāṇam /[+]
12100svayam anumānena gṛhītam arthaṃ paraṃ pratipādayituṃ sādhanavākyam eva prayujyate /[+]
12278vyāptismaraṇādi hy anumānasya mūlam tad yāvad uttaraṃ tattadvyāpāravyagratayā vilambate tāvacchīghrabhāvinā pūrveṇa viṣayāpahārād viprakṛṣṭasādhanasyotpattir eva nirudhyata ity anantaram eva vakṣyata iti /[+]
12296aprāptabādhe tu yāvat kliṣṭasādhanam anumānaṃ svagocare sāmānyaśāstraṃ vā kvacid viśeṣaviṣaye pravartitum ārabhate tāvat pratyakṣeṇānumānena vā siddhasarvāṅgakenāgamena vā viśeṣaviṣayeṇa śīghrajanmanā yenaivārtho 'vadhārito bhavati tenaivottarasyotpattipratibandhalakṣaṇo bādho bhavati /[+]
12318na ca viṣayavyavasthā varṇātmanām eva nityānityatvasādhanāt /[+]
12526puruṣārthaikasādhanatvād vidheḥ /[+]
12595ata āha itarad iti ayam abhiprāyaḥ na dvayor asaṃpratipattir ity etāvataiva sādhanadūṣaṇayor anavakḷptiḥ /[+]
12596yadi vādinā prayukte sādhane prativādinā cāsiddhatva udbhāvite vādinā tatsādhanaṃ sādhyate tato bhavati sādhanam /[+]
12602yad vādinā sattvena jñātaṃ bhavati prativādinā ca vaiparītyena tadvādinā sādhyamānaṃ sādhanaṃ bhavati /[+]
12605na caivam anyatarāsiddhir adūṣaṇam yāvat tu yādī na sādhanaṃ sādhayati tāvad anyatarāsiddhyā nigṛhyate sādhite tu tasmin dūṣaṇaṃ parihṛtaṃ bhavatīti // //[+]
12645ata eva sādhāraṇasya caturdhā vibhāgaṃ vadanti ye teṣām asāv anupayogy eva sādhanadūṣaṇayor ity upekṣaṇīyam na hi sādhanavacanakāle tathāvidhaṃ hetuṃ parityajato vādinas sapakṣavipakṣayor avṛttyaṃśaḥ kvacid upayujyate /[+]
12651tyajyate sādhane caivaṃ sādhāraṇyād viśeṣataḥ // iti // //[+]
12737dvayor api sādhanayoḥ prasiddhāvayavatvāviśeṣāt /[+]
12751buddhoktatā tu na naḥ prasiddhā ato 'prasiddhāṅgakatvāt pūrvaṃ sādhanaṃ balavatā prasiddhāṅgakena bādhyate /[+]
12792pakṣabādhoktaiḥ pratyakṣādibhiḥ pramāṇair yasya sādhanavākyāvayavapratijñā bādhyate tatparājayenetarasya nirṇayaḥ kāryaḥ /[+]
12808atra ca pratyakṣādīny eva yathāsvam arthaṃ sādhayantīti sādhanapadenocyanta iti /[+]
12830prayoktāras tv ekam eva sādhyaṃ kiñcānyad itaś ceti nānāsādhanais sādhayanto dṛśyante /[+]
12914vyāptipradarśanāya dvividho dṛṣṭāntas tāvad sādhanavākye darśayitavyaḥ /[+]
12919udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetuḥ /[+]
12973yadā hi vaktrā samyag eva dṛṣṭānta ukte paraḥ śrotā jānāti yathā hetusādhyayos sāhityamātram anenoktaṃ na vyāptir iti tadā sādhyābhāve hetvabhāvaṃ jñāpayituṃ vaidharmyeṇeṣṭasādhanam iti vakṣyamāṇena sambandha iti /[+]
12974yadā khalv abhyastavaidharmyas tam evāpekṣate na sādharmyadṛṣṭāntaṃ tadā ca vaidharmyeṇeṣṭasādhanam ity āha taṃ vā nāpekṣate yadeti /[+]
