Occurrences of sādhana in "Bhāmati"
Click [+] to expand the context.
416tattvaparicchedo hi pramā vidyā tatsādhanāni pramāṇāni kathamavidyāvadviṣayāṇi nāvidyāvantaṃ pramāṇānyāśrayanti tatkāryasya vidyāyā avidyāvirodhitvāt iti bhāvaḥ /
715evaṃ vedānuvacanasyeva yajñasyāpīcchāsādhanatayā vidhānam /
818tataḥ śamadamādisādhanasaṃpat /
825tadetasya śamadamādirūpasya sādhanasya saṃpat prakarṣaḥ śamadamādisādhanasaṃpat /
832atraivaṃ paricodyate satyaṃ yathoktasādhanasaṃpattyanantaraṃ brahmajijñāsā bhavati /
843tasmādyathoktasādhanasaṃpattyabhāvānna brahmajijñāseti prāptam /
845ayamabhisaṃdhiḥ satyaṃ mṛgabhikṣukādayaḥ śakyāḥ parihartuṃ pācakakṛṣīvalādibhiḥ duḥkhaṃ tvanekavidhānekakāraṇasaṃpātajamaśakyaparihāram antataḥ sādhanāpāratantryakṣayitalakṣaṇayorduḥkhayoḥ samastakṛtakasukhāvinābhāvaniyamāt /
854tenāyamarthaḥ ataḥ svargādīnāṃ kṣayitāpratipādakāt brahmajñānasya ca paramapuruṣārthatāpratipādakāt āgamāt yathoktasādhanasaṃpat tataśca jijñāseti siddham /
865tathā ca brahmasvarūpapramāṇayuktisādhanaprayojanajijñāsāḥ sarvā brahmajijñāsārthā brahmajijñāsayāvaruddhā bhavanti sākṣāt pāramparyeṇa vā brahmasaṃbandhāt /
917yadi prasiddham vedāntavākyasamutthena niścayajñānena viṣayīkṛtam tato na jijñāsitavyam niṣpāditakriye karmaṇi aviśeṣādhāyinaḥ sādhanasya sādhananyāyātipātāt /
985tasmātparamaniḥśreyasasādhanabrahmajñānaprayojanā brahmamīmāṃsā ārabdhavyeti siddham /
1127śāstrayonitvasya sarvajñatāsādhanatvaṃ samarthagate mahata ṛgvedādeḥ śāstrasyeti /
1343na ca tatkāmaḥ kriyāmeva kāryamavagamiṣyati nāpūrvamiti sāṃpratam tasyā mānāntarādeva tatsādhanatvapratītervidhervaiyarthyāt /
1401avidyādvayapratibandhāpanayamātreṇa ca vidyāyā mokṣasādhanatvam na svato 'pūrvotpādena vā ityatrāpi śrutirudāharati tvaṃ hi naḥ piteti /
1688nanu kasmānnivṛttireva kāryaṃ na bhavati tatsādhanaṃ vetyata āha na ca sā kriyeti /
1705kartavyataikārthasamaveteṣṭāniṣṭasādhanabhāvāvagamapūrvakau cāsyecchādveṣau pravṛttinivṛttihetubhūtecchādveṣatvāt matpravṛttihetubhūtecchādveṣavat /
1707tasmādvṛddhasya svatantrapravṛttinivṛttī icchādveṣabhedau ca kartavyataikārthasamaveteṣṭāniṣṭasādhanabhāvāvagamapūrvāvityānupūrvyā siddhaḥ kāryakāraṇābhāva itīṣṭāniṣṭasādhanatāvagamātprayojyavṛddhapravṛttinivṛttī iti siddham /
1708sa cāvagamaḥ prāgabhūtaḥ śabdaśravaṇānantaramupajāyamānaḥ śabdaśravaṇahetuka iti pravartakeṣu vākyeṣu 'yajeta' ityādiṣu śabda eva kartavyamiṣṭasādhanaṃ vyāpāramavagamayaṃstasyeṣṭasādhanatāṃ kartavyatāṃ cāvagamayati ananyalabhyatvādubhayoḥ anantyalabhyasya ca śabdārthatvāt /
