Occurrences of sādhana in "Mīmāṃsāślokavārttikakāśikā"
Click [+] to expand the context.
388asiddham api sādhanam anyasādhitaṃ kārye vyāpāryate yathā dravyadevatopapādito yāgaḥ phalabhāvanāyāṃ yathā cānyatarāsiddhāni sādhanāni sādhanāntarasiddhānisādhyaṃ sādhayanty eveti // //
654atra cābhyudayaśabdenābhyudayasādhanatvād dvādaśāho lakṣyate /
959adhyayanam api sādhyatvādhīnaṃ sādhanatve nikṣipyate /
1217atrāparaṃ dharmajijñāsāsvarūpapradarśanārthaṃ kānyasya sādhanāni kāni sādhanābhāsānīti bhāṣyam /
1218tatra sādhanābhāsapadaṃ vyācaṣṭe sādhanābhāsateti /
1219pūrvapakṣasyārtho dharmasya sādhanābhāsam iti /
1220kathaṃ punaḥ pūrvapakṣasyārthaḥ sādhanābhāsaḥ ata āha anyasādhanam iti /
1221anyasya hi sādhanam anyasya sādhanavadavabhāsamānaṃ sādhanābhāsaṃ bhavatīti // //
1223kratvarthaṃ hi parṇamayyādipuruṣārthasyāpāpaślokaśravaṇāder ucyamānaṃ sādhanābhāsaṃ bhavati /
1225atra bhāṣyakāreṇa ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇaḥ iti codanāsūtreṇa vyākhyātam ity uktvā kānyasya sādhanānītyādi śeṣalakṣaṇena vyākhyātam ity uktam /
1227na ca tatra sādhanādi sarvaṃ vyākhyāyate ataḥ katham ity āśaṅkyāha śeṣalakṣaṇeti /
1273yas tu sāmānyātmā dharmasya prītisādhanatvaṃ so 'vivādasiddha eva sarvavādinām /
1274na hīha kecid vivadante yaḥ prītisādhanaṃ dharma iti /
1278sarve caite prītisādhanatayaiva tair dharmā iṣyante /
1299evaṃ cāvayavārthaḥ kim iti sādhyākāṅkṣāṃ nirdiśyādiśabdena sādhanetikartavyatākāṅkṣe nirdiśati /
1356na tu svarūpeṇa kin tu śreyassādhanatārūpeṇa /
1360śreyassādhanaśaktyātmanā hi dravyādayo dharmāḥ /
1362na hi godohanena paśukāmasya praṇayet ityādiśrutim antareṇa godohanādayaḥ śreyassādhanā iti pramāṇāntaraṃ prakramata iti /
1736kasyacit kenacit kriyā bhāvanā sā svarūpeṇa pratyakṣāpi sādhyasādhanasambandhātmanā śabdād evāvagamyate /
1738sādhyasādhanasambandha eva śabdasya viṣayaḥ /
1739na hy anāsāditayāgasvargādisādhyasādhanasambandhaviśeṣo bhāvayed iti śabdārthaḥ /
1750sarvaśabdena ca dṛṣṭārthapuruṣopadeśair manvādyupadeśaiś ca siddhasādhanatāśaṅkāṃ nirākaroti /
1780evaṃ hy āhuḥ duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti /
2167paśukāmaprayoge tu kratur api godohanam eva svopakārasādhanatayānujānāti /
2362anumānena ca prāmāṇyasādhane tasyāpy anumānāntarāpekṣāyām anavasthety āha sarvasyeti // //
2947tad ayam aśraddheye satyatāṃ śraddheye cāsatyatāṃ sādhayan neṣṭasādhanāya vaḥ prabhavati /
3236idānīṃ tu siddhasādhanatocyate /
3241kathaṃ punaḥ siddhasādhanam /
3244ayam abhiprāyaḥ satyaṃ nedaṃ buddhādyabhiprāyeṇa siddhasādhanatvam ucyate kin tu upadiṣṭavantaś ca manvādayaḥ iti bruvāṇena manvādaya upadarśitāḥ /
3252etat siddhasādhanaṃ manvādisambandhitayepyata ity arthaḥ /
3388ataḥ kathaṃ tat sādhanaṃ bhavet /
3394padārtharacanāyatta ityādinā yat pratibandhabalena vākyād vaktṛjñānānumānam uktaṃ tad darśayatīti yadi ca yatra puṃvākyaṃ vyāpriyate vaktṛjñāne tadatirikte 'rtha eva dṛṣṭāntatayocyate tataḥ siddhasādhanam ity āha svavyāpāreti /
3462anye tu duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti manvānā vikalpasamā nāma jātir iyaṃ bhāṣyakāreṇa nānyatvād ity uktamity āhur ity āha parokter iti /
3469idānīṃ sādhana vacanam evedam iti vyākhyānāntaram āha yad veti /
3506utpannasya cānumānena mithyātvasādhanāt /
3558phalasādhanarūpeṇa tadānīṃyena nāsty asau /
3562syād etat sakalānugataprītisādhanatvavacanād adoṣa iti /
3566prītisādhanaṃ hi nānabhidhāya prītiṃ śakyate 'bhidhātum iti saiva pūrvataram abhidheyā bhavet /
3585sa ucyate dharmaśabdo 'yaṃ pācakādivat sabhāga eva dhṛtisādhane vartate /
