Occurrences of vidyā in "Taittirīyopaniṣadbhāṣya"
Click [+] to expand the context.
17idānīṃ kārmopādānahetuparihārāya brahmavidyā prastūyate /
50vidyāsahitānāṃ karmaṇāṃ nityārambhasāmarthyam iti cet /
61vidyākarmakartur nityatvād vidyākarmasantānajanitamokṣanityatvam iti cen na /
64tasmād avidyākāmakarmopādānahetu nivṛttau svātmany avasthānaṃ mokṣa iti svayaṃ cātmā brahma tadvijñānād avidyānivṛttiḥ iti brahmavidyārthopaniṣad ārabhyate /
65upaniṣad iti vidyocyate /
77tāsu hi sukhakṛtsu vidyāśravaṇadhāraṇopayogāpratibandhena bhaviṣyantīti tatsukhakartṛtvaṃ prārthyate śaṃ no bhavatv iti /
78brahmavidyāvividiṣuṇā namaskārabrahmavadanakriye vāyuviṣaye brahmavidyopasargaśāntyarthaṃ kriyete /
86tatsarvātmakaṃ vāyvākhyaṃ brahma mayaivaṃ stutaṃ sanmāṃ vidyārthinām avatuvidyā saṃyojanena /
89oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntir iti trir vacanam ādhyātmikādhibhautikādhidevikānāṃ vidyāprāpsyupasargāṇāṃ praśamārtham // //
198śrīkāmo 'smin vidyāprakaraṇe 'bhidhīyamāno dhanārthaḥ /
201tatkṣaye hi vidyā prakāśate /
209saṃhitāviṣayam upāsanam uktaṃ tad anu medhākāmasya śrīkāmasya ca mantrā anukrāntāḥ te ca pāramparyeṇa vidyopayogārthā eva /
411svādhyāyaś ca vidyotpattaye /
413vidyārthaṃ hi idaṃ prakaraṇam /
415svādhyāyena ca viśuddhasattvasya vidyotpattir avakalpyate /
432ātmanaḥ kṛtakṛtyatākhyāpanārthaṃ vāmadevavat triśaṅkunārṣeṇa darśanena dṛṣṭī mantrāmnāya ātmavidyāprakāśaka ity arthaḥ /
433asya ca japo vidyotpatyartho 'vagamyate /
445tapasā kalmaṣaṃ hanti vidyayāmṛtam aśnute iti smṛtiḥ /
447ato vidyotpattyartham anuṣṭheyāni karmāṇi /
449prāg upanyāsāc ca karmaṇāṃ kevalabrahmavidyārambhāc ca pūrva karmāṇy upanyastāni /
450uditāyāṃ ca brahmavidyāyāṃ abhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate na vibheti kutaścana kim ahaṃ sādhu nākaravam ity evam ādinā karmanaiṣkiñcanyaṃ darśayiṣyati /
451ato 'vagamyate pūrvopacitaduritakṣayadvāreṇa vidyotpattyarthāni karmāṇīti /
452mantravarṇāc ca avidyayā mṛtyu tīrtva vidyayāmṛtam aśnute iti /
462acāryāya ācāryārthaṃ priyam iṣṭaṃ dhanam āhṛtyānīya dattvā vidyāniṣkrayārtham ācāryeṇa cānujñāto 'nurūpān dārān āhṛtya prajātantu prajāsantānaṃ mā vyavacchetsīḥ prajāsantater vicchittirnakartavyā /
515atraitac cintyate vidyākarmaṇovivekārtham kiṃ karmabhya eva kevalebhyaḥ paraṃ śreyaḥ uta vidyāsaṅkhyapekṣebhyaḥ āhosvid vidyākarmabhyāṃ saṃhatābhyāṃ vidyāyā vā karmāpekṣāyā uta kevalāyā eva vidyāyā iti /
537evaṃ tarhi vidyāsaṃvyapekṣebhyaḥ karmabhyaḥ syān mokṣaḥ /
538vidyāsahitānāṃ ca karmaṇāṃ bhavet kāryāntarārambhasāmarthyam /