1710pratyakṣaṃ hi tayoriṣṭasādhanabhāvo 'vagamyate anyathā rāgaviṣayatvāyogāt /
1711tasmādrāgādiprāptakartavyatānuvādenānarthasādhanatāprajñāpanaparam 'na hanyāt' 'na pibet' ityādivākyam na tu kartavyatāparamiti suṣṭhūktamakāryaniṣṭhatvaṃ niṣedhānām /
1712niṣedhyānāṃ cānarthasādhanatābuddhireva niṣedhyābhāvabuddhiḥ /
1779te ca sādhyasādhanetikartavyatābhedādhiṣṭhānā dharmotpādinaśca tadadhiṣṭhānā na brahmātmaikye sati prabhavanti virodhāt ityarthaḥ /
1949na cāvivakṣitārthasya dhātusvarūpasya cetanopādānasādhanatvasaṃbhava ityata āha īkṣateriti dhātvarthanirdeśo 'bhimataḥ viṣayiṇaṃ niṣayalakṣaṇāt /
2029tadupāsanāni kānicit abhyudayārthāni manomātrasādhanatayātra paṭhitāni /
2461prajñāsādhanaprāṇāntarāśrayatvāditi /
2601tatra yadi jīvasya bhogāyatanatayā tatsādhanatayā ca kāryakāraṇasaṃghātaḥ sthitaḥ na tarhyedanaḥ /
2602nahyodano bhogāyatanaṃ nāpi bhogasādhanaṃ api tu bhogyaḥ /
2603naca bhogāyatanasya bhogasādhanasya vā bhogyatvaṃ mukhyam /
2643jīvo hi bhoktṛtayā buddhiśca bhogasādhanatayā dharmasya gocare sthitau na tu brahma tasya tadāyattatvāt /
2763laukikasya mukhasya sādhanapāracantryaṃ kṣayiṣṇutā cāmayastena saha vartata iti sāmayaṃ sukham /
3043'dhāraṇādvāmṛtatvasya sādhanādvāsya setutā /
3048jīvānāmamṛtatvapadaprāptisādhanatvaṃ vatmajñānasya pāravata eva lakṣayiṣyati /
3051tadidamuktaṃ bhāṣyakṛtā amṛtatvasādhanatvāditi /
3066kintu 'jānatha' iti yajjñānaṃ kīrtitaṃ yaśca 'vāco vimuñcatha' iti vāgvimokaḥ tasyāmṛtatvasādhanatvena setutocyate /
3146tadetatsaṃśayabījaṃ darśayatā bhāṣyakāreṇa sūcitaṃ pūrvapakṣasādhanamiti na punaruktam /
3172vijñānādisādhanaparamparā mananaśraddhādiḥ prāṇāntare cānuśāsane tatāvanmātreṇaiva prakaraṇasamāpterna prāṇasyānyāyattatocyeta /
3669nahi laukikena pramāṇenādṛṣṭatvādāgamena dṛṣṭamadṛṣṭaṃ bhavati mā bhūdyāgādīnāmapi svargādisādhanatvamadṛṣṭamiti manuṣyaśararasya mātāpitṛsaṃyogajatvaniyamādapi pitroḥ saṃyoge kutaḥ saṃbhavaḥ saṃbhave vānagnito 'pi dhūmaḥ syāditi bādhadarśanamiti cet /
3695yajñaḥ prajāpitirita yajñasādhanaṃ ca yajñarūpaṃ ca paśavaḥ prajāpatiḥ /
4113yāgabhāvanāyā eva hi phalavatyā yāgalakṣaṇasvakaraṇāvāntaravyāpāratvāddevatābhojanaprasādādīnām kṛṣikarmaṇa iva tattadavāntaravyāpārasya sasyādhigamasādhanatvam /
4114āgneyādīnāmivotpattiparamāpūrvāvāntaravyāpārāṇāṃ bhavanmate svargasādhanatvam /
4126naca brahmavidyāyāmagniḥ sādhanamiti kimityanāhitāgnayo nādhikriyante /
4127na cādhyayanābhāvāttatsādhanāyāmanadhikāro brahmavidyāyāmiti sāṃpratam /
4129naca tathā brahmavidyāyāmalaukikamasti sādhanaṃ yacchūdrasya na syāt /
4317naca dvadaśāhīnasyetivadyathoktātmadhyānasādhanānuṣṭhānaṃ stotumeṣa saṃprasāda iti vacamarcirādimārgamanuvadatīti yuktam stutilakṣaṇāyāṃ svābhidheyasaṃsargatātparyaparityāgaprasaṅgāt dvādaśāhīnasyeti tu vākye svārthasaṃsargatātparye prakaraṇavicchedasya prāptānuvadamātrasyā cāprayojanatvamiti stutyarthau lakṣyate /
4900amṛtatvasādhanamiti śeṣaḥ /
4901tatrāmṛtatvasādhanajñānopanyāsāya vairāgyapūrvakatvāttasya rāgaviṣayeṣu teṣu teṣu patijāyādiṣu vairāgyamutpādayituṃ yājñavalkyo 'na vā are patyuḥ kāmāya' ityādivākyasaṃdarbhamuvāca /
4905vā are darśanena śravaṇādisādhanenedaṃ jagatsarvaṃ viditaṃ bhavatīti vākyaśeṣaḥ /
4964jīvo hi paramātmano 'tyantaṃ bhinna eva san dehendriyamanobuddhyupadhānasaṃparkātsarvadā kaluṣaḥ tasya ca jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānātsaṃprasannasya dehendriyādisaṃghātādutkramiṣyataḥ paramātmanaikyopapatteridamabhedenopakramaṇam /
4990api ca jīvasyātmavikāratve tasya jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānāt svaprakṛtāvapyaye sati nāmṛtatvasyāśāstītyapuruṣārthatvamamṛtatvaprāpiśrutivirodhaśca /
5065api ca bhāvikāṃśavādināṃ mate bhāvikāṃśasya jñānenocchettumaśakyatvānna jñānadhyānasādhano mokṣaḥ syāt /
5154tantryate vyutpādyate mokṣasādhanamaneneti tantraṃ tadevākhyā yasyāḥ sā smṛtistantrākhyā paramarṣiṇā kapilenādividuṣā praṇītā /
5156na khalvamūṣāṃ smṛtīnāṃ manvādismṛtivadanyo 'vakāśaḥ śakyo vaditumṛte mokṣasādhanaprakāśanāt /
5218kintu yogasvarūpatatsādhanatadavāntaraphalavibhūtitatparamaphalakaivalyavyutpādanaparāṇi /
5277api ca brahmasākṣātkāro virodhitayānādimavidyāṃ nivartayan dṛṣṭenaiva rūpeṇa mokṣasādhanamiṣyate /
5278tatra brahmasākṣātkārasya mokṣasādhanatayā pradhānasyānumānaṃ dṛṣṭasādharmyeṇādṛṣṭaviṣayaṃ viṣayato 'ntaraṅgaṃ bahiraṅgaṃ tvatyantaparokṣagocaraṃ śābdaṃ jñānaṃ tena pradhānapratyāsattyāpyanumānameva balīya ityāha dṛṣṭasādharmyeṇa ceti /
5562abādhitānadhigatāsaṃdigdhavijñānasādhanaṃ pramāṇamiti pramāṇasāmānyalakṣaṇopapattyā pratyakṣādīni pramāṇatāmaśruvate /
5671naca bhede sādhanāntaramasti arthakriyāvyapadeśabhedayorabhede 'pyupapatterityupāditam /
5795ekaikaṃ mṛdādi kārakaṃ teṣāṃ tu sāmagryaṃ sādhanam tato hi kāryaṃ sādhayatyeva tasmānnādvitīyaṃ brahma jagadupādānamiti prāpte ucyate kṣīravaddhi /
5917anāditvāditi siddhavaduktaṃ tatsādhanārthaṃ sūtram upapadyate cāpyupalabhyate ca /
5978tasmāt kṛtakatvamiva nityatvasādhanayā prayuktaṃ sādhyaviruddhena vyāptaṃ viruddhamevaṃ samanvayādi cetanānadhiṣṭhitatve sādhya iti racanānupapatteriti darśitam /
6074tataśca pratibandakāpanayasādhane dharmādharmavāsane api saṃnihite ityāgantorapekṣaṇīyasyābhāvāt sadaiva sāmyena pariṇameta vaiṣamyeṇa vā na tvayaṃ kādācitkaḥ pariṇāmabheda upapadyeta /
6121niṣkriyatve sādhanam nirguṇatvāditi /
6329niyatā prāptirhi prasaṅgalakṣaṇaṃ tadanena prasaṅgena jagatkāraṇaprasiddhaye pravṛttaṃ sādhanaṃ rūpādimannityaparamāṇusiddheḥ pracyāvya brahmagocaratāṃ nīyate /
6331paramāṇunityatvasādhanāni ca teṣāmupanyasya dūṣayati yacca nityatve kāraṇamiti /
6392tadāśrayasya tu bhedasādhanasya tadviruddhayotthānāsaṃbhavāt /
6636aprāptabhogo hi bhogamāptukāmastatsādhane pravartata iti pratyātmasiddham /
6637seyaṃ pravṛttirbhogādanyasmin sthire bhoktari bhogatatsādhanasamayavyāpini kalpyate nāsthire /
6752tatraikaḥ svapakṣaṃ sādhayatyanyaśca tatsādhanaṃ dūṣayati /
6757tasmādanena svapakṣaṃ pratitiṣṭhāpayiṣatā parapakṣasādhanaṃ ca nirācikīrṣatā vikalpānāṃ lokasiddhapadārthakatā bāhyalambanatā ca vaktavyā /
6862evaṃ ca siddhasādhanam /
7073na phalasya kartṛtvaṃ karmatvaṃ vāstīti pradīpavatkartrantarameṣitavyaṃ tathā ca na siddhasādhanamiti pariharati na /
7182tatra samyag jñānaṃ na mokṣasādhanaṃ nahi jñānādvastusiddhiratiprasaṅgāditi viparyayo jñānāvaraṇīyaṃ karmocyate /
7703tasmādgatyāgatyapekṣotkrāntirapi sāpādānāṇutvasādhanamityarthaḥ /
7820prayoktṛphalasādhanatālakṣaṇatvāt śāstrasya vidheḥ /
7848tathā cāyamadṛṣṭaparipākavaśādiṣṭamabhiprepsustatsādhanavibhrameṇāniṣṭopāyaṃ vyāpārayannaniṣṭaṃ prāpnuyādityaniyamaḥ kartṛtvaṃ ceti na virodhaḥ /
7886codayati nanu mokṣasādhananavidhānāditi /
7888sādhanāyattasyeti /
8077avāntarapralaye hyagnisādhanānāṃ sṛṣṭirvaktavyeti tadartho 'bhāvupakramaḥ /
8283naca bhedena vyapadeśo bhedasādhanam 'etasmājjāyate prāṇaḥ' ityādirmanaso 'pīndriyebhyo 'sti bhedena vyapadeśa ityanindriyatvaprasaṅgaḥ /
8383iha hi kāyārambhaṇāmagnihotrāpūrvapariṇāmalakṣaṇaṃ śraddhāditvena pañcadhā pravibhajya dyuprabhṛtiṣvagniṣu hetavyatvenopāsanamuttaramārgapratipattisādhanaṃ vivakṣantyāha śrutiḥ'asau vāva loko gautamāgniḥ' ityādi /
8384atra sāyaṃprātaragnihotrāhuto hute paya ādisādhane śraddhāpūrvamāhavanīyāgnisamiddhūmārciraṅgāravisphuliṅgabhāvite kartrādikārakabhāvite cāntarikṣaṃ krameṇotkrāmya dyulokaṃ praviśantyau sūkṣmabhūte dravadravyapayaḥprabhṛtyapsaṃbandhādapśabdavācye śraddhāhetukatvācca śraddhāśabdavācye /
8589'ācārahīnaṃ na punaranti vedāḥ' iti hi smṛtyā vedapadena vedārthamupalakṣayantyā vedārthānuṣṭhānaśeṣatvamācārasyoktaṃ na tu svatantra ācāraḥ phalasya sādhanaṃ tena vedārthānuṣṭhānopakārakatayācārasya nānarthakyaṃ kratvarthasya /
9172naca tattvajñānādanyadapavargasādhanamasti /
9190ete ghrāṇādayo hi gandhādiviṣayā mana āyatanamāśritya bhogasādhanaṃ bhavantītyāyatanavānnāma pādaḥ /
9233brahmādvaitasiddhāvapi na sarvagatatvaṃ sarvavyāpitā sarvasya brahmaṇā svarūpeṇa rūpavattvaṃ sidhyatītyata āha anena setvādinirākaraṇena parahetunirākaraṇenānyapratiṣedhasamāśrayaṇena ca svasādhanopanyāsena ca sarvagatatvamapyātmanaḥ siddhaṃ bhavati /
9267nanu 'svargakāmo yajeta' ityādayaḥ śrutayaḥ phalaṃ prati na sādhanatayā yāgaṃ vidadhati /
9272svargādestu nāmapadābhidheyatayā siddharūpasyākhyātavācyaṃ sādhyaṃ dhātvarthe prati 'bhūtaṃ bhavyāyopadiśyate' iti nyāyātsādhanatayā guṇatvenābhisaṃbandhaḥ /
9300na caite sākṣādbhāvanābhāvyā api kartrapekṣitasādhanatāvidhyupahitamaryādā bhāvanoddeśyā bhavitumarhanti yena puṃsāmanupakārakāḥ santo nādhikārabhājo bhaveyuḥ /
9308phalasya sākṣādbhāvanāvyāpyatvavirahiṇo 'pi taduddeśyatayā sarvatra vyāpitayā vyavasthānātsvargasādhane yāgādau svargakāmāderadhikāra iti siddham /
9320etaduktaṃ bhavatikarmaṇo hi phalaṃ prati yatsādhanatvaṃ śrutaṃ tannirvāhayituṃ tasyaivāvāntaravyāpāro bhavati /
9505yathādhvaryave karmaṇi jyotiṣṭomasya samāpti vyapadiśanti'jyotiṣṭomaḥ samāptaḥ' iti tasmātsamāptibhedo 'pi na sādhanamupāsanābhedasya /
9596sphuṭatare medāvagame saṃjñaikatvaṃ nābhedasādhanamatiprasaṅgapātāt /
9599tasmādurbalaṃ nāmedasādhanāyālamiti // //
10353tathācotpattivākyebhyaḥ samīhitārthāpratilambhādviniyogavākyebhyaśca tadavagatestadarthānyevotpattivākyāni bhavantīti tatra yena vākyena viniyujyante tasyaiva svarasya sādhanatvaṃsaṃsparśino grahaṇaṃ na tu rūpamātrasparśina iti /
10501na caikadeśadravyatayottarārdhātsviṣṭakṛte samavadyatītivadaprayojakatvamekadeśadravyasādhanasyāpi prayojakatvāt /
10603yena śrutivirodhe sati na prakaraṇaṃ bhavet bāhyasādhanatāpākaraṇārthatvādavadhāraṇasya /
10638naca vidyācita evetyavadhāraṇaṃ bāhyasādhanāpākaraṇārtham /
10728nāstikastu paśorapi paśuriṣṭaniṣṭasādhanamavidvān /
10879yāsūpāsanāsu vinopāsyasākṣātkāraṇamadṛṣṭenaiva kāmyasādhanaṃ tāsāṃ kāmyadarśapaurṇamāsādivatpuruṣecchāvaśena vikalpasamuccayāviti sāmpratam // //
10920sthitaṃ kṛtvopaniṣadāmapavargākhyapuruṣārthasādhanātmajñānaparatvamupāsanānāṃ ca tattatpuruṣārthasādhanatvamadhastanaṃ vicārajātamabhinirvartitam /
10921samprati tu kimaupaniṣadātmatattvajñānamapavargasādhanatayā puruṣārthamāho kratuprayogāpekṣitakartṛpratipādakatayā kratvarthamiti mīmāṃsāmahe /
11116brahmajñānasya śabdajanitasya yaḥ paripākaḥ sākṣātkāro 'pavargasādhanaṃ tadaṅgatayā parivrājyaṃ vihitam /
11421yadyapi karmāṇi yajñādinyaniyataphalāni teṣāṃ ca vidyotpadasādhanatvena vidyotpādasyāniyamaḥ pratibhāti /
11423tathāpi yajñādīnāṃ prameyāṇāmapramāṇatvācchravaṇādeśca pramāṇatvātteṣāmeva sākṣādvidyāsādhanatvam /
11424yajñādīnāṃ sattvaśuddhyādhānena vā vidyotpādakaśravaṇādilakṣaṇapramāṇapravṛttivighnopaśamena vā vidyāsādhanatvām /
11433puruṣāśca vidyārthinaḥ sādhanasāmarthyānusāreṇa tadanurūpameva kāmayiṣyante tadidamuktamabhisaṃdherniraṅkaśatvāditi // //
11436yajñādyupakṛtavidyāsādhanaśravaṇādivīryaviśeṣātkila tatphale vidyāyāmaihikamuṣmikatvalakṣaṇa utkarṣo darśitaḥ /
11437tathā ca yathā sādhanotkarṣanikarṣābhyāṃ tatphalasya vidyāyā utkarṣāvevaṃ vidyāphalasyāpi mukterutkarṣanikarṣau saṃbhāvyete /
11441sādhyaṃ hi sādhanaviśeśaṣādviśeṣavadbhavati /
11451iti tṛtīyādhyāyasya nirguṇavidyāyā antaraṅgasādhanavicārākhyaścaturthaḥ pādaḥ adhyāya /
11458sādhanānuṣṭhānapūrvakatvātphalasiddherviṣayakrameṇa viṣayiṇorapi tadvicārayoḥ kramamāha tṛtīye 'dhyāya iti /
11461yadyapi muktiradṛṣṭacarī tathāpi savāsanāvidyocchedenātmanaḥ svarūpāvasthānalakṣaṇāyāstasyāḥ śrutisiddhatvādavidyāyāśca vidyotpādavirodhitayā vidyotpādena samucchedasyāhivibhramasyeva rajjutatvasākṣātkāreṇa samucchedasyopapattisiddhatvādanvayavyatirekābhyāṃ ca śravaṇamanananididhyāsanābhyāsasyaiva svagocarasākṣātkāraphalatvena lokasiddhatvāsakaladuḥkhavinirmuktaikacaitanyātmako 'hamityaparokṣarūpānubhavasyāpi śravaṇādyabhyāsasādhanatvenānumānāttadarthāni śravaṇādīni dṛṣṭārthāni bhavanti /
11686gatastṛtīyaśeṣaḥ sādhanagocaro vicāraḥ /
11787tasmādvividiṣanti yajñeneti vartamānāpadeśo brahmajñānasya yajñādīnāṃ vā stutimātraṃ na tu mokṣamāṇasya muktisādhanaṃ yajñādividhiriti prāpta ucyate /
11793evañca vividiṣanti yajñeneti yajñasādhanatvaṃ vidyāya apūrvamarthaṃ prāpayataḥ pañcamalakārasya nātyantaparokṣavṛttitayā jñānastutyarthatayā kathañcidvyākhyānaṃ bhaviṣyati /
11804evaṃ vidyārahitādyajñādervidyāsahitamatiśayavaditi tasyaiva paravidyāsādhanatvamupāttaduritakṣayadvārā netasya /
12145kimiyaṃ paravidyānapekṣā parabrahmaprāptisādhanaṃ tadapekṣā vā /
12469tatra pūrvasmin kalpe siddhasādhanam /