3588tad iha dhṛñā dhṛtiḥmaninpratyayena ca tatsādhanam abhidhīyate /
3592na ca bhāvanāyāṃ prasaṅgaḥ tasyā atatsādhanatvād yāgādīnām eva śreyassādhanatvasya codanāpramāṇakatvāt /
3594pratītisādhanatvasya vihitatvasya ca prītisādhane vihite ca dharmapadopacārāt /
3597tulyavac ceha dharmapadāt prītis tatsādhanaṃ ca vihitam avagamyate iti kiṃ na śabdenocyate /
3600abhyudayasādhanaṃ yāga ity etāvad eva viditavanto 'pūrvam agaṇayitvaiva yāgādikartṛṣu dhārmikaśabdam upacaranto dṛśyante /
3602ataḥ siddham abhyudayasādhanaṃ vihitaṃ dharmapadārtha iti /
3605tathāvidhasyābhyudayasādhanatvābhāvāt tasya cādharmatvāt kathaṃ tatra dharmaśabdaḥ prayujyate /
3606phalakāle tu dharmapadaprayogo 'bhyudayasādhanābhiprāya eva /
3626ādyaś cātra yajñaśabdo yajñasādhanalakṣaṇārthaḥ /
3669nanu śreyassādhane tāvad dharmapadaprayogo bhavadbhir apīṣyate /
3670ete ca śreyassādhanā iti kathaṃ teṣu dharmaśabdaprayogo na dṛṣṭa ity ucyate /
3672na tāvad eṣāṃ phalasādhanatā pratyakṣādigamyā atīndriyatvāt /
3673na ca codanāgamyā yāgādīnām eva tayā phalasādhanatāvagater iti // //
3675āha astv antaḥkaraṇavṛttyādayo na śreyassādhanatayāvagamyanta iti na dharmā iti /
3676apūrvaṃ tu prītisādhanam eva atikrānte karmaṇi tata eva phalasiddheḥ /
3677yāgasādhanavādino 'pi hi apūrvaṃ kṛtveti vyācakṣāṇā apūrvasiddhim antarbhāvayanti /
3683yadi tāvat karmaśaktiḥ phalaśaktir vā nāsau sādhanaṃ sādhyaṃ vā /
3686tasya sādhyasādhanayor anyatararūpānanupraveśitayā pratyetum aśakteḥ /
3687na hi tat svargasya sādhanaṃ yāgasya ca sādhyaṃ śabdād avagacchāmaḥ /
3691ataḥ sādhyasādhanabhāvād anyathāpipramāṇāntareṇa na vastvantarabhūtam apūrvaṃ śakyāvagamam /
3693api ca yady apūrvaṃ yāgasya sādhyaṃ svargasya ca sādhanam iṣyate tataḥ śrutahānir aśrutakalpanā cety āha śrutasādhaneti /
3695sā ca sādhyasādhanāpekṣiṇī yathā svargayāgāv eva gṛhṇāti tathā bhāvārthādhikaraṇe vakṣyate /
3698atīndriyasyāvastuno gaganakusumādisannibhasya sādhyasādhanatvaṃ kalpanīyam ity aśrutakalpaneti /
3706na ca karmaśaktir eva phalasādhanaṃ karmāv āntaravyāpāratvāt /
3708ataḥ karmaiva śaktaṃ phalasādhanaṃ na śaktir iti śāstrād avagamyamāne kathaṃ śakter dharmapadavācyatetyabhiprāyeṇāha tasmād iti // //
3709itaś ca phalasādhanaśaktir na dharma ity āha śaktaya iti /
3905aṅgahiṃsā tv aphalasādhanatvād asatyāṃ phalaprayuktau vidhinaivānuṣṭhāpyate iti nāspadaṃ niṣedhasyaitikartavyatā hisā /
3962samānam idaṃ sādhaneṣu /
3964yadi tu prītisādhanatvāt teṣu rāgādayaḥ pravartakā ity ucyante aṅgeṣv api prasaṅgaḥ /
3965ananugṛhītasya sādhanatvānupapatteḥ /
3983ato vidheyāḥ śyenādayaḥ priyam asya bhrātṛvyavadhasya sādhanānīti nānarthatayā pratyudāharaṇam arhantīti /
3999yady api jyotiṣṭomādayo na svarūpeṇa hiṃsā tathāpy agnīṣomīyādipaśuhiṃsā teṣāṃ sādhanam /
4004tathetikartavyatāpi yat phalasādhanāṅgam asāv api vidhimahimnaiva /
4006avidhīyamānasya yāgasyāgneyādeḥ pradhānasyāṅgasya vā prayājāder yathākramaṃ na phalāṅgatā tatsādhanāṅgatā vāpi sidhyatīti // //
4007syād etat sādhanatvena vihitā api na sādhyatayā vidhīyanta ity avidheyā ity ucyante /
4009naiva sādhyatayā vidhīyanta iti yāvad ity ata āha sādhanatveneti /
4015sarvaṃ yāgadānajapopavāsādīṣṭasādhanatayaiva vidhīyata iti bhāvaḥ // //
4040tata eva ceṣṭasādhanāḥ /
4062vihitā hiṃsāsādhanatayā śyenādayaḥ /
4067ubhayaṃ vidhāyikayā codanayā lakṣyate sādhyaṃ sādhanaṃ cety arthaḥ /
4068kathaṃ punaḥ sādhyasādhanātmakam ubhayaṃ codanayā lakṣyate /
4071sādhyasādhanāṅgagocaram eva vidheḥ pravartanam /
4072tathāpi vidhipramāṇakam eva svargayāgādīnāṃ sādhyasādhanasambandha iti autpattikasūtre vakṣyate /