12975yadā vā vaktā suśikṣitavaidharmyas sādharmyaṃ vaktum ajānānas tena sādharmyadṛṣṭāntena sahabhāvamātram eva śuddhaṃ vyāptihīnaṃ kathayati tadāpi paryanuyuktena tenaiva vaidharmyeṇeṣṭasādhanaṃ kāryam ity āha vaktā veti // //[+]
12976yadā vā bhrānto viparītam anvayaṃ darśayati tadāpi tatsamādhānecchayā pūrvaviparītajñānopamardanena vaidharmyeṇeṣṭasādhanam ity āha viparītānvayam iti /[+]
12978satyam evam apīṣṭaṃ sidhyaty eva kin tu bhrāntair idam asmābhir uktaṃ sādhyābhāve hetvabhāvo vivakṣita iti vaidharmyeṇāpi tāvad iṣṭasādhanaṃ bhavaty eveti /[+]
13370pratyakṣā hi deśāntaraprāptir maulikaṃ mūle bhavaṃ liṅgaṃ tena gatim anumāyāditye gatisādhane 'numīyamāne nānavasthety abhiprāyaḥ // //[+]
13476nyāyavistare hi prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam ity uktam /[+]
13529trayo 'pi hi tadaṃśāḥ sādhyaṃ sādhanam iti kartavyatā ceti /[+]
13533ayam abhiprāyaḥ yady api na kriyāṃ gamayati na ca kriyāsambaddhaṃ kiñcit sādhanādi tathāpi vidhinā śabdabhāvanāparanāmadheyena sahaiṣām ekavākyatā /[+]
13615evam ihāpi pareṇābhedasādhane ukte dhūmādivaidharmyamātreṇa pratyavasthāne vaidharmyasamā nāma jātir āpādyate /[+]
13623kathaṃ punar iyaṃ jātiḥ evaṃ hi sādhanam idam śābdam anumānād bhinnaṃ tadvaidharmyāt pratyakṣavad iti ata āha dhūmeti /[+]
13775idaṃ ca sādhanavākyasyārthakathanam /[+]
13776sādhanaprayogās tv evaṃ darśayitavyāḥ śābdaṃ jñānam anumānam anvayavyatirekajatvāt agnyanumānavad iti /[+]
14148evaṃ hi tair uktaṃ prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam iti /[+]
14149asyārthaḥ prasiddhena gavādinā sādharmyāt sādhyasyāprasiddhasya gavayādeḥ kañcid anabhijñaṃ prati sādhanaṃ prajñāpanaṃ yādṛśo gaus tādṛśo gavaya iti vākyaṃ tajjanitā vā buddhir upamānam iti /[+]
14715ayaṃ cānumitatadvidharmagamanasādhano 'pi tathaiva na gantum arhatīti vitarkaḥ /[+]
15064karaṇasādhanaś ca pramāṇaśabda iti /[+]
15579nanu ca hetutayānupalabdhir anumānam iṣyate na tv anumitir anumānam iti bhāvasādhanatayā /[+]
15674ayam eva tu śabdaśaktiparāmarśo vārtikakṛtā tārkikaprakriyām anuvidadhānena na vā paśuphaletyādinā sādhanaprayogair upadarśitaḥ /[+]
15762ayam abhiprāyaḥ yāvad dhi sambandhautpattikatvenānapekṣālakṣaṇaṃ codanāyāḥ svataḥprāmāṇyaṃ na pratipādyate tāvad dūṣite 'pi sādhane na codanālakṣaṇo dharma iti pratijñā sidhyati /[+]
15769ātmīyasādhanoktyā vā tatrātmīyam ihocyate iti /[+]
15770na cātra parasādhanadūṣaṇaṇ na kariṣyate tatra hetor asiddhatvam iti citrāparihāre vakṣyate /[+]
15772tac ca svapakṣasādhanaṃ tārkikāṇāṃ cittam anurañjayituṃ prayogadvāreṇāha amṛṣeti /[+]