539yathā svato maraṇajvarādikāryārambhasamarthā nāmapi viṣadadhyādīnāṃ mantraśarkarādisaṃyuktānāṃ kāryātarārambhasāmarthyaṃ evaṃ vidyāsahitaiḥ karmabhir mokṣa ārabhyata iti cet /
547etena vidyākarmaṇoḥ saṃhatayor mokṣārambhakatvaṃ pratyuktam /
548vidyākarmaṇī mokṣapratibandhahetunivartaka iti cet /
569virodhāc ca vidyākarmaṇoḥ samuccayānupapattiḥ /
570pravilīnakartrādikārakaviśeṣatatvaviṣayā hi vidyā tadviparītakārakasādhyena karmaṇā virudhyate /
575anyatvadarśanāpavādāś ca vidyāviṣaye sahasraśaḥ śrūyante /
576ato virodho vidyākarmaṇoḥ /
578tatra yad uktaṃ saṃhatābhyāṃ vidyākarmabhyāṃ mokṣa iti /
587vidyopadeśaparā tāvat śrutiḥ saṃsārāt puruṣo mokṣayitavya iti saṃsārahetor avidyāyā vidyayā nivṛttiḥ kartavyeti vidyāprakāśakatvena pravṛtteti na virodhaḥ /
590upacitaduritapratibandhasya hi vidyotpattir nāvakalpate /
591tatkṣaye ca vidyotpatiḥ syāt tataś cāvidyānivṛttis tata atyantikaḥ saṃsāroparamaḥ /
595tadvyatirekeṇa atmaikatvadarśino viṣayābhāvāt kāmānutpattirātmani cānanyatvāt kāmānutpattau svātmany avasthānaṃ mokṣa ity ato 'pi vidyākarmaṇoḥ virodhaḥ /
596virodhād eva ca vidyā mokṣaṃ prati na karmāṇy apekṣate /
597svātmalābhe tu pūrvopacitaduritapratibandhāpanayadvāreṇa vidyāhetutvaṃ pratipadyante karmāṇi nityānīti /
600ataḥ kevalāyā eva vidyāyāḥ paraṃ śreya iti siddham /
601evaṃ tarhy āśramāntarānupapattiḥ karmanimittatvād vidyotpatteḥ /
607brahmacaryaṃ tapaḥ satyavadanaṃ śamo dama ahiṃsety evam ādīny api karmāṇotarāśramaprasiddhāni vidyotpattau sādhakatamānyasaṅkīrṇāni vidyante dhyānadhāraṇādilakṣaṇāni ca /
609janmāntarakṛtakarmabhyaś ca prāg api gārhasthyād vidyotpattisambhavāt karmārthatvāc ca gārhasthyapratipatteḥ karmasādhyāyāṃ ca vidyāyāṃ satyāṃ gārhasthyapratipattir anarthikaiva /
611putrādisādhyebhyaś cāyaṃ lokaḥ pitṛloko devaloka ity etebhyo vyāvṛttakāmasya nityasiddhātmadarśinaḥ karmaṇi prayojanam apaśyataḥ kathaṃ pravṛttir upapadyate pratipannagārhasthyasyāpi vidyotpattau vidyāparipākādviraktasya karmasu prayojanam apaśyataḥ karmabhyo nivṛttir eva syāt /
618yato janmāntarakṛtam apy agnihotrādilakṣaṇaṃ karma brahmacaryādilakṣaṇaṃ cānugrāhakaṃ bhavati vidyotpattiṃ prati /
620kecit tu karmasu pravṛttā aviraktā vidyāvidveṣiṇaḥ /
626upāyabhūtāni hi karmāṇi vidyāṃ pratīty avocāma /
628karmanimittatvād vidyāyā yatnāntarānarthakyam iti cet karmabhya eva pūrvopacitaduritapratibandhakṣayād eva vidyotpadyate cet karmabhyaḥ pṛthag upanipac chravaṇādiyatno 'narthaka iti cet /
631na hi pratibandhakṣayād eva vidyotpadyate na tv īśvaraprasādatapodhyānādyanuṣṭhānād iti niyamo 'sti /
632ahiṃsābrahmacaryādīnāṃ ca vidyāṃ pratyupakārakatvāt sākṣād eva ca kāraṇatvāc chravaṇamanananididhyāsanādīnām /