4073yathā yāgādīnāṃ sādhanabhāvaś codanālakṣaṇaḥ evaṃ svargādīnāṃ yāgādisādhyatvāvagatir apīti tena rūpeṇa te 'pi codanālakṣaṇā bhavanty eva yady api teṣu svayaṃ pravṛttaḥ puruṣo na codanayā pravartyata iti /
4074yadi sādhyasādhanābhiprāyam ubhayatvaṃ tarhi artho 'nartha iti kena sambadhyate ata āha dvividham iti /
4075ayam arthaḥ phalasādhanātmakam ubhayaṃ codanālakṣaṇam ity uktam /
4082asmiṃś ca vyākhyāne ko 'rthaḥ ityādi bhāṣyam evaṃ vyākhyeyam arthātmakaphalasyāpi yat sādhanaṃ so 'py artha iti /
4084etad uktaṃ bhavati arthātmakaphalasya sādhanasya jyotiṣṭomāder dharmatvaṃ vaktum arthapadaṃ prayuktam iti /
4087tasyāpi sādhanaṃ yat tadartha evābhidhīyate /
4104sādhanopāyayos tv apravṛttaḥ puruṣaḥ pravartyata iti tayor vidheyatvam /
4115ayam abhiprāyaḥ so 'yaṃ sādhanaphalayor vidheyāvidheyabhedo darśitas tam avidvān ubhayam ityādibhāṣye śyenādeś codanālakṣaṇatvābhidhānātphalasyāpi vidheyatāṃ manvānaḥ athavā tryaṃśabhāvanāvidhānena phale jātavidheyābhimānaḥśyenaphalasyānarthatvam ākṣiptavān /
4152sādhanāni tāvad vidhīyante /
4171kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sādhanopāyabhūtā na niṣidhyate /
4173ato 'ṅgasādhanahiṃsayor api pratiṣedho bhavet ata āha aṃśadvaya iti /
4174sādhanopāyāṃśadvayagāminīhiṃsā pratiṣidhyate iti bruvāṇasya aviśeṣeṇa yacchāstraṃ tat sandigdham anyāyyatvād vikalpasyārād viśeṣaśiṣṭaṃ syāt iti sūtram uttaram /
4198keyaṃ sādhanāṃśagāminī hiṃseti /
4216na hi trivṛtpānavirekayor iva sādhyasādhanabhāvo hiṃsāpratyavāyayoḥ pratyakṣaḥ tadānīṃ pratyavāyādarśanād iti // //
4255ato nānarthatvaṃ sidhyatīti sisādhayiṣitānarthaphalatvaviparītārthaphalatvasādhanād viruddho 'yaṃ hetur ityabhiprāyeṇāha aduḥkheti /
4285yadi hi dāne karmaiva viṣayo bhavet tatas tasya dīyamānasya gavāder na kiñcit phalam iti na tadanurūpaphalasādhanaṃ yuktam ity abhiprāyaḥ /
4347agnihotrasya sāyaṃprātaranuṣṭhitasya phalasādhanatvān madhyāhne ca tadabhāvāt /
4351evaṃ sādhanopāyāṃśadvayātiriktāyāṃ hiṃsāyāṃ na hiṃsyād iti pratiṣedhājjātaṃ pratyavāyahetutvajñānam anyatra tīrtheṣu yo dīkṣitaḥ yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhetetyādividhinā vāryata ity āha hiṃseti // //
4381ataḥ katham anarthasādhanam ity āha na caiṣv iti /
4413phalaṃ hy uddiśya sādhanaṃ vidhīyate na tu viparyayaḥ /
4423ato viśiṣṭabhāvanāvidhāv api sādhanetikartavyatāmātraparatvāt phalāṃśān nivartata iti /
4454prasiddhiś cāniṣṭānanubandhīṣṭasādhanaviṣayaiva dharmaśabdasyeti śyenādivarjanam evāvasīyata iti // //
4557yadā tu sāmānyataḥ siddhadharmānuvādena pramāṇam anena kathyate tadā arthatvaṃ prāptam eva arthasyaiva śreyassādhanasya dharmatvaprasiddheḥ /
4558sarve hi vādinaḥ prītisādhanaṃ dharma ity atrāvipratipannāḥ tadviśeṣeṣv eva vivādaḥ /
4561sāmānyaṃ tu prītisādhanaṃ dharmasvarūpaṃ sarvavādinām avivādasiddham eva /
4591codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhāvadharmāṇām api niṣedhacodanayānarthasādhanatvena lakṣitānāṃ brahmahatyādīnāṃ codanālakṣaṇatvād dharmatvaṃ bhavet /
4707ata indriyaliṅgaśabdasādṛśyānanyathāsiddhabuddhisamupalambhakapramāṇābhāvā eva yathākramaṃ pratyakṣādipramāṇodaye sādhanam iti sādhanabhedāl lakṣaṇavailakṣaṇye sati nānyonyāntarbhāvopapattiḥ /
4854siddhaṃ cāsmadādipratyakṣasya dharme 'nimittatvaṃ kiṃtatsādhanena /
4945tataḥ sa puruṣārthasādhanam anvicchan dhyānāya prayasyati /
5060atra kāraṇam āha phalasādhanarūpeṇeti /
5062phalasādhanarūpeṇa caite dharmā iti tādrūpyeṇa ca dharmatvam ity atroktam /
5066nirantarayor hi sādhyasādhanayoḥ sādhanaṃ pratyakṣaṃ bhavati mardanasukhayor iva /
5067iha tu phalakāle sādhanaṃ cirātivṛttaṃ sādhanakāle phalam ajātam iti na phalasādhanaṃ pratyakṣam /
