Occurrences of vṛddhi in "Mitākṣarā"
Click [+] to expand the context.
1219kusīdaṃ vṛddhyarthaṃ dravyaprayogaḥ /
1412pratiṣiddhavṛddhyupajīvī vārdhuṣī // //
1698vārdhuṣyo niṣiddhavṛddhyupajīvī /
2473punaś ca pañcavidhaṃ ahar ahaḥ śrāddhaṃ pārvaṇaṃ vṛddhiśrāddham ekoddiṣṭaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ ca iti /
2479adhunā pārvaṇaṃ vṛddhiśrāddhaṃ ca darśayiṣyaṃs tayoḥ kālān āha /
2485vṛddhiḥ putrajanmādiḥ /
2817evaṃ pārvaṇaśrāddham uktvā idānīṃ vṛddhiśrāddham āha /
2819vṛddhau putrajanmādinimitte śrāddhe evam uktena prakāreṇa pitṝn yajeta pūjayet /
2841tato mātāmahānāṃ ca vṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam //
2864ekoddiṣṭaṃ tu madhyāhne prātar vṛddhinimittakam //
3000anvaṣṭakāsu vṛddhau ca gayāyāṃ ca kṣaye 'hani /
3017kātyāyano 'pyāha tataḥ saṃvatsare pūrṇe sapiṇḍīkaraṇaṃ tripakṣe vā yadā cārvāg vṛddhir āpadyate iti /
3018dvādaśāhe tripakṣe vṛddhiprāptau saṃvatsare veti catvāraḥ pakṣā darśitāḥ /
3023niragnikas tu tripakṣe vṛddhiprāptau saṃvatsare vā kuryāt /
3197ebhir māsaiḥ pitṛbhyo dattair haviṣyānnena vai māsam ityuktatvāt tata ūrdhvaṃ yathākramam ekaikamāsavṛddhyā pitaras tṛpyanti // // //
3286māsavṛddhyābhitṛpyanti dattair iha pitāmahāḥ ity anena pitṝṇāṃ śrāddhena tṛptir bhavatīty uktam /
3447sasyādivṛddhyarthaṃ pravarṣaṇaṃ vṛṣṭir āyur apamṛtyujayena dīrghakālajīvanam /
3558śāntikapauṣṭikādyanuṣṭhānahetum abhidhāya śāntikapuṇyāhasvastyayanāyuṣyamaṅgalasaṃyuktānyābhyudayikāni vidveṣiṇaḥ stambhanābhicāradviṣadvṛddhiyuktāni ca śālāgnau kuryād iti śāntikādīni darśitāni // //
3650pālitaṃ tatparatayā rakṣitaṃ nītyā vaṇikpathādikayā vṛddhiṃ nayet /
3677paśavyaṃ paśubhyo hitaṃ paśuvṛddhikaram /
4347madīyā rūpakā anena vṛddhyā gṛhītāḥ suvarṇaṃ cāsya haste nikṣiptam madīyaṃ kṣetram ayam apaharati ityādīnāṃ pakṣatvam iṣyata eva /
4430asāraṃ nyāyaviruddham yathā suvarṇaśatam anena vṛddhyā gṛhītaṃ vṛddhir eva dattā na mūlam ity abhiyoge satyaṃ vṛddhir dattā na mūlaṃ gṛhītam iti /
4543yathānena rūpakaśataṃ vṛddhyā gṛhītam ity āvedanasamaye pratipādya pratyarthisaṃnidhau bhāṣāsamaye vastraśataṃ vṛddhyā gṛhītam iti na vaktavyam /
4546yathā rūpakaśataṃ vṛddhyā gṛhītvāyaṃ na prayacchatīty āvedanakāle 'bhidhāya bhāṣākāle rūpakaśataṃ balād apahṛtavān iti vadatīti /
