Occurrences of lakṣaṇa in "Bhāmati"
Click [+] to expand the context.
77pramitāvanapekṣatve 'pyutpatau pratyakṣāpekṣatvāttadvirodhādanutpattilakṣaṇamasyāprāmāṇyamiti cet na utpādakāpratidvandvitvāt /
154samādhātā lokasiddhamadhyāsalakṣaṇamācakṣāṇa evākṣepaṃ pratikṣipati ucyate smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāsa iti /
178evam 'pītaḥ śaṅkhaḥ' 'tikto guḍaḥ' ityatrāpyetallakṣaṇaṃ yojanīyam /
182etena dvicandradiṅmohālātacakragandharvanagaravaṃśoragādivibhrameṣvapi yathāsaṃbhavaṃ lakṣaṇaṃ yojanīyam /
218evaṃ ca dehendriyādiprapañco 'pi anirvācyaḥ apūrvo 'pi pūrvamithyāpratyayopadarśita iva paratra cidātmanyadhyasyata iti upapannam adhyāsalakṣaṇayogāt /
337na ca asya prakāśasyājānataḥ svalakṣaṇabhedo 'nubhūyate /
412yaduktamsatyānṛte mithunākṛtya vivekāgrahādadhyasya 'ahamidam' 'mamedam' iti lokavyavahāraḥiti tatra vyapadeśalakṣaṇo vyavahāraḥ kaṇṭhoktaḥ /
467tathā ca pāramarṣaṃ sūtram 'śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāttasmātsvayaṃ prayoge syāt' iti /
501caitanyamupapādayati taṃ ca pratyagātmānaṃ sarvasākṣiṇaṃ tadviparyayeṇa antaḥkaraṇādiviparyayeṇa antaḥkaraṇādyacetanam tasya viparyayaḥ caitanyam tena itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyāantaḥkaraṇādiṣvadhyasyati /
524tathā ca tadarthavicārātmikā caturlakṣaṇī śārīrakamīmāṃsā nārabdhavyā /
643tasmāt prāmāṇikasākṣātkāralakṣaṇakāryābhāvānnopāsanāyā utpādye karmāpekṣā /
670na cānumitabhāvitavahnisākṣātkāravat pratibhātvenāsyāprāmāṇyam tatra vahnisvalakṣaṇasya parokṣatvāt /
728tathāhi nityakarmaṇāmanuṣṭhānāddharmotpādaḥ tataḥ pāpmā nivartate sa hi anityāśuciduḥkharūpe saṃsāre nityaśucisukhakhyātilakṣaṇena viparyāsena cittasattvaṃ malinayati ataḥ pāpanivṛttau pratyakṣopapattidvārāpāvaraṇe sati pratyakṣopapattibhyāṃ saṃsārasya anityāśuciduḥsvarūpatvamapratyūhamavabudhyate tato 'sya asminnanabhiratisaṃjñaṃ vairāgyamupajāyate tatastajjihāsopāvartate tato hānopāyaṃ paryeṣate paryeṣamāṇaścātmatattvajñānamasyopāya ityupaśrutya tajjijñāsate tataḥ śravaṇādikrameṇa tajjānātītyārādupakārakatvaṃ tattvajñānotpādaṃ prati cittasattvaśuddhyā karmaṇāṃ yuktam /
772śeṣaśeṣitvādhikṛtādhikārābhāve 'pi kramo vivakṣyeta yadyekaphalāvacchedo bhavet yathāgneyādīnāṃ ṣaṇṇāmekasvargaphalāvacchinnānām yadi vā jijñāsyabrahmaṇaḥ aṃśo dharmaḥ syāt yathā caturlakṣaṇīvyutpādyaṃ brahma kenacitkenacit aṃśenaikena lakṣaṇena vyutpādyate tatra caturṇāṃ lakṣaṇānāṃ jijñāsyābhedena parasparasaṃbandhe sati kramo vivakṣitaḥ tathehāpyekajijñāsyatayā dharmabrahmajijñāsayoḥ kramo vivakṣyeta na caitadubhayamapyastītyāha phalajijñāsyabhedācca /
783codaneti vaidikaṃ śabdamāha viśeṣeṇa sāmānyasya lakṣaṇāt /
815tato 'syedṛśānnityānityavastuvivekalakṣaṇātprasaṃkhyānāt ihamutrārthabhegavirāgaḥ bhavati /
834anukūlavedanīyaṃ hi phalam iṣṭalakṣaṇatvātphalasya /
840api ca dṛṣṭaṃ sukhaṃ candanavanitādisaṅgajanma kṣayitālakṣaṇena duḥkhenāghrātatvādatibhīruṇā tyajyetāpi na tvāmuṣmikaṃ svargādi tasyāvināśitvāt /
845ayamabhisaṃdhiḥ satyaṃ mṛgabhikṣukādayaḥ śakyāḥ parihartuṃ pācakakṛṣīvalādibhiḥ duḥkhaṃ tvanekavidhānekakāraṇasaṃpātajamaśakyaparihāram antataḥ sādhanāpāratantryakṣayitalakṣaṇayorduḥkhayoḥ samastakṛtakasukhāvinābhāvaniyamāt /
862tamimaṃ saṃśayamapākaroti brahma ca vakṣyamāṇalakṣaṇam iti /
863yato brahmajijñāsāṃ pratijñāya tajjñāpanāya paramātmalakṣaṇaṃ praṇayati tato 'vagacchāmaḥ paramātmajijñāsaiveyaṃ na vipratvajātyādijijñāsā ityarthaḥ /
864ṣaṣṭhīsamāsaparigrahe 'pi neyaṃ karmaṣaṣṭhī kiṃ tu śeṣalakṣaṇā saṃbandhamātraṃ ca śeṣa iti brahmaṇo jijñāsetyukte brahmasaṃbandhinī jijñāsetyuktaṃ bhavati /
908upasaṃharati tasmādbrahma jijñāsitavyam uktalakṣaṇena mumukṣuṇā /
928nityeti kṣayitālakṣaṇaṃ duḥkhamupakṣipati /
995prasiddhaṃ hi lakṣaṇaṃ bhavati nātyantāprasiddham /
997tasmāt lakṣaṇābhāvāt na brahma jijñāsitavyamityātyākṣepābhiprāyaḥ /
999mā bhūdanubhūyamānaṃ jagattaddharmatayā tādātmyena vā brahmaṇo lakṣaṇam tadutpattyā tu bhaviṣyati deśāntaraprāptiriva saviturvrajyāyā iti tātparyārthaḥ /
1034pariṇāmo 'pi trividhaḥ dharmalakṣaṇāvasthālakṣaṇaḥ utpattireva /
1035dharmiṇo hi hāṭakāderdharmalakṣaṇaḥ pariṇāmaḥ kaṭakamukuṭādiḥ tasyotpattiḥ /
1036evaṃ kaṭakāderapi pratyutpannatvādilakṣaṇaḥ lakṣaṇapariṇāma utpattiḥ /
1047tadanena prabandhena pratijñāviṣayasya brahmasvarūpasya lakṣaṇadvāreṇa saṃbhāvanoktā /
1177pūrveṇādhikaraṇena brahmasvarūpalakṣaṇāsaṃbhavāśaṅkāṃ vyudasya lakṣaṇasaṃbhava uktaḥ /
1178tasyaiva tu lakṣaṇasyānena anumānatvāśaṅkāmapākṛtya āgamopadarśanena brahmaṇi śāstraṃ pramāṇamuktam /
1183evaṃ vedāntā apītyanapekṣatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyameṣāṃ vyāhanyeta /
1252tadidamuktam brahmātmāvagamādeva jīvasya sarvakleśasya savāsanasya viparyāsasya sa hi kliśnāti jantūnataḥ kleśaḥ tasya prakarṣeṇa hānāt puruṣārthasya duḥkhanivṛttisukhāptilakṣaṇasya siddheḥ iti /
1296na ca 'rajjuriyaṃ na bhujaṅgaḥ' iti yathākathañcillakṣaṇayā vākyārthatattvaniścayādyathā bhayakampādinivṛttiḥ evam 'tattvamasi' iti vākyārthāvagamānnivṛttirbhavati sāṃsārikāṇāṃ dharmāṇām śrutavākyārthasyāpi puṃsasteṣāṃ tādavasthyāt /
1403ācāryaścoktalakṣaṇaḥ purāṇe
1608trividho 'pi dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmalakṣaṇo vikāro nāstītyuktam /
1639na tādātmyalakṣaṇaḥ saṃsargaḥ kiṃ tu kāryeṇa saha prayojanaprayodanilakṣaṇo 'nvayaḥ /
1683evaṃ ca prajāpativratanyāyena paryudāsavṛttyāhananāpānasaṃkalpalakṣaṇayā tadviṣayo vidhiḥ syāt /
1685na ca sati saṃbhave lakṣaṇā nyāyyā /
1686'nekṣetodyantam' ityādau tu 'tasya vratam' ityadhikārātprasajyapratiṣedhāsaṃbhavena paryudāsavṛttyānīkṣaṇasaṃkalpalakṣaṇā yuktā /
1697na ca vidhārakaḥ prayatnaḥ tasyāśrutatvena lakṣyamāṇatvāt sati saṃbhave ca lakṣaṇāyā anyāyyatvāt vidhivibhakteśca rāgataḥ prāptapravṛttyanuvādakatvena vidhiviṣayatvāyogāt /
1840bhogāpargalakṣaṇapuruṣārthadvayaprayuktānādipradhānapuruṣasaṃyoganimittastu mahadahaṅkārādikrameṇācetanasyāpi cetanānadhiṣṭhitasya pradhānasya pariṇāmaḥ sargaḥ /
1876nāmarūpaprapañcalakṣaṇakāryadarśanādetatkāraṇamātravaditi sāmānyakalpamāyāmiti pramāṇaṃ na tu tadacetanaṃ cetanamiti vā viśeṣakalpanāyāmastyanumānamityupariṣṭātpravedayiṣyate /
1894tathā caivaṃlakṣaṇa īkṣaṇe sarvaviṣaye brahmaṇaḥ svātantryalakṣaṇaṃ kartṛtvamupapannam /
1949na cāvivakṣitārthasya dhātusvarūpasya cetanopādānasādhanatvasaṃbhava ityata āha īkṣateriti dhātvarthanirdeśo 'bhimataḥ viṣayiṇaṃ niṣayalakṣaṇāt /
1950prasiddhā ceyaṃ lakṣaṇetyāha yajataritivaditi /
2130yattu brahmādhikaraṇameveti vaktavye brahma puccham ityāha śrutiḥ tatkasya hetoḥ pūrvamavayavapradhānaprayogāttatprayogasyaiva buddhau saṃnidhānāt tenāpi cādhiraraṇalakṣaṇopapatteriti /
2170naca mukhyārthasaṃbhave prāśastyalakṣaṇayā stutyarthatā yuktā /
2408yadā tu maryādaiva mukhyatayā prādhānyena vivakṣitā tadā lakṣaṇayādhāratvaṃ vyākhyeyam /
2478vākyāntarebhyaśca brahmavagateḥ prāptatvāttadanūdyāprāptopāsanā bhāvārthaḥ vidheyastasya ca bedādvidhyāvṛttilakṣaṇo vākyabedo 'tisphuṭa iti bāṣyakṛtā nodghāṭitaḥ svavyākhyānenaivoktaprayatvāditi sarvaṃvadātam // //
2608nahyodanapadaṃ śrutyā bhogyatvamāha kintu lakṣaṇayā /
2633svātantryalakṣaṇaṃ hi kartṛtvaṃ tacca pāturiva pāyayiturapyastīti so 'pi kartā /
2658evañca prathamāvagatabrahmānurodhena sukṛtalokavartitvamapi tasya lakṣaṇayā chatrinyāyena gamayitavyam /
2796pravṛttiniyamalakṣaṇaṃ hi kāryaṃ cetanasya śarīriṇaḥ svaśarīrendriyādau vā śarīreṇa vā vāsyādau dṛṣṭaṃ nāśarīrasya brahmaṇo bhavitumarhati /
3388kutaḥ asya dhāraṇalakṣaṇasya mahimno 'sminneveśvara eva śrutyantareṣūpalabdheḥ /
3392na ceyamākāśaśabdasya brahmaṇi lakṣyamāṇavibhutvādiguṇayogādvṛttiḥ sāṃpratikī yathā rathāṅganāmā cakravāka iti lakṣaṇā kintvatyantanirūḍheti sūtrārthaḥ /
3398nanu 'yāvanvā ayamākāśastāvāneṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ' iti vyatirekanirdeśānna lakṣaṇā yuktā /
3402yaccoktaṃyatra śabdārthapratītistatra lakṣaṇā' yatra punaranyārthe niścite śabdāprayogastatra vācakatvameveti tadayuktam /
3431punaretayośchāyātmavibhramamapaninīṣuryathaiva hi chāyāpuruṣa upajanāpāyadharmābhedenāvagamyamāna ātmalakṣaṇavirahānnātmaivevamevedaṃ śarīraṃ nātmā kintu tato bhinnamityanvayavyatirekābhyāmetau jānīyātāmityāśayavān prajāpatiruvāca sādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvā punarudaśarāve paśyatamākmānaṃ yaccātra paśyathastadbratamiti /
3440upapannāya cāsmai prajāpatirvyacaṣṭe ya ātmāpahatapāpmadilakṣaṇo 'kṣaṇa darśitaḥ so 'yaṃ ya eṣa svapne mahiyamāno vanitādibhiranekadhā svapnopabhogān bhuñjāno virahatīti /
3453yadā tvayamapahatapāpmatvādilakṣaṇamudāsīnamātmānaṃ caitanyānandaghane rūpe vyavasthitaḥ samastalokakāmān prāpto bhavati /
3479yathaiva hi maghonaḥ pratibimbānyudaśarava upajānāpāyadharmakāṇyātmalakṣaṇavirahānnātmā evaṃ dehendriyādyapyupajanāpāyadhamakaṃ nātmetyudaśarāvadṛṣṭāntena śarīrātmatāyā vyutthānaṃ bādha iti /
3554tasmādyadyapi 'yasmin dyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotam' iti brahma prakṛtaṃ tathāpyabhibhavānukārasāmarthyalakṣaṇena liṅgena prakaraṇabādhayā tejodhāturavagamyate na tu brahma liṅgānupapatteḥ /
3643devarṣīṇāṃ brahmavijñānādhikāracintā samanvayalakṣaṇe 'saṃgatetyasyāḥ prāsaṅgikīṃ saṃgatiṃ darśayituṃ prasaṅgamāha aṅguṣṭhamātraśrutiriti /
3904yadyapiprāṇāmātrāvaśeṣatātanniḥ śeṣaye suṣuptapralayāvasthayorviśeṣaḥ tathāpi karmavikṣepasaṃskārasahitalayalakṣaṇā vidyāvaśeṣatāsāmyena svāpapralayāvasthayārabheda iti draṣṭavyam /
4000vidhyuddeśenaikavākyatāmāpadyamānā arthavādā vidhiviṣayaprāśastyalakṣaṇāparā na svārthe pramāṇaṃ bhavitumarhanti /
4046tasmāt svādhyāyavidhivaśātkaimarthyākāṅkṣāyāṃ vṛttāntadigocarāḥ santastatpratyāyanadvāreṇa vidheyaprāśastyaṃ lakṣayanti na punaravivakṣitasvārthā eva tallakṣaṇe prabhavanti tathā sati lakṣaṇaiva na bhavet /
4051tasmādyatra sor'thorthavādānāṃ pramāṇāntaraviruddhastatra guṇavādena prāśastyalakṣaṇeti lakṣitalakṣaṇā /
4113yāgabhāvanāyā eva hi phalavatyā yāgalakṣaṇasvakaraṇāvāntaravyāpāratvāddevatābhojanaprasādādīnām kṛṣikarmaṇa iva tattadavāntaravyāpārasya sasyādhigamasādhanatvam /
4317naca dvadaśāhīnasyetivadyathoktātmadhyānasādhanānuṣṭhānaṃ stotumeṣa saṃprasāda iti vacamarcirādimārgamanuvadatīti yuktam stutilakṣaṇāyāṃ svābhidheyasaṃsargatātparyaparityāgaprasaṅgāt dvādaśāhīnasyeti tu vākye svārthasaṃsargatātparye prakaraṇavicchedasya prāptānuvadamātrasyā cāprayojanatvamiti stutyarthau lakṣyate /
4392brahmajījñāsāṃ pratijñāya brahmaṇo lakṣaṇamuktam'janmādyasya yataḥ' iti /
4393taccedaṃ lakṣaṇaṃ na pradhānādau gataṃ yena vyabhicārādalakṣaṇaṃ syāt kintu brahmaṇyeveti 'īkṣaternāśabdam' iti pratipāditam /
4398naca tatsadbhāvamātreṇa 'janmādyasya yataḥ' iti brahmalakṣaṇasya kiñciddhīyate /
4404evaṃ ca lakṣaṇavyabhicārādavyabhicārāya yukta uttarasaṃdarbhārambha iti /
4487pradhānasyaikatvena taducchede sarvocchedo 'nucchede vā na kasyacidityanirmokṣaprasaṅgaḥ pradhānabhede 'pi caitadavivekakhyātilakṣaṇāvidyāsadasattvanibandhanau bandhamokṣau tarhi kṛtaṃ pradhānena avidyāsadasadbhāvābhyāmeva tadupapatteḥ /
4558yā yā puruṣārthakriyā śabdādyupabhogalakṣaṇā ca sattvapuruṣānyatākhyātilakṣaṇā ca sā sarvā mahati buddhau samāpyata iti mahattattvaṃ sattāmātramucyata iti // //
4565sā hi pradhānalakṣaṇā prakṛtirna jāyata ityajā ca ekā ca lohitaśuklakṛṣṇā ca /
4603sarvaśākhāpratyayamekaṃ brahmeti sthaitau śākhāntaroktarohitādiguṇayoginī tejo 'bannalakṣaṇā jarāyujāṇḍasvedajadbhijjacaturvidhabhūtagrāmaprakṛtibhūteyamajā pratipattavyā 'rohitaśuklakṛṣṇām' iti rohitādirupatayā tasyā eva pratyabhijñānāt /
4673yadyapi parasyāṃ saṃkhyāyāmavāntarasaṃkhyā dvitvādikā nāsti tathāpi tatpūrvaṃ tasyāḥ saṃbhavāt paurvāparyalakṣaṇayā pratyāsattyā parasaṃkhyopalakṣaṇārthaṃ pūrvasaṃkhyopanyasyata iti dūṣayati ayamevāsminpakṣe doṣa iti /
4731atha samanvayalakṣaṇe keyamakāṇḍe virodhāvirodhacintā bhavitā hi tasyāḥ sthānamavirodhalakṣaṇamityata āha pratipāditaṃ brahmaṇa iti /
4732ayamarthaḥ nānekaśākhāgatatattadvākyālocanayā vākyārthāvagame paryavasite sati pramāṇāntaravirodhena vākyārthāgateraprāmāṇyamāśaṅkyāvirodhavyutpādanena prāmāṇyavyavasthāpanamavirodhalakṣaṇārthaḥ /
4733prāsaṅgikaṃ tu tatra sṛṣṭiviṣayāṇāṃ vākyānāṃ parasparamavirodhapratipādanaṃ na tu lakṣaṇārthaḥ /
4736tathāca na jagatkāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ naca tatra gatisāmānyaṃ naca tatsiddhaye pradhānasyāśabdatvapratipādanaṃ tasmādvākyānāṃ virodhāvirodhābyāmuktārthākṣepasamādhānābhyāṃ samanvayaḥ evopapādyata iti samanvayalakṣaṇe saṃgatamidamadhikaraṇam /
4744sṛṣṭivipratipattau tatkāraṇatāyāṃ brahmalakṣaṇe vipratipattau satyāṃ bhavati tallakṣye brahmaṇyapi vipratipatti /
4808vākyaśeṣe ca 'athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati' iti śravaṇātparispandalakṣaṇasya ca karmaṇo yatropapattiḥ sa eva veditavyatayopadiśyate /
4831' yathā hi kenacinmaṇilakṣaṇajñamamāninā kāce maṇireva veditavya ityakte parasya kāco 'yaṃ maṇirna tallakṣaṇāyogādityabhidhāya ātmano viśeṣaṃ jijñāpayiṣostattvābhidhānamasaṃbaddham /
4839tasmāt 'brahma te bravāṇi' iti brahmaṇopakramāt sarvān pāpmano 'pahatya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svarājyaṃ paryeti ya evaṃ veda' iti ca sati saṃbhave sarvaśruterasaṃkocānniratiśayena phalenopasaṃhārāt brahmavedanādanyataśca tadanupapatteḥ ādityādipuruṣakartṛtvasya ca svātantryalakṣaṇasya mukhyasya brahmaṇyeva saṃbhavādanyeṣāṃ hiraṇyagarbhādīnāṃ tatpāratantryāt 'kkaiṣa etadbālāke' ityāderjīvādhikaraṇabhavanāpādanapraśnasya 'yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati' ityāderuttasya ca brahmaṇyevopapatterbrahmaviṣayatvaṃ niścīyate /
4877yadā tu layalakṣaṇāvidyopabṛṃhito vikṣepasaṃskāraḥ samudācarati tadā viśeṣavijñānotpādātsvapnajāgarāvasthātaḥ paramātmano rūpādbhraṃśarūpamāgamanamiti /
4971saṃprati svābhāvikameva jīvasya nāmarūpaprapañcāśrayatvalakṣaṇaṃ kāluṣyaṃ pārthivānāmaṇūnāmiva śyāmatvaṃ kevalaṃ pākeneva /
5058naca kālpaniko jñānamātrāyattajīvitaḥ kathamavijñāyamāno 'sti asaṃścāṃśaḥ kathaṃ śabdaśravaṇalakṣaṇāya kāryāya kalpate na jātu rajjvāmajñāyamāna urago bhayakampādikāryāya paryāpta iti vācyam /
5071vedāntānāṃ brahmaṇi samanvaye darśite samāptaṃ samanvayalakṣaṇamiti kimaparamavaśiṣyate yadarthamidamārabhyata iti śaṅkāṃ nirākartuṃ saṃgatiṃ darśayannavaśeṣamāha yathābhyudayeti /
5072atra ca lakṣaṇasya saṃgatimuktvā lakṣaṇenāsyādhikaraṇasya saṃgatiruktā /
5076tathā ca 'janmādyasya yataḥ' iti brahmalakṣaṇamasādhu ativyāpteḥ pradhāne 'pi gatatvāt /
5078yadi tūttaraḥ pakṣastato nātivyāptirnāpyavyāptiriti sādhu lakṣaṇam /
5107etayā khalu svātantryalakṣaṇena kartṛtvena nimittatvaṃ darśitam /
5122sacca sāmānyaviśeṣeṇāparokṣatayā nirvācyaṃ pṛthivyaptejolakṣaṇam /
5123tyacca parokṣamata evānirvācyamidantayā vāṭvākāśalakṣaṇaṃ kathaṃ ca tadbrahmaṇo rūpaṃ yadi tasya brahmopādānaṃ tasmātpariṇāmādbrahma bhūtānāṃ prakṛtiriti // //
5142'pratijñālakṣaṇaṃ lakṣyamāṇe padasamanvayaḥ vaidikaḥ sa ca tatraiva nānyatretyatra sādhitam // //
5150vṛttavartiṣyamāṇayoḥ samanvayavirodhaparihāralakṣaṇayoḥ saṃgatipradarśanāya sukhagrahaṇasya caitanyoḥ saṃkṣepatastātparyārthamāha prathame 'dhyāya iti /
5151anapekṣavedāntavākyasvarasasiddhasamanvayalakṣaṇasya virodhatatparihārābhyāmākṣepasamādhānakaraṇādanena lakṣaṇenāsti viṣayaviṣayibhāvaḥ saṃbandhaḥ /
5152pūrvalakṣaṇārtho hi viṣaśayastadgocaratvādākṣepasamādhānayoreṣa ca viṣayīti /
5309bhoktṛṇāmupakāryatvādbhūtendriyāṇāṃ copakāratvāt sāmye ca tadanupapatteḥ sarvajanaprasiddheśca 'vijñānaṃ cābhavat' iti śruteśca viśeṣaścetanācetanalakṣaṇaḥ prāguktaḥ sa nopapadyeta /
5366yathā hi yūṣādiṣu hiṅgisaindhavādīnāmavibhāgalakṣaṇo layaḥ svagatarasādibhiryūṣaṃ rūṣayatyevaṃ brahmaṇi viśuddhyādidharmiṇi jagalliyamānamavibhāgaṃ gacchadbrahma svadharmeṇa rūṣayet /
5439kādācitkatve vā kāryajātasya na kāraṇātmatvaṃ nityatvānityatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargasya bhedakatvāt /
5549'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttat kena kaṃ paśyet' ityādinā mithyājñānādhīno vyavahāraḥ kriyākārakādilakṣaṇaḥ samyagjñānenāpanīyata itri na brūte kintvavasthābhedāśrayo vyavahāro 'vasthāntaraprāptyā nivartate yathā bālakasya kāmacāravādabhakṣatopanayanaprāptau nivartate /
5562abādhitānadhigatāsaṃdigdhavijñānasādhanaṃ pramāṇamiti pramāṇasāmānyalakṣaṇopapattyā pratyakṣādīni pramāṇatāmaśruvate /
5572tasmādabādhanānna pramāṇalakṣaṇamatipatanti pratyakṣādaya iti /
5621avidyānivṛttiśca na tatkāryatayā phalamapi tviṣṭatayā iṣṭalakṣaṇatvātphalasyeti /
5666ekatvaṃ tu tantūnāmekaprāvaraṇalakṣaṇārthakriyāvacchedādbahūnāmapi /
5813avidyākalpitena tu nāmarūpalakṣaṇena rūpabhedena vyākṛtāvyākṛtātmanā tattvānyatvābhyāmanirvacanīyena pariṇāmādivyavahārāspadatvaṃ brahma pratipadyate /
5819yadyapi śrutiśatādaikāntikādvaitapratipādanaparāt pariṇāmo vastuto niṣiddhastathāpi kṣīrādidevatādṛṣṭāntena punastadvāstavatvaprasaṅgaṃ pūrvapakṣopapattyā sarvathāyaṃ pakṣo na ghaṭayituṃ śakyata ityapabādhya śrutestu śabdāmūlatvāt 'ātmani caivaṃ' 'vicitrāśca hi' iti sūtrābhyāṃ vivartadṛḍhīkaraṇenaikāntikādvayalakṣaṇaḥ śrutyarthaḥ pariśodhyata ityarthaḥ /
5872api cādṛṣṭahetukotpattikī śvāsapraśvāsalakṣaṇā prekṣāvatāṃ kriyā prayojanānusaṃdhānamantareṇa dṛṣṭā /
5922vikṣepalakṣaṇāvidyāsaṃskārastu kāryatvātsvotpattau pūrvaṃ vikṣepamapekṣate vikṣepaśca mithyāpratyayo mohāparanāmā puṇyāpuṇyapravṛttihetubhūtarāgadveṣanidānaṃ sa ca rāgādibiḥ sahitaḥ svakāryairna śarīraṃ sukhaduḥkhabhogāyatanamantareṇa saṃbhavati /
5927rāgādveṣamohā rāgādayasta eva hi puruṣaṃ sāsāraduḥkhamanubhāvya kleśayantīti kleśāsteṣāṃ vāsanāḥ karmaparvṛttyanuguṇāstābhirākṣiptāni pravarttitāni karmāṇi tadapekṣā layalakṣaṇā avidyā /
5971tacca mṛtsuvarṇavadacetanaṃ cetanasya puruṣasya bhogāpavargalakṣaṇamarthaṃ sādhayituṃ svabhāvata eva pravartatena tu kenacitpravartyate tathā hyāhuḥ 'puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam' iti /
5988cakāreṇa suḥkhaduḥkhādisamanvayalakṣaṇasya hetorasiddhatvaṃ samuccinotītyāha anvayādyanupapatteśceti /
6053kāraṇabhūtayā layalakṣaṇayāvidyayā prāksargopacitena ca vikṣepasaṃskāreṇa yat pratyupasthāpitaṃ nāmarūpaṃ tadeva māyā tadāveśenāsya codyasyāsakṛtprayuktatvāt /
6136aṅgitvānupapattilakṣaṇo doṣastāvanna bhavadbhiḥ śakyaḥ parihartumiti vakṣyāmaḥ /
6329niyatā prāptirhi prasaṅgalakṣaṇaṃ tadanena prasaṅgena jagatkāraṇaprasiddhaye pravṛttaṃ sādhanaṃ rūpādimannityaparamāṇusiddheḥ pracyāvya brahmagocaratāṃ nīyate /
6360na ca vinaśyantameva ghaṭakṣaṇaṃ pratītya kapālakṣaṇo 'nupādāna evotpadyate tatkimupādānapratyabhijñāneneti vaktavyam etasyā api vaināśikaprakriyāyā upariṣṭānnirākariṣyamāṇatvāt /
6382pṛthagāśrayāśrayitvapṛthaggatimatvalakṣaṇayutasiddheranyā tvayutasiddhiryadyapi nābhyupetavirodhamāvahati tathāpi na sāmānādhikaraṇyaprathāmupapādayitumarhati /
6383evaṃ lakṣaṇe 'pi hi samavāye guṇaguṇinorabhyupagamyamāne saṃbaddhe iti pratyayaḥ syānna tādātmyapratyayaḥ /
6405etenāprāptisaṃyogau yutasiddhirityapi lakṣaṇamanupapannam /
6414api ca saṃbandhirūpātirikte saṃbandhe siddhe tadavāntarabhedāya lakṣaṇabhedo 'nuśrīyeta sa eva tu saṃbandhyatirikto 'siddhaḥ uktaṃ hi parastādatiriktaḥ saṃbandhibhyāṃ saṃbandho 'saṃbaddho na saṃbandhinau ghaṭayitumiṣṭe /
6471gambhīrottānabhedena kvaciccobhayalakṣaṇā /
6472bhinnāpi deśanābhinnā śūnyatādvayalakṣaṇā // //
6520ayamarthaḥ saṃkṣepato hi pratītyasamutpādalakṣaṇamuktaṃ buddhena 'idaṃ pratyayaphalam' iti /
6694anārambhe tu bhavedantyaḥ saḥ kintu syādasan arthakriyākāritāyāḥ sattālakṣaṇasya virahāt /
6760tathāca pakṣapratipakṣaparigrahalakṣaṇā vipratipattiḥ prasiddhapadārthakatvaṃ copapadyata ityata āha evamevaiṣor'tha iti niścitaṃ yattadeva vaktavyaṃ tato 'nyaducyamānaṃ bahupralāpitvamātmanaḥ kevalaṃ prakhyāpayet /
6774na tāvadvikalpo 'bhilāpasaṃsargayogyagocaro 'śakyābhilāpasamayaṃ svalakṣaṇaṃ deśakālānanugataṃ gocarayitumarhati /
6789api cāgṛhyamāṇe cedbāhye 'bāhyātsvalakṣaṇādbhedāgrahaṇena tadabhimukhī pravṛttiḥ hanta tarhi trailokyata evānena na bhedo gṛhīta iti yatra kvacana pravartetāviśeṣāt /
6845apica ye 'pi sarvato vilakṣaṇāni svalakṣaṇāni vastusantyāsthiṣata teṣāmapi kimiti bījajātīyebhyo 'ṅkurajātīyānyeva jāyante kāryāṇi natu kramelakajātīyāni /
6848tasmātkālpanikādeva svalakṣaṇopādānadbījajātīyāttathāvidhasyaivāṅgurajātīyasyotpattiniyama āstheyaḥ /
6872na ca jñānaṃ svalakṣaṇamanaṃśamaṃśābhyāṃ vastusabhdyāṃ yujyate /
6920na cārthādhāraṃ prākaṭyalakṣaṇaṃ phalamādhātumutsahate /
6993tatredaṃ nānādigdeśavyāpitvalakṣaṇaṃ sthaulyaṃ yadyapi jñānākāratvenāvaraṇānāvaraṇalakṣaṇena viruddhadharmasaṃsargeṇa yujyate jñānopādheranāvṛtatvādeva tathāpi taddeśatvātaddeśatvakampatvaraktāraktatvalakṣaṇairviruddhadharmasaṃsargairasya nānātvaṃ prasajyamānaṃ jñānākāratve 'pi na śakyaṃ śakreṇāpi vārayitum /
7020evaṃ svamasādhāraṇamanyato vyāvṛtaṃ lakṣaṇaṃ yasya tadapi yadvyāvartate yataśca vyāvartate tadanekajñānasādhyam /
7021evaṃ sāmānyalakṣaṇamapi vidhirūpamanyāpoharūpaṃ vānekajñānagamyam /
7091pratyutpannendriyasaṃprayogaliṅgaśabdasārūpyānyathānupapadyamānayogyapramāṇānutpattilakṣaṇasāmagrīprabhavaṃ tu jñānamupalabghiḥ /
7164āsravasaṃvaranirjarāstrayaḥ padārthāḥ pravṛttilakṣaṇāḥ prapañcyate /
7305atha pūrvaṃ karma kathamīśvarāpravartitamīśvarapravartanalakṣaṇaṃ kāryaṃ karoti /
7323nāpi samavāyalakṣaṇaḥ /
7326nāpi yogyatālakṣaṇaḥ kāryagamyasaṃbandha ityāha nāpyanya iti /
7331tasya mate 'nirvacanīya tādātmyalakṣaṇasaṃbandhopapatteḥ /
7366yadyapyanekaśilpaparyavadātaḥ paraśuṃ kṛtvā tena palāśaṃ chinattiyadyapi ca prayatnenendriyārthātmamanaḥ saṃnikarṣalakṣaṇaṃ jñānakaraṇamupādāyātmārthaṃ vijānāti tathāpi saṃkarṣaṇo 'karaṇaḥ kathaṃ pradyumnākhyaṃ manaḥ karaṇaṃ kuryāt /
7388ādigrahaṇena pradyumnāniruddhayormano 'haṅkāralakṣaṇatayātmano bhedamabhidhāyātmana evaita iti tadviruddhābhedābhidhānamaparaṃ saṃgṛhītam /
7452lakṣaṇānyatvābhāvenākāśasya brahmaṇo 'nanyatvāditi /
7460bhinnayostu lakṣaṇānyatvābhāve 'pi deśakālābhede 'pi nānyatarajñānenānyatarajñānaṃ bhavati /
7653paramātmanastāvadviruddhadharmasaṃsargādapahatānapahatapāpmatvādilakṣaṇājjīvānāmanyatvam /
7815'śāstraphalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāt' ityāha sma bhagavān jaiminiḥ /
7820prayoktṛphalasādhanatālakṣaṇatvāt śāstrasya vidheḥ /
7844tallakṣaṇatvāttasyetyarthaḥ /
7947yadetajjīvānāmaupādhikaṃ kartṛtvaṃ tatpravartanālakṣaṇeṣu rāgādiṣu satsu neśvaramaparaṃ pravartakaṃ kalpayitumarhati ati prasaṅgāt /
8022so 'yaṃ sāṃvṛttastādātmyalakṣaṇaḥ saṃbandho na pāramārthika ityarthaḥ /
8049kāṇādādīnāṃ tvātmasamavāpyadṛṣṭaṃ pratyātmamasādhāraṇaṃ tatkṛtaśca manasā sahātmanaḥ svasvāmibhāvalakṣaṇaḥ saṃbandho 'nādiradṛṣṭabhedānāmanāditvāt tathā cātmanaḥsaṃyogasya sādhāraṇye 'pi svasvāmibhāvasyāsādhāraṇyādabhisaṃdhyādivyavasthopapadyata eva /
8146tathā vacanādilakṣaṇakāryapañcakavyavasthāto vākpāṇyādilakṣaṇakarmendriyapañcakavyavasthā /
8160na khalu dve cakṣuṣī rūpolabdhilakṣaṇasya kāryasyābedāt /
8237yadyapi cātrābhāvapratyayālambanā vṛttirneṣyate tathāpi vikṣepasaṃskāralakṣaṇā manovṛttirihāstyeveti sajñavamavadātam // //
8282naca mukhyasaṃbhave lakṣaṇā yuktā ughanyatvāt /
8287mṛtyuprāptāprāptatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargaśruteḥ /
8353annabhāgatāvacanaṃ tvasyānnasaṃbandhalakṣaṇārtham /
8370dvitīyatṛtīyādhyāyayorhetumadbhāvalakṣaṇaṃ saṃbandhaṃ darśayan sukhāvabodhārthamarthasaṃkṣepamāha dvitīye 'dhyāya iti /
8371smṛtinyāyaśrutivirodhaparihāreṇa hi anadhyavasāyalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ parihṛtaṃ tathāca niścalīkṛte tārtīyo vicāro bhavatyanyathā tu nirbījatayā na sidhyediti /
8383iha hi kāyārambhaṇāmagnihotrāpūrvapariṇāmalakṣaṇaṃ śraddhāditvena pañcadhā pravibhajya dyuprabhṛtiṣvagniṣu hetavyatvenopāsanamuttaramārgapratipattisādhanaṃ vivakṣantyāha śrutiḥ'asau vāva loko gautamāgniḥ' ityādi /
8485nahi yathā paśvādibhyo hṛdayādayo 'vayavā avadāya niṣkṛṣya hūyante evaṃ śraddhā buddhiprasādalakṣaṇā niṣkraṣṭuṃ vā hotuṃ vā śakyate /
8641gauṇyāṃ ca vṛttau lakṣaṇāśabdaḥ prayukto guṇe lakṣaṇāyāḥ saṃbhavāt /
8762pāramārthike hāsya toyabhāve tatsādhyāmudānyopaśamalakṣaṇārthakriyāṃ kuryānmarīcisādhyāmapi rūpaprakāśalakṣaṇām /
8791grāhyakṣaṇa ekaḥ svalakṣaṇo 'dhyavaseyaśca /
8826tattvajñānābhāvena samūlakāṣamavidyāyā akāṣājjāgratsvapnalakṣaṇaṃ jīvasya vyutthānaṃ bhavati /
8850tatra ca daśamuṣṭiparimitasya somadravyasya 'somamabhiṣuṇoti' 'somamabhiplāvayati' iti ca vākyāntarānulocanayā rasadvāreṇa yāgasādhanībhūtasyendravāyvādyuddeśena prādeśamātreṣūrdhvapātreṣu grahaṇāni pṛthakprakalpanāni saṃskārā vidhīyante natu somayāgoddeśenendravāyvādayo devatāścodyante yena tāsāṃ yāganiṣpattilakṣaṇaikārthatvena vikalpaḥ syāt /
8891apica ye 'pi sthānavikalpamāsthiṣacata tairapi viśeṣavijñānopaśamalakṣaṇā suṣuptyavasthāṅgīkartavyā /
8946bāhyendriyavyāpārabhāvābhāvābhyāṃ tu bhede tayoḥ suṣuptamohayorapi prayojanabhedātkāraṇabhedāllakṣaṇabhedācca bhedaḥ /
8950musalasaṃpātādinimittatvānmohasya śramādinimittatvācca suṣuptasya sukhanetrādivikāralakṣaṇatvānmohasya prasannavadanatvādilakṣaṇabhedācca suṣuptasyāsuṣuptasya tvavāntarabhede 'pi nimittaprayojanalakṣaṇābhedādekatvam /
8964viparyajñānalakṣaṇakāryānutpādaprasaṅgāt /
8998kiṃ sāllakṣaṇaṃ ca prakāśalakṣaṇaṃ ca brahma kiṃ sallakṣaṇameva brahmeti prakāśalakṣaṇameveti tatra pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti prakāśavaccāvaiyarthyāt /
9005sattāprakāśayorekatve nobhayalakṣaṇatvam /
9304nāmapadābhidheyānāmapi puruṣaviśeṣaṇānāmapi bhāvanoddeśyatālakṣaṇabhāvyatvapratīteḥ /
9305phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvalakṣaṇena ca yāgādisādhyatvena phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvarūpasya phalasādhyatvasya samapradhānatvābhāvenaikavākyasamavāyasaṃbhavāt bhāvanābhāvyatvamātrasya ca yāgādisādhyatvasya karaṇe 'pyavirodhāt /
9369tatra saṃśayaḥkiṃ yajeteti saṃnihitajyotiṣṭomānuvādena sahasradakṣiṇālakṣaṇaguṇavidhānam utaitadguṇaviśiṣṭakarmāntaravidhānamiti /
9370kiṃ tāvat prāptam jyotiṣṭomasya prakrāntatvādyajeteti tadanuvādājjyotiriti prātipadikamātraṃ paṭhitvā etenetyanukṛṣya karmasāmānādhikaraṇyena karmanāmavyavasthāpanāt karmaṇaścānuvādyatvena tattantrasya nāmno 'pi tathaiva vyavasthāpanāt jyotiḥśabdasya 'vasante vasante jyotiṣā' iti ca jyotiṣṭome yogadarśanāt nāmaikadeśena ca nāmopalakṣaṇasya lokasiddhatvādbhīmasenopalakṣaṇabhīmapadavat athaśabdasya cānantaryārthasyāsaṃbandhitve 'nupapatteḥ guṇaviśiṣṭakarmāntaravidheśca guṇamātravidhānasya lāghavāt dvādaśaśatadakṣiṇāyāścotpattyaśiṣṭatayā samaśiṣṭatayā sahasradakṣiṇayā saha vikalpopapatteḥ prakṛtasyaiva jyotiṣṭomasya sahasradakṣiṇālakṣaṇaguṇavidhānārthamayamanuvādo na tu karmāntaramiti prāptam /
9376na caikatrānupapattyā lakṣaṇayā jyotiḥśabdo jyotiṣṭome pravṛtta ityasatyāmanupapattau lākṣaṇiko yuktaḥ /
9410yattu paryavasitābhidhānapadābhihitapadārthavagamagamyaṃ tattaccaramapratītivākyagamyaṃ durbalaṃ ceti taddhitaśrutyavagatāmikṣālakṣaṇaguṇāvarodhātpūrvakarmāsaṃyogi vājinadravyaṃ sasaṃbandhi pūrvasmādbhinatti vājipadaṃ kathañcidyaugikaṃ sāpekṣāvṛtti viśvadevaśabdāṃ devatāṃ vaiśvadevīpadādāmikṣādravyaṃ pratyupasarjanībhūtāmavagatāmupalakṣayiṣyati /
9436kathañcidvaparivṛttimātrasyautsargikāpravṛttapravartanālakṣaṇavidhitvāpavādasāmarthyābhāvāt /
9464evaṃ phalasaṃyogo 'pi jyeṣṭhaśreṣṭhabhavanalakṣaṇaḥ sa eva /
9495naca kāṭhaproktānimittamātreṇa granthe pravṛttau tadyogācca kathañcillakṣaṇayopāsanāsu pravṛttau saṃbhavantyāmupāsanābhidhānāmapyāsāṃ śakyaṃ kalpayitum /
9535te ha devā ūcuḥ hanta asurān yajña udgīthenātyayāma asurān jayāmāsminnābhicārike yajña udgīthalakṣaṇasāmabhaktyupalakṣitenodgātreṇa karmaṇoti /
9546bahutararūpapratyabhijñā nādapratyabhijñāyamānaṃ kiñcillakṣaṇayā netavyam /
9551bahutarapratyabhijñāne 'pi upakramabhedāttanurodhena copasaṃhāravarṇanādekasminvākye tasyaiva codgīthasya punajhapunaḥ saṃkīrtanāllakṣaṇāyāṃ ca chāndogye vājasaneyake pramāṇābhāvādvidyābheda iti rāddhāntaḥ /
9610vimṛśyānadhyavasāyalakṣaṇaṃ pakṣaṃ gṛhṇāti tatrānyatama iti /
9613udgīthapadenokārādyavayavaghaṭitasāmabhaktibhedābhidhāyinā samudāyasyāvayavabhāvānupapattestatsaṃbandhavayava oṃkāro lakṣyate na punaroṅkāreṇāvayavina udgīthasya lakṣaṇā /
9615dṛṣṭaśca samudāyaśabdo 'vayave lakṣaṇayā yathā grāmo dagdhaḥ paṭo dagdha iti tadekadeśadāhe /
9616adhyāse tu lakṣaṇā phalakalpanā ca /
9621apica gauṇyā vṛtterlakṣaṇāvṛttirbalīyasī lāghavāt /
9622lakṣaṇāyā hi lakṣaṇīyaparatvaṃ padasya tasyaiva vākyārthāntarbhāvāt /
9624gaurvāhīka ityatra tu gosaṃbandhitīṣṭhanmūtrapurīṣādilakṣaṇayā na tatparatvaṃ gośabdasya /
9625apitu tatkakṣādhyavasitatadguṇayuktavāhīkaparatvamiti gauṇyā vṛtterdurbalatvaṃ tadidamuktaṃlakṣaṇāyāmapi tviti /
9626gauṇyapi vṛttirlakṣaṇāvayavatvāllakṣaṇoktā /
9685tattvajñānodayasya viparyāsopaśamalakṣaṇatveta tatra tatra darśanāt /
9877śiṣṭānāṃ tu padānāṃ tadekavākyatayā yathākathañcidvyākhyānamevamihāpi hṛdayapadasyopāsanāyāṃ samavetārthatvāttadanusāreṇa tadekavākyatāpannāpi padāntarāṇi gauṇyā lakṣaṇayā ca vṛttyā kathañcinneyānīti nāsamavetārthatā mantrāṇām /
9899hṛdayaṃ pravidhyetyayaṃ mantraḥ svarasatastāvadābhicārikakarmasamavetaṃ sakalaireva padairarthamabhidadhadupalabhyate tadasyābhidhānasāmarthyalakṣaṇaṃ liṅgaṃ vākyaprakaraṇābhyāṃ kramādbalīyobhyāmapi balavatkimaṅga punaḥ kramāt tasmālliṅgena saṃnidhimapodyābhicārikakarmaśeṣatvamevāpādyate /
9908tatra tu śrutiliṅgayoḥ samavāye samānaviṣayatvalakṣaṇe virodhe kiṃ balīya iti cintā /
9910atra hi sāmarthyalakṣaṇālliṅgādindre viniyogaḥ pratibhāti /
9921so 'yaṃ viśiṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇaḥ saṃbandho vākyagocaraḥ śeṣaśeṣibhāvastu śrautaḥ
9983tadetasmin svapadagaṇena kiyatyapyarthe paryavasite karaṇopakāralakṣaṇakāryāntarāpekṣāyāṃ 'samidho yajati' ityādivākyāntarasaṃbandhaḥ /
9985tasmāttadakāṅkṣāyāmupanipatitānyetāni vākyāni svakāryāpekṣāṇi tadapekṣitakaraṇopakāralakṣaṇaṃ kāryamasādya nirvaṇvanti ca nirvārayanti ca pradhānam /
9987tadevaṃ lakṣaṇayorvākyaprakaraṇayorvirodhodāharaṇaṃ sūktavākanigadaḥ /
9995ataḥ pradhānabhāvanāvacanalakṣaṇaprakaraṇavirodhe tadupajīvivākyaṃ bādhyata iti prāptam /
10063naca viniyuktaviniyogalakṣaṇo 'tra virodho bṛhaspatisave 'pi tatprasaṅgāt /
10119aṣṭadoṣavikalpaprasaṅgabhayena vākyāntarasya vākyāntaraśeṣatvamatrabhavato jaiminerapi saṃmatamityāha taduktaṃ dvādaśalakṣaṇyām /
10135tathāha'arthaprāptavaditi cenna tulyatvādubhayaṃ śabdalakṣaṇaṃ' iti /
10229bhramanibandhano 'kṣemo yāthātmyajñānalakṣaṇayā vidyāyā vinivartanīyaḥ /
10281upapattau vā tallakṣaṇāyogāt /
10282apunāvṛttirhi tallakṣaṇam /
10297nirguṇāyāṃ vidyāyāmapavargalakṣaṇaṃ śrūyamāṇaṃ na stutimātratayā vyākhyāyamucitam /
10307evaṃ prārabdhādhikāralakṣaṇaphalavidyākarmā puruṣo vasiṣṭhādirvidvānapi tatkṣayaṃ pratīkṣamāṇo yugutkrameṇa vā tattaddehaparigrahaparityāgau kurvanmukto 'pyanābhogātmikayā prakhyayā sāṃsārika ava viharati /
10360naca sṛṣṭirupadadhātītivatpibadapiballakṣaṇāparaṃ pibantāviti netumucitam /
10534evamavyabhicāritakarmasaṃbandhodgīthagatamupāsanaṃ karmaprayogavacanagṛhītaṃ na siddhavartamānāpadeśāvagatasamastakāmavāpakatvalakṣaṇaphalakalpanāyālam /
10596na cedaṃ sāmarthyalakṣaṇaṃ liṅgaṃ yenāsya svātantryeṇa prāpakaṃ bhavet /
10599na cedanamanyasyārthadarśanalakṣaṇaṃ liṅgaṃ tathā /
10601tasmādasati sāmarthyalakṣaṇe viroddhari prakaraṇapratyūhaṃ manaścidādīnāṃ kriyāśeṣatāmavagamayati /
10692nasūtrakāreṇa tatroktaṃ yena punaruktaṃ bhavedapi tu bhāṣyakṛtetyatratyasyaivārthasyāpakarṣaḥ pramāṇalakṣaṇopayogitayā tatra kṛta iti /
10734bhūyaḥsāmānyayogena copamānamupapāditaṃ pramāṇalakṣaṇe /
10977pratiṣiddhā ca yathāsacchāstrādhigamanalakṣaṇā // //
11086aśādhāraṇenaikaikena lakṣaṇenaikeka āśramo vaktumupakrānta iti tathaiva samāpanamucitam /
11106eṣa hi brahmasaṃsthatālakṣaṇo dharmo bhikṣorasādhāraṇa āśramāntarāṇi tatsaṃsthānyatatsaṃsthāni ca bhikṣustatsaṃstha ityeva /
11114etaduktaṃ bhavatibrahmaparatayā sarveṣaṇāparityāgalakṣaṇo nyāso brahmeti /
11115tathā cedṛśaṃ nyāsalakṣaṇaṃ brahmasaṃsthatvaṃ bhikṣorevāsādhāraṇaṃ netareṣāmāśramiṇām /
11134etatsyātsarvavedeṣu niyataṃ vidhilakṣaṇam //
11198sa hi tattvato 'nityāśuciduḥkhānātmani saṃsāre sati nityaśucimukhātmalakṣaṇena vibhrameṇa malinayati cittasattvamadharmanibandhanatvādvibhramāṇām /
11276avidhilakṣaṇatvāditi /
11283asādhyatvācca vidyāphalasyāpavargasya svarūpāvasthānalakṣaṇo hi saḥ /
11340sūtrayojanā tuna cādhikārikamadhikāralakṣaṇe prathamakāṇḍe nirṇītam 'avakīrṇipaśuśca tadvadādhānasyāprāptakālatvāt' ityanena yatprāyaścittaṃ tanna naiṣṭhike bhavitumarhati /
11368prathame kāṇḍe śeṣalakṣaṇe tathākāma ityatrartviksaṃbandhe karmaṇaḥ siddhe kiṃ kāmo yājamāna utārtvijya iti saṃśapyārtvijye 'pi karmaṇi yājamāna eva kāmo guṇaphaleṣviti nirṇītamihi tvevañjātīyakāni cāṅgasaṃbaddhāni upāsanāni kiṃ yājamānanyevotārtvijyānīti vicāryata iti na punaruktam /
11424yajñādīnāṃ sattvaśuddhyādhānena vā vidyotpādakaśravaṇādilakṣaṇapramāṇapravṛttivighnopaśamena vā vidyāsādhanatvām /
11436yajñādyupakṛtavidyāsādhanaśravaṇādivīryaviśeṣātkila tatphale vidyāyāmaihikamuṣmikatvalakṣaṇa utkarṣo darśitaḥ /
11438naca muktāvaihikāmuṣmikatvalakṣaṇo viśeṣa upapadyate brahmopāsanāparipākalabdhajanmani vidyāyāṃ jīvato mukteravaśyaṃbhāvaniyamātsatyapyārabdhavipākakarmāprakṣaye /
11442naca muktirbrahmaṇo nityasvarūpāvasthānalakṣaṇā nityā satī sādhyā bhavitumarhati /
11449tasmāttasyā muktyavasthāyā aikarūpyāvadhṛtermuktilakṣaṇasya phalasyāviśeṣo yukta iti // //
11459muktilakṣaṇasya phalasyātyantaparokṣatvāttadarthāni darśanaśravaṇamanananididhyāsanāni codyamānānyadṛṣṭārthānīti yāvadvidhānamanuṣṭheyāni na tu tato 'dhikamāvartanīyāni pramāṇābhāvāt /
11461yadyapi muktiradṛṣṭacarī tathāpi savāsanāvidyocchedenātmanaḥ svarūpāvasthānalakṣaṇāyāstasyāḥ śrutisiddhatvādavidyāyāśca vidyotpādavirodhitayā vidyotpādena samucchedasyāhivibhramasyeva rajjutatvasākṣātkāreṇa samucchedasyopapattisiddhatvādanvayavyatirekābhyāṃ ca śravaṇamanananididhyāsanābhyāsasyaiva svagocarasākṣātkāraphalatvena lokasiddhatvāsakaladuḥkhavinirmuktaikacaitanyātmako 'hamityaparokṣarūpānubhavasyāpi śravaṇādyabhyāsasādhanatvenānumānāttadarthāni śravaṇādīni dṛṣṭārthāni bhavanti /
11494na tāvatparokṣābhāsavijñānaphale śāstrayuktī sākṣātkāralakṣaṇaṃ pratyakṣapramāṇaphalaṃ prasotumarhataḥ /
11504sā ca nānumānitavahmisākṣātkāravatprātibhatvenāpramāṇaṃ tadānīṃ vahnisvalakṣaṇasyaparokṣatvātsadātanaṃ tu brahmasvarūpasyopādhirūṣitasya jīvasyāparokṣatvam /
11550yadyapi tatvamasūtyādyāḥ śrutayaḥ saṃsāriṇaḥ paramātmabhāvaṃ pratipādayanti tathāpi tayorapahatapāpmatvānapahatapāpmatvādilakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargeṇa nānatvasya viniścayācchruteśca tatvamasītyadyāyā 'mano brahma 'ādityo brahma' ityādivatpratīkopadeśaparatayāpyupapatteḥ pratīkopadeśa evāyam /
11582mapukhyārthasaṃbhave lakṣaṇayā ayogāt /
11644anyathāpi lakṣaṇopapattau na ṛksāmetyadhyāsakalpanā pṛthvyagnayorityarthaḥ /
11676śāstraṃ hi niyojyasya kāryarūpaniyegasaṃbandhamavabodhayati tasyaiva karmaṇyaiśvaryalakṣaṇamadhikāraṃ taccaitadubhayamatīndriyatvādbhavati śāstralakṣaṇaṃ pramāṇāntarāprāpye śāstrasyārthavattvādbrahmatvapratītestu jīvanmuktena dṛṣṭatvānnāstīha tirohitamiva kiñcaneti kimatra śāstraṃ kariṣyati /
11677nanvevamapyabhyudayaphalānyupāsanāni tatra niyoganiyojyalakṣaṇasya ca kramaṇi svāmitālakṣaṇasya ca saṃbandhasyātīndritvāttatra sakṛtkāraṇādeva śāstrārthasamāptauprāptāyāmupāsanapadavedanīyāvṛttimātrameva kṛtavata uparaṃmaḥ prāptastāvataiva kṛtaśāstrārthatvāditi prāpte 'bhidhīyatesavijñāno bhavatītyādiśruteryatra svargādiphalānāmapi karmaṇāṃ prāyaṇakāle svargādivijñānāpekṣakatvaṃ tatra kaiva kathātīndriyaphalānāmupāsanānām /
11723jñānasya cānantarabhāvinījñeyābhivyaktiḥ phalaṃ saivāvidyocchedamādadhatī brahmasvabhāvasvarūpāvasthānalakṣaṇāya mokṣāya kalpate /
11784naca vividiṣanti yajñena dāneneti mokṣalakṣaṇaikakāryatayā vidyākarmaṇoravirodhaḥ /
11791tathāca vidyālakṣaṇakāryopāyatayā kāryavināśyānāmapi karmaṇāmupādānamarthavat /
11814athāsmin phalavicāralakṣaṇe vāṅmanasi saṃpadyata ityādivicāro 'saṃgata ityata āha athāparāsu vidyāsu phalaprāptaya iti /
11821śratilakṣaṇāviśaye saṃśaye /
11933ata eva ca svacchatālakṣaṇātsaukṣmyādasaktatvāparanāmnaḥ // //
12086imamevārthamamānavapuruṣātivāhanalakṣaṇaṃ liṅgamupodvalayatītyuktam /
12151tasmādupanyastabahuśrutyanurodhādupapatteśca brahmaśabdo 'saṃbhavanmukhyavṛttirbrahmasāmīpyādaparabrahmaṇi lakṣaṇayā netavyaḥ /
12192vikārāvayavapakṣayośca tadvataḥ saha vikārāvayavaiḥ sthiratvādacalatvādbrahmaṇaḥ saṃsāralakṣaṇaṃ gamanaṃ vikārāvayavayeranupapannam /
12434jagatsargalakṣaṇaṃ hi kāryaṃ kāraṇaikasvabhāvasyaiva hi bhavatu āho kāryakāraṇasvabhāvasya /
12475na caitannirvāṇaṃ svarūpāvasthānalakṣaṇaṃ kāryaṃ yenānityaṃ syādityāha nityasiddheti // //