5423ayam evātmamanassaṃyogo jñānotpatteḥ pratyāsannatayā kārakāntarebhyo viśiṣṭa ity ayam eva pramāṇam ity āha prakṛṣṭasādhanatvād iti // //
5447na hy anyatra sādhanam anyatra sādhyaṃ dṛṣṭam /
5458ato yatra sādhanaṃ vyāpriyeta tatra phalaṃ niṣpadyate /
5459tac ca pūrvaṃ pratipāditam eva na tu sādhanam eva phalam ity abhiprāyeṇāha chedana iti // //
5460yadi tūcyate sādhyasādhanayor viṣayabhedona dṛṣṭaḥ ekatvaṃ ca tadanyatarasmin nāśrayitavye 'smabhyaṃ viṣayābhedo rocata iti /
5538atra kāraṇam āha sādhyasādhaneti /
5539svargayāgādisādhyasādhanasambandha eva dharmaḥ nāsāv avikalpya grahītuṃ śakyata iti // //
5566api ca yatra deśāntaraprāptyā sūryasya gatim anumāya gatisādhanaṃ liṅgy anumīyate tatra kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha yatra ceti /
5568liṅgi tu gatisādhanam atra darśayitavyam iti // //
5605tatrāpi hi yāvad gatitatsādhanayoḥ pratyakṣeṇa sambandho nāvagamyate liṅgīyagatisādhanaṃ liṅgaṃ ca samprati dṛśyamānā deśāntaraprāptir ādityasya na tāvadanumānaṃ pravartata ity āha anumāneti // //
6119siddhasādhanatvaṃ vā dvayor api prayogayor ity āha eketi /
6622bhāvasādhano hi jñānaśabdo nopadeśaśabdena sāmānādhikaraṇyaṃ labhate /
6623ayaṃ tu jñāyate 'neneti karaṇasādhana iti yuktaṃ sāmānādhikaraṇyam iti // //
6669śreyas sādhanaṃ hi dharmaḥ /
6670sa ca śreyasaḥ svargādeḥ sādhanena yāgādinā sādhyasādhanasambandhaḥ sarvākhyāteṣu sambhavati /
6672yathā loke odanaṃ pacatīti pākaudanayoḥ sādhyasādhanasambandhabuddhiḥ /
6673syād etat ākhyātam antareṇa sādhyasādhanasambandho na siddhyet tadartho vidhir iti /
6694icchaiva tu prekṣāvatāṃ puruṣārthasādhanaviṣayā /
6695na ca vidhinā vinā puruṣārthasādhanatvaṃ yāgādīnāṃ śakyate 'vagantum /
6697nanu laukikapākaudanādivat sādhyasādhanasambandhasiddhir uktāsatyam uktā /
6710dhātvarthas tu sādhyatvāt pracyāvito bhāvanāyām eva sādhanākāṅkṣiṇyāṃ sādhanatayā nivatamāvākyārtho bhavati yāgena svargaṃ kuryād iti /
6711ataḥ puruṣārthasādhanasya yāgāder dharmatvasiddhir iti yuktam upadeśaprāmāṇyapratipādanam iti
6842bhavati hi tatrāpi parṇamayatā apāpaślokaśravaṇasya aśvamedho vā brahmahatyātaraṇasya sādhanam iti pratipattiḥ /
6843yadi matam asyedaṃ bhavatīty anvayamātram atrāvagamyate na vyatirekaḥ na ca tam antareṇa sādhyasādhanasambandho'vagamyate iti /
6844kathaṃ tarhi svargakāmo yajetety atrāpi svargayāgayoḥ sādhyasādhanasaṃvit /
6846yāgeneti hi tṛtīyā sādhanabhāvam avagamayatīti ced na /
6853na nirālambanaṃ jñānaṃ kriyā sādhanayoginī /
6860atra vadāmaḥ naivam api yāgasvargayoḥ sādhyasādhanasambandhasiddhiḥ /
6884na cāruṇimna iva dravyāvachedaśaktir yajer api svargasādhanaśaktir avadhṛtā pramāṇāntareṇa /
6894tasmān na svargayāgayoḥ sādhyasādhanasambandhasiddhiḥ /
6901vede tu svargakāmo yajeteti kriyātmanaḥ kāryasya bhaṅguratvād āmuṣmikasvargādiphalasādhanāśakteḥ kālāntarasthāyikriyāto bhinnaṃ kāryam upeyate /
6906na ca kriyāyāḥ phalasādhanatāśakter aśabdārthaḥ san yuktaḥ kalpayitum /
7271yadarthasādhanaṃ vastu tadviparītaṃ vā tat puṇyapāpapadayor aspadam /
7279na hi vidhyarthavādamantrāṇāṃ sādhyasādhanasambandhavidhividheyastutuvihitasmṛtirūpārthā arthavādapādagocarā bāhyārthaṃ vinā sidhyanti /
7310ananyasādhanānanyakāryair mantrair niyamyate //
7428ato dravyam eva karmārthaṃ kāmapadasambandhaś ca sādhanaviṣayatayā darśayitavyaḥ /
7429yo hi yadarthī sa tatsādhanam api kāmayata eveti liṅgabalena pūrvapakṣite vidhiśrutibalāt siddhāntitam /
7593tatra cāṃśe siddhasādhanatā syāt vibhramāṇām anālambanatvāt /
7613yady api pratyayatvasya na vyaktaṃ pañcamyā hetutvam upāttaṃ tathāpi upanayanākhyena sādhanavākyāvayavena jāgrato 'pītyādinā hetuḥ pradarśita eva /