4810yathā rūpakaśatam anayā vṛddhyā gṛhītvā ayaṃ na prayacchatīty abhiyogāpahnave grahaṇe sākṣiṇaḥ santi no saṃkhyāyāṃ vṛddhiviśeṣe vā ato divyena bhāvayāmīty ukte tatraikadeśavibhāvitanyāyenāpi saṃkhyāvṛddhiviśeṣasiddher na divyasyāvakāśaḥ /
5256sādhāraṇāsādhāraṇarūpāṃ vyavahāramātṛkām abhidhāyādhunāṣṭādaśānāṃ vyavahārapadānām ādyam ṛṇādānapadaṃ darśayati aśītibhāgo vṛddhiḥ syāt ityādinā mocya ādhis tadutpanne praviṣṭe dviguṇe dhane ityevam antena /
5267bandhakena saha vartata iti sabandhakaḥ prayogas tasmin sabandhake prayoge prayuktasya dravyasya aśītitamo bhāgo vṛddhir dharmyā bhavati /
5269brāhmaṇe 'dhamarṇe dvikaṃ śataṃ kṣatriye trikaṃ vaiśye catuṣkaṃ śūdre pañcakaṃ māsi māsīty eva dvau vā trayo vā catvāro vā pañca vā dvitricatuḥpañcā asmin śate vṛddhir dīyate iti dvitricatuḥpañcakaṃ śatam /
5270saṃkhyāyā atiśadantāyāḥ kan ityanuvṛttau tad asmin vṛddhyāyalābhaśulkopadādīyate iti kan /
5271iyaṃ ca vṛddhir māsi gṛhyata iti kālikā /
5272iyam eva vṛddhir divasagaṇanayā vibhajya pratidivasaṃ gṛhyamāṇā kāyikā bhavati /
5275cakravṛddhiś ca śāstreṣu tasya vṛddhiś caturvidhā //
5278pratimāsaṃ sravantī yā vṛddhiḥ sā kālikā matā //
5279vṛddhiḥ sā kāritā nāmādhamarṇena svayaṃ kṛtā /
5280vṛddher api punar vṛddhiś cakravṛddhir udāhṛtā //
5285ye vṛddhyā dhanaṃ gṛhītvādhikalābhārtham atigahanaṃ prāṇadhanavināśaśaṅkāsthānaṃ praviśanti te daśakaṃ śataṃ dadyuḥ /
5288idānīṃ kāritāṃ vṛddhim āha /
5289dadyur vā svakṛtāṃ vṛddhiṃ sarve sarvāsu jātiṣu //
5290sarve vā brāhmaṇādayo 'dhamarṇā abandhake sabandhake vā svakṛtāṃ svābhyupagatavṛddhiṃ sarvāsu jātiṣu dadyuḥ /
5291kvacid akṛtāpi vṛddhir bhavati /
5293na vṛddhiḥ prītidattānāṃ syād anākāritā kvacit /
5298ūrdhvaṃ saṃvatsarāt tasya tad dhanaṃ vṛddhim āpnuyāt /
5302ūrdhvaṃ māsatrayāt tasya tad dhanaṃ vṛddhim āpnuyāt //
5304yaḥ punaḥ svadeśe sthita eva yācito yācitakaṃ na dadāti taṃ yācanakālād ārabhyākāritāṃ vṛddhiṃ dāpayed rājā /
5307taṃ tato 'kāritāṃ vṛddhim anicchantaṃ ca dāpayet //
5314adhunā dravyaviśeṣe vṛddhiviśeṣam āha /
5316paśustrīṇāṃ santatir eva vṛddhiḥ /
5319adhunā prayuktasya dravyasya vṛddhigrahaṇam antareṇāpi cirakālāvasthitasya kasya dravyasya kiyatī parā vṛddhir ity apekṣita āha /
5321rasasya tailaghṛtāder vṛddhigrahaṇam antareṇa cirakālāvasthitasya svakṛtayā vṛddhyā vardhamānasyāṣṭaguṇā vṛddhiḥ parā /