634sarveṣāṃ cādhikāro vidyāyāṃ paraṃ ca śreyaḥ kevalāyā vidyāyā eveti siddham // //
637atītavidyāprāptyupasargaśamanārthaṃ śānti paṭhati śaṃ no mitra iti /
674śaṃ no mitra ity ādyatītavidyāprāptyupasargapraśam anārthā śāntiḥ pāṭhiṃtā /
675idānīṃ tu vakṣyamāṇabrahmavidyāprāpty upasargopaśam anārthā śāntiḥ paṭhyate śaṃ no mitra iti saha nāvavatv iti ca /
679saha vīryaṃ vidyādinimittaṃ sāmarthyaṃ karavāvahai nirvatayāvahai /
682mā vidviṣāvahai vidyāgrahaṇanimittaṃ śiṣyasyācāryasya vā pramādakṛtād anyāyād vidveṣaḥ prāptaḥ tac chamanāyeyam āśīḥ mā vidviṣāvahā iti /
685vakṣyamāṇavidyāvighnapraśam anārthā ceyaṃ śāntiḥ /
686avighnenātmavidyāprāptir āśāsyate tanmūlaṃ hi paraṃ śreya iti /
692prayojanaṃ cāsyā brahmavidyāyā avidyānivṛttiḥ tataś cātyantikaḥ saṃsārābhāvaḥ /
699nirjñātayor hi sambandhaprayojanayor vidyāśravaṇagrahaṇadhāraṇābhyāsārthaṃ pravartate /
700śravaṇādipūrvakaṃ hi vidyāphalam śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ ity ādiśrutyantarebhyaḥ /
713tasyaivam avidyayānāptabrahmasvarūpasya prakṛtasaṅkhyāpūraṇasyātmano 'vidyayānāptasya sataḥ kenacit smāritasya punas tasyaiva vidyayāptir yathā tathā śrutyupadiṣṭasya sarvātmabrahmaṇa ātmatvadarśanena vidyayā tadāptir upapadyata eva /
715brahmavid āpnoti param ity anena vākyena vedyatayā sūtritasya brahmaṇo 'nirdhāritasvarūpaviśeṣasya sarvato vyāvṛttasvarūpaviśeṣasamarpaṇasamarthasya lakṣaṇasyābhidhānena svarūpanirdhāraṇāyāviśeṣeṇa coktavedanasya brahmaṇo vakṣyamāṇalakṣaṇasya viśeṣeṇa pratyagātmatayānanyarūpeṇa vijñeyatvāya brahmavidyāphalaṃ ca brahmavido yat parabrahmaprāptilakṣaṇam uktaṃ sa sarvātmabhāvaḥ sarvasaṃsāradharmātīta brahmasvarūpatvam eva nānyad ity etat pradarśanāya caiṣargudāhiyate tad eṣābhyukteti /
887sa hi puruṣa iha vidyayā āntaratamaṃ brahma saṅkrāmayitum iṣṭas tasya ca bāhyākāraviśeṣeṣv anātmasvātmabhāvitā buddhir anālambya viśeṣaṃ kaścit sahasā āntaratam apratyagātmaviṣayā nirālambanā ca kartum aśakyeti dṛṣṭaśarīrātmasāmānyakalpanayā śākhācandranidarśanavadantaḥ praveśayann āha tasyedam eva śiraḥ /
927annamayādibhya ānandamayāntebhya ātmabhyo 'bhyantaratamaṃ brahma vidyayā pratyagātmavena didarśayiṣu śāstram avidyākṛtapañcakośāpanayanenānekatuṣakodravavituṣīkaraṇeneva tad antargatataṇḍulān prastauti tasmād vā etasmād anarasamayād ity ādi /
968yo yadguṇakaṃ brahmopāste sa tadguṇabhāgbhavatīti vidyāphalaprāpter hetvarthaṃ punarvacanaṃ prāṇo hīty ādi /
1067ānanda iti vidyākarmaṇoḥ phalam /
1073vidyākarmaṇoḥ priyādyarthatvāc ca /
1074priyādiprayukte hi vidyākarmaṇī /