7617sādhanavākyāvayavaviśeṣaḥ /
7618pañcāvayavaṃ hi sādhanavākyaṃ pratijñā hetur udāharaṇam upanayo nigamanaṃ ceti /
7662evaṃ hi manyante duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti evaṃ hi tadā vādī pratibodhito bhavati yathā bhavān madīyaṃ dūṣaṇaṃ duṣṭaṃ manyate tathāham apitvatsādhanam ato 'sau svasādhanān nivartate iti /
7666na caivaṃvādinaḥ svasādhanadūṣaṇāvagamo bhavati /
7673yadi paraṃ bāhyasya prayogamātraparyavasitam eva sādhanavacanam anumimānasyāpi sphuto bahirviṣayabodhe/dho jāyata eva /
7677sādhanavākye tv ayogyānvayapadasannikarṣād vandhyāsutavākyavat saṃsargajñānaṃ bhrāntir eva /
7706gṛhītamātrabādhe tu bahavaḥ sādhanadoṣā bhāṣyakāreṇāntarṇītāḥ /
7709ataḥ śakyaṃ vaktuṃ pakṣa evāsmin bhavatsādhane nāstīti // //
7767karmavyutpattau siddhasādhanam eva /
7769siddhasādhanaṃ vivṛṇoti pratyāyyasyeti /
7792evam ayam asādhanavādī vaktavyaḥ kiṃ yādrśo 'smābhiḥ pratyayaiṣyate sa tathāvidha evābhyupetya bhavatā pakṣīkriyate na vā /
7815nanu yadākārā buddhis tan nālambate iti sādhayiṣyāmaḥ na siddhasādhanaṃ bhaviṣyatīti tad etadāśaṅkate atheti /
7825pūrvasmin pakṣe siddhasādhanam /
7863pakṣaprajñāpanārthaṃ hi sādhanavacanaṃ nacāprasiddhapadārthaviśiṣṭaḥ pakṣo jñāpayituṃ śakyata iti // //
7876ubhayathā hi siddhasādhanam /
7879ata evābhedād vyatiriktaṃ ca na bhavatīti siddhasādhanam iti // //
7881pūrvasmin kalpe tāvat siddhasādhanam evety āha yadīti /
7882siddhasādhanam ity atītena sambandha iti /
7887anyathā siddhasādhanaṃ darśayati vastv iti /
7890tatrāviśeṣitopādāne śakyaṃ siddhasādhanaṃ darśayitum iti /
7896yadi tu sarvaprakārāsambhavān nirālambanabuddhyutpattimātram eva prasādhyate tatrāpi ca siddhasādhanam eva /
7903evaṃ cotpannāyām apy arthaśūnyāyām ātmāṃśaparyavasāyinyāmanālambanabuddhau caitrādipratyayānāṃ pakṣīkṛtānāṃ dharmatayā nirālambanatā na gṛhītā sādhanotthitayā dhiyeti nānāviṣayatvāt pratiyoginā nirālambanatvenānirākṛtāsatī caitrādisvarūpaparyālocanayālambanaprāptiḥ kena vārayituṃ śakyā /
7913tatas tasyācetanatvena tatsaṃvittyālambanatvaṃ caitrādīnāṃ nāsti aṃśe siddhasādhanam evety āha yadīti // //
7917sādhyāsiddhau kāraṇam āha sādhanasyeti //
7920na tāvadanabhidhāyakeṣu padeṣu sādhanavākyaṃ prayogam arhati /
7924tad atra sādhanaṃ prayuñjānena bhinnau śabdārthāv abhyupagantavyau /
7925tathā sati prāśnikāḥ sabhyā gṛhṇanti ca sāvayavaṃ sādhanavākyaṃ pṛthak ca pakṣahetudṛṣṭāntān vādiprativādinau ceti /
7926yāvad idaṃ nāvasthāpyate na tāvad vyutthita pratipādanāya sādhanasya prayogo bhavati /
7935api ca sarvajñānānām anālambanatve kṛtsnasādhanajñānamithyātvāt sarvasādhanābhāvo vā yatheṣṭaṃ pakṣādinyūnatvaṃ vā śakyam āpādayitum ity āha kṛtsneti /
7936yadi tu na sādhanajñānaṃ mithyety ucyate tataḥ pakṣādipratyayair eva hetor anaikāntikatvam ity āha teṣām iti // //
7941vyatirekagrāhipratyayamithyātve hi na stambhādijñānebhyaḥ sādhanajñānasya kaścid viśeṣaḥ /
7942tadvad eva tu sādhanajñānam api mithyā bhaved iti /
8018satyaṃ jāgradbuddhīnāṃ hi mṛgatṛṣṇādibuddhayaḥ pratiyoginyaḥ etadapekṣayāsāṃ satyatvāvagateḥataḥ siddhasādhanaṃ bādhyatvam api siddham /
8021anyathā siddhasādhanaṃ darśayati grāhyeti /
8034sarvathā tāvat parasādhanaṃ pratibadhnātīty atra tātparyam /
8037mūlasādhane ca ye dharmādivikalpair doṣā uktāḥ te 'py atrānumāne 'nusandhātavyā ity āha pūrveti /
8039tasya ca pūrvasādhanasyādhunā doṣāntaram abhidadhmahe /
8043ato hetuśūnyaṃ sādhanam iti /
8200na hy ekasmin jñānamātre vastuni dṛṣṭāntavacasaḥ sādhyāṃśo nirālambanatvaṃ hetvaṃśaḥ pratyayatvaṃ tasya cāsādhyāṃśena vyāptiḥ dṛṣṭāntadharmitaddharmatā ca sādhyasādhanayor iti sarvam idam upapadyate /
8207sādhanabhāṣyasya tadantareṇa hetor vipakṣād vyāvṛttyasiddheḥ /
8209tad yadi samyak sādharmyavacanād eva vyāptir avagatā na sahabhāvamātraṃ na ca viparītānvayaḥ tadā kiṃ vaidharmyavacaneneti sādhanabhāṣyavyākhyānāvasare varṇitam /
8213tadabhāvād avṛttir iti yad etad tavābhidhānaṃ tasyātra prakṛtasādhane 'vasaro nāstīti // //
8241atra tu prakṛtasādhane vastuna ālambanābhāvasya sādhyatvaṃ vastunaś ca sālambanasya vipakṣatā /
8262prakṛtasādhanam /
8265sādhu tarhi sādhanam āpannaṃ sampratipattir evottaram ata āha sarvatheti /
8280sālambanavādinaṃ hi bhavantaṃ pratibodhayitum idaṃ sādhanam /
8285kiṃ khalu kathāsv apy ubhayasiddhasya sādhanatvam iti nāśrauṣīr iti // //
8296parapratipādanārthaṃ hi sādhanavacanam /
8298ataḥ parāsiddho na sādhanam iti yuktam /
8299svāsiddhasya tu kiṃkṛtam asādhanatvam iti na vidma iti // //
8304pratyakṣaparidṛṣṭaṃ hi sādhanavākyaṃ vaktṛprayuktaṃ taddarśanena bhavati kācit prayuktiśaktikalpanā /
8306tava tu sāpyapratijñānārthinaḥ sādhanaśaktiparīkṣaiva yuktā kim anena kathaṃ vaktrā sādhanaṃ prayuktam iti /
8309atrāpi tu puruṣādhīne nirṇaye pratijñāmātrād eva tadanusārī nirṇayo bhavet na sādhanāpekṣā syād ity āha yadi caivam iti // //
8311asyaiva sādhanasyaivety arthaḥ /
8313sādhanasmaraṇārtham eva vākyam atas tacchaktir eva cintanīyā /
8324ayam abhiprāyaḥ syād etad evaṃ yadi matpratipattimātraphalam eva sādhanavacanaṃ bhavet /
8325tathā hi kiṃ sādhanavacanenāpi avadhāyakatvaṃ budhyadhvam ity etāvad upadiśyeta siddhaś cāyaṃ bhavatāṃ jñānamātraṃ jagad iti tadā kutaḥ punar idam avagatam iti paryanuyukte tvam eva jānāsīti naivaṃvidham uttaram upapadyata iti // //
8332kiñ ca bhavadīyaparārthānumānalakṣaṇānusāreṇāpi svapratipattiprakāśanaphalam eva sādhanavacanaṃ yenaivam uktam /
8334svaniścayahetoḥ pratipādanād anyatra sādhanavacanaṃ na prāśnikān sabhyān prati vyāptiyate /
8339kiñ ca viditapūrvam arthaṃ vivakṣitvā sādhanavākyaṃ prayujyate /
8349matprasiddhā api hetvādayaḥ tavāsiddhā iti te bhavati dūṣaṇamko viśeṣaḥ yat svayam asiddhaṃ sādhanam ucyate na dūṣaṇam /
8352tavaiva hy atatsādhanāt /
8354sādhyasādhanayor itaretarapratighātāvagamād ity āha yatheti caturbhiḥ /
8391ataḥ prāg apy asataḥ kathaṃ sādhanatvam iti // //
8393prāk sādhanatvābhyupagame vā paramārthāstitvam āpadyata ity āha sādhaneti /
8396nātyantam asataḥ sādhanatvaṃ dṛṣṭaṃ śaśaviṣāṇavad ity anumānam antarṇītaṃ kvacid dṛṣṭasyāpi rūpasyānyatropacaritasya paramārthopāyatā nāsti /
8481utpadyate khalv asmin sādhane hetvādinyūnatoktimātrād eva dūṣaṇabuddhir ity āha yadi veti dvayena // //
8483nanv evam apy āvayor aviśeṣa eva yathā hi no dūṣaṇajñānam utpannam evaṃ bhavato 'pi sādhanajñānam /
8486tvaduktaṃ tu sādhanam asmākam asiddham iti na sādhyaṃ pratipadyāmaha iti // //
8487kathaṃ sādhanam asiddham ata āha bāhyeti /
8492yathā hi me sādhanam asiddham evaṃ dūṣaṇam apīti na duṣṭaṃ sādhanam iti // //
8493mīmāṃsakas tu pāśupato 'yam evaṃvādī yad vihāya sādhanam abhāvād dūṣaṇasyāpy aduṣṭatvam ātiṣṭhata iti sāpahāsam āha nedānīm iti // //
8621yadi tu pūrvasādhanavākyagatapratyayaśabdānuṣaṅgeṇa śūnyaḥ pratyayaḥ tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiñcid astīti cottaragranthānusāreṇārthena śūnya iti vyākhyāyate tatas tenaiva gatārthatvam ata āha evam iti /
8624sa eva nirālambanavādī nāstikaḥ pratyakṣādivirodhadūṣitasvasādhano dūṣaṇaparihāreṇedānīṃ pratyavatiṣṭhate /
8641yad yādṛśaṃ bāhyārthagrāhi pratyakṣaṃ manyamānena bhavatā mīmāṃsakena pratyakṣavirodhādidūṣaṇaṃ nirālambanasādhanasyocyate tad idānīṃ parīkṣyatām /
8656yadi tv ātmāṃśa eva sarvasaṃvidāṃ grāhyo bhaviṣyati tato dūṣaṇabādhanāt sādhanasiddhau nāstikasya bāhyāpalāpaḥ setsyati /
8963jñānākārasādhanena ca nirākaroti iti tadviṣayam anṛtam /
9027ataḥ saṃvitprakāśa eva dvaitaṃ sādhayatīti kiṃ siddhasādhanena /
9110api ca anyena saṃvedanopalambhe so 'py asiddhas tatsādhanāya na prabhavatīty aparāparāpekṣāyām anavasthā /
9771evam api dehino bhinnāvayavasaṃyogī sukhaduḥkhasādhanajanmāyugapat sukhaduḥkhabhogo na syāt /
10134na cāsmin pakṣe 'numānena grahaṇasādhanaṃ yuktam /
10780paśyāmo hi vayaṃ narāśvamahiṣagovarāhādibhedabhinnānekaprāṇigaṇasādhāraṇaṃstrītvādibhedabhinnaṃ vividham avāntarākāram aprāṇimyo vyāvṛttaṃ yamānandasādhanā/nastanavadanādisanniveśaviśeṣā darśayanti /
10979kiṃ khalv atra kena sambadhyate yajjñāto na smaryate tatra pūrvaṃ buddhir na jñāyata iti tasmān na tāvad etasyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanam iti // //
10982nedam asyāṃ pratijñāyāṃ sākṣāt sādhanaṃ kin tv anena granthena phaladvāreṇa pratijñānirākaraṇam uktam /
11704na ca hiṃsātvamātram anarthasādhanam iti śāstram asti /
11707pratiṣedham antareṇa cānarthasādhanatvajñānopāyābhāvāt /
11761pūrvam adharmatvānumānasya vaidikahiṃsāviṣayasya sākṣādāgamavirodho varṇitaḥ vyaktam eva daikṣapaśuhiṃsā vidhīyamānatvād arthasādhanam ity etad avagamyate katham asāv adharmo bhaviṣyatīti codanālakṣaṇasyārthasya dharmatvāt /
11779ayam arthaḥ ya eva niṣiddhatvādir artho yasyādharmatvādes sādhanaśaktiyuktatvenāvagataḥ /
11781niyamyaśaktir eva hi sādhanaśaktir ity ākhyāyate niyatāvagato hi niyāmakaṃ śaknoti gamayituṃ nānya iti sa niyamya eva gamako na prasaṅgānvito hiṃsātvādhiḥ /
11868mitāv iti sādhanavākyam apadiśati /
11869na khalu parīkṣakas sādhanavākye sambandhavācinā kenacin nāmnā ṣaṣṭhyā vā sambandha upādīyate /
11879etad uktaṃ bhavati na sādhanavākye sambandhas sādhyatayopādīyate nāpi dṛṣṭāntatayā nirdiśyate na cāyathāpratibhāsaṃ parīkṣakāṇāṃ vaktum ucitam iti // //
12074na hi sādhyasādhanayor abhedaṃ laukikā manyante /
12089tad yadā dhūmādīnām eva prakṛṣṭasādhanatvam avagamyate tadā tad eva pramāṇam /
12100svayam anumānena gṛhītam arthaṃ paraṃ pratipādayituṃ sādhanavākyam eva prayujyate /
12278vyāptismaraṇādi hy anumānasya mūlam tad yāvad uttaraṃ tattadvyāpāravyagratayā vilambate tāvacchīghrabhāvinā pūrveṇa viṣayāpahārād viprakṛṣṭasādhanasyotpattir eva nirudhyata ity anantaram eva vakṣyata iti /
12296aprāptabādhe tu yāvat kliṣṭasādhanam anumānaṃ svagocare sāmānyaśāstraṃ vā kvacid viśeṣaviṣaye pravartitum ārabhate tāvat pratyakṣeṇānumānena vā siddhasarvāṅgakenāgamena vā viśeṣaviṣayeṇa śīghrajanmanā yenaivārtho 'vadhārito bhavati tenaivottarasyotpattipratibandhalakṣaṇo bādho bhavati /
12318na ca viṣayavyavasthā varṇātmanām eva nityānityatvasādhanāt /
12526puruṣārthaikasādhanatvād vidheḥ /
12595ata āha itarad iti ayam abhiprāyaḥ na dvayor asaṃpratipattir ity etāvataiva sādhanadūṣaṇayor anavakḷptiḥ /
12596yadi vādinā prayukte sādhane prativādinā cāsiddhatva udbhāvite vādinā tatsādhanaṃ sādhyate tato bhavati sādhanam /
12602yad vādinā sattvena jñātaṃ bhavati prativādinā ca vaiparītyena tadvādinā sādhyamānaṃ sādhanaṃ bhavati /
12605na caivam anyatarāsiddhir adūṣaṇam yāvat tu yādī na sādhanaṃ sādhayati tāvad anyatarāsiddhyā nigṛhyate sādhite tu tasmin dūṣaṇaṃ parihṛtaṃ bhavatīti // //
12645ata eva sādhāraṇasya caturdhā vibhāgaṃ vadanti ye teṣām asāv anupayogy eva sādhanadūṣaṇayor ity upekṣaṇīyam na hi sādhanavacanakāle tathāvidhaṃ hetuṃ parityajato vādinas sapakṣavipakṣayor avṛttyaṃśaḥ kvacid upayujyate /
12651tyajyate sādhane caivaṃ sādhāraṇyād viśeṣataḥ // iti // //
12737dvayor api sādhanayoḥ prasiddhāvayavatvāviśeṣāt /
12751buddhoktatā tu na naḥ prasiddhā ato 'prasiddhāṅgakatvāt pūrvaṃ sādhanaṃ balavatā prasiddhāṅgakena bādhyate /
12792pakṣabādhoktaiḥ pratyakṣādibhiḥ pramāṇair yasya sādhanavākyāvayavapratijñā bādhyate tatparājayenetarasya nirṇayaḥ kāryaḥ /
12808atra ca pratyakṣādīny eva yathāsvam arthaṃ sādhayantīti sādhanapadenocyanta iti /
12830prayoktāras tv ekam eva sādhyaṃ kiñcānyad itaś ceti nānāsādhanais sādhayanto dṛśyante /
12914vyāptipradarśanāya dvividho dṛṣṭāntas tāvad sādhanavākye darśayitavyaḥ /
12919udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetuḥ /
12973yadā hi vaktrā samyag eva dṛṣṭānta ukte paraḥ śrotā jānāti yathā hetusādhyayos sāhityamātram anenoktaṃ na vyāptir iti tadā sādhyābhāve hetvabhāvaṃ jñāpayituṃ vaidharmyeṇeṣṭasādhanam iti vakṣyamāṇena sambandha iti /
12974yadā khalv abhyastavaidharmyas tam evāpekṣate na sādharmyadṛṣṭāntaṃ tadā ca vaidharmyeṇeṣṭasādhanam ity āha taṃ vā nāpekṣate yadeti /
12975yadā vā vaktā suśikṣitavaidharmyas sādharmyaṃ vaktum ajānānas tena sādharmyadṛṣṭāntena sahabhāvamātram eva śuddhaṃ vyāptihīnaṃ kathayati tadāpi paryanuyuktena tenaiva vaidharmyeṇeṣṭasādhanaṃ kāryam ity āha vaktā veti // //
12976yadā vā bhrānto viparītam anvayaṃ darśayati tadāpi tatsamādhānecchayā pūrvaviparītajñānopamardanena vaidharmyeṇeṣṭasādhanam ity āha viparītānvayam iti /
12978satyam evam apīṣṭaṃ sidhyaty eva kin tu bhrāntair idam asmābhir uktaṃ sādhyābhāve hetvabhāvo vivakṣita iti vaidharmyeṇāpi tāvad iṣṭasādhanaṃ bhavaty eveti /
13370pratyakṣā hi deśāntaraprāptir maulikaṃ mūle bhavaṃ liṅgaṃ tena gatim anumāyāditye gatisādhane 'numīyamāne nānavasthety abhiprāyaḥ // //
13476nyāyavistare hi prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam ity uktam /
13529trayo 'pi hi tadaṃśāḥ sādhyaṃ sādhanam iti kartavyatā ceti /
13533ayam abhiprāyaḥ yady api na kriyāṃ gamayati na ca kriyāsambaddhaṃ kiñcit sādhanādi tathāpi vidhinā śabdabhāvanāparanāmadheyena sahaiṣām ekavākyatā /
13615evam ihāpi pareṇābhedasādhane ukte dhūmādivaidharmyamātreṇa pratyavasthāne vaidharmyasamā nāma jātir āpādyate /
13623kathaṃ punar iyaṃ jātiḥ evaṃ hi sādhanam idam śābdam anumānād bhinnaṃ tadvaidharmyāt pratyakṣavad iti ata āha dhūmeti /
13775idaṃ ca sādhanavākyasyārthakathanam /
13776sādhanaprayogās tv evaṃ darśayitavyāḥ śābdaṃ jñānam anumānam anvayavyatirekajatvāt agnyanumānavad iti /
14148evaṃ hi tair uktaṃ prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam iti /
14149asyārthaḥ prasiddhena gavādinā sādharmyāt sādhyasyāprasiddhasya gavayādeḥ kañcid anabhijñaṃ prati sādhanaṃ prajñāpanaṃ yādṛśo gaus tādṛśo gavaya iti vākyaṃ tajjanitā vā buddhir upamānam iti /
14715ayaṃ cānumitatadvidharmagamanasādhano 'pi tathaiva na gantum arhatīti vitarkaḥ /
15064karaṇasādhanaś ca pramāṇaśabda iti /
15579nanu ca hetutayānupalabdhir anumānam iṣyate na tv anumitir anumānam iti bhāvasādhanatayā /
15674ayam eva tu śabdaśaktiparāmarśo vārtikakṛtā tārkikaprakriyām anuvidadhānena na vā paśuphaletyādinā sādhanaprayogair upadarśitaḥ /
15762ayam abhiprāyaḥ yāvad dhi sambandhautpattikatvenānapekṣālakṣaṇaṃ codanāyāḥ svataḥprāmāṇyaṃ na pratipādyate tāvad dūṣite 'pi sādhane na codanālakṣaṇo dharma iti pratijñā sidhyati /
15769ātmīyasādhanoktyā vā tatrātmīyam ihocyate iti /
15770na cātra parasādhanadūṣaṇaṇ na kariṣyate tatra hetor asiddhatvam iti citrāparihāre vakṣyate /
15772tac ca svapakṣasādhanaṃ tārkikāṇāṃ cittam anurañjayituṃ prayogadvāreṇāha amṛṣeti /