5323tathā vastradhānyahirṇyānāṃ yathāsaṃkhyaṃ caturguṇā triguṇā dviguṇā vṛddhiḥ parā /
5333dhānyaśadalavavāhyaviṣayā vṛddhiḥ pañcaguṇatvaṃ nātikrāmatīti /
5337sakṛtprayoge 'pi pratidinaṃ pratimāsaṃ pratisaṃvatsaraṃ vā vṛddhyāharaṇe 'dhamarṇadeyasya dvaiguṇyasaṃbhavāt pūrvāhṛtavṛddhyā saha dvaiguṇyam atikramya vardhata eva /
5339kusīdavṛddhir dvaiguṇyaṃ nātyeti sakṛd āhṛtā /
5342upacayārthaṃ prayuktaṃ dravyaṃ kusīdaṃ tasya vṛddhiḥ kusīdavṛddhiḥ sā dvaiguṇyaṃ nātyeti nātikrāmati /
5348cirasthāna iti nirdeśāt śanaiḥ śanair vṛddhigrahaṇe dvaiguṇyātikramo darśitaḥ // //
5400kiṃ ca upacayārthaṃ prayuktaṃ dhanaṃ adhamarṇena dīyamānam uttamarṇo vṛddhilobhād yadi na gṛhṇāti tadādhamarṇena madhyamahaste sthāpitaṃ yadi syāt tadā tataḥ sthāpanād ūrdhvaṃ na vardhate /
5491paurtreṇa tu samaṃ mūlam eva dātavyaṃ na vṛddhir iti viśeṣo 'vagantavyaḥ
5496samaṇ yāvad gṛhītaṃ tāvad eva deyaṃ na vṛddhiḥ /
5637te ca mūlam eva dadyur na vṛddhim
5641prātibhāvyavyatiriktaṃ paitāmaham ṛṇaṃ pautraḥ samaṃ yāvad gṛhītaṃ tāvad eva dadyān na vṛddhim /
5646mūlaṃ tasya bhaved deyaṃ na vṛddhiṃ dātum arhati //
5648lagnako yadi vittavān mṛtas tadā tasya putreṇa mūlam eva dātavyaṃ na vṛddhir iti vyākhyeyam /
5688na ca prītidattasya yācanāt prāg vṛddhir asti /
5693ataś cāprītidattasyāyācitasyāpi dānadivasād ārabhya yāvad dviguṇaṃ kālakrameṇa vṛddhir ity anena vacanenocyate iti /
5698hiraṇyadvaiguṇyavat kālānādareṇaiva strīpaśvādayaḥ pratipāditavṛddhyā dāpyāḥ /
5700yasya dravyasya yāvatī vṛddhiḥ parākāṣṭhoktā tad dravyaṃ pratibhūdattaṃ khādakena tayā vṛddhyā saha kālaviśeṣam anapekṣyaiva sadyo dātavyam iti tātparyārthaḥ /
5743praukte dhane svakṛtayā vṛddhyā kālakrameṇa dviguṇībhūte yady ādhir adhamarṇena dravyadānena na mokṣyate tadā naśyati /
5766na tv evādhau sopakāre kausīdīṃ vṛddhim āpnuyāt /
5773na bhoktavyo balād ādhir bhuñjāno vṛddhim utsṛjet /
5775ihāpi vakṣyate gopyādhibhoge no vṛddhir iti /
5779gopyādhes tāmrakaṭāhāder upabhogena vṛddhir bhavati /
5780alpe 'py upabhoge mahaty api vṛddhir hātavyā smayātikramāt /
5781tathā sopakāre upakārakāriṇi balīvardatāmrakaṭāhādau bhogyādhau savṛddhike hāpite hāniṃ vyavahārākṣamatvaṃ gamite no vṛddhir iti saṃbandhaḥ /
5784upabhukto 'pi ced vṛddhir api hātavyā /
5786vṛddhisadbhāve vṛddhir api