1084tadyadantaḥkaraṇaṃ tapasā tamoghnena vidyayā brahmacaryeṇa śraddhayā ca nirmalatvam āpadyate yāvad yāvat tāvad vivikte prasanne 'ntaḥkaraṇa ānandaviśeṣa utkṛṣyate vipulībhavati /
1380niraste tv avidyākṛte viṣayaviṣayivibhāge vidyayā svābhāvikaḥ paripūrṇa eka ānando 'dvaito bhavatīy etam arthaṃ vibhāvayiṣyann āha yuvā prathamavayāḥ /
1392manuṣyāḥ santaḥ karmavidyāviśeṣād gandharvatvaṃ prāptā manuṣyagandharvāḥ /
1477yā hi brahmavidyayā svātmaprāptir upadiśyate sāvidyākṛtasyānnādiviśeṣātmana ātmatvenādhyāropitasyānātmano 'pohārthā /
1478katham evam arthatāvagamyate vidyāmātropadeśāt /
1479vidyāyāś ca dṛṣṭaṃ kāryam avidyānivṛttis tac ceha vidyāmātram ātmaprāptau sādhanam upadiśyate /
1480mārgavijñānopadeśavad iti cet tadātmatve vidyāmātrasādhanopadeśo 'hetuḥ /
1490abhayapratiṣṭhopapatteś ca yadi hi vidyāvāntvātmano 'nyan na paśyati tato abhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate iti syād bhayahetoḥ parasyānyasyābhāvāt /
1491anyasya cāvidyākṛtatve vidyayā avastutvadarśanopapattiḥ /
1500yadanyagrahaṇaṃ jāgratsvapnayos tadavidyākṛtaṃ vidyābhāve 'bhāvāt /
1517vidyāvidyāyos taddharmatvam iti cen na /
1522tathā vidyāviveko 'nubhūyate /
1523upadiśanti cānyebhya ātmano vidyāṃ budhāḥ /
1525tasmān nāmarūpapakṣasyaiva vidyāvidye nāmarūpe ca nātmadharmau /
1576itīyam evaṃ yathoktā asyāṃ vallayāṃ brahmavidyopaniṣatsarvābhyo vidyābhyaḥ paramarahasyaṃ darśitam ity arthaḥ /
1586parisamāptā ca brahmavidyā /
1587ataḥ paraṃ brahmavidyāsādhanaṃ tapo vaktavyam annādiviṣayāṇi copāsanāny anuktānīty ataḥ idam ārabhyate
1590ākhyāyikā vidyāstutaye priyāya putrāya pitrokteti bhṛgur vai vāruṇiḥ /
1646adhunākhyāyikāṃ copasaṃhṛtya śrutiḥ svena vacanenākhyāyikānirvṛttam artham ācapṭe saiṣā bhārgavī bhṛguṇā viditā varuṇena proktā vāruṇī vidyā parame vyomanhṛdayākāśaguhāyāṃ parama ānande 'dvaite pratiṣṭhitā parisamāptā annamayād ātmano 'dhipravṛttā /
1647ya evam anyo 'pi tapasaiva sādhanenānenaiva krameṇānupraviśyānandaṃ brahma veda sa evaṃ vidyāpratiṣṭhānāt pratitiṣṭhaty ānande parame brahmaṇi brahmaiva bhavatīty arthaḥ /
1649sattāmātreṇa tu sarvo hy annavān iti vidyāyā viśeṣo na syāt /
1776tatra pitāputrākhyāyikāyāṃ pūrvavidyāśeṣabhutāyāṃ tapo brahmavidyāsādhanam uktam /
1808atītyāyaṃ saṃvyavahāraviṣayam annānnādādilakṣaṇam avidyākṛtaṃ vidyayā brahmtvam āpanno vidvāṃs tasya naiva dvitīyaṃ vasvantaram asti yato bibhety ato na bhetavyaṃ mokṣāt /
1811sa evambhūto 'pi brahmanimitto brahmavyatirekeṇāsann iti kṛtvā brahmavidyākāryasya brahmabhāvasya stutyartham ucyate aham annam aham annam aham annam aham annādo 'ham anādo 'ham annāda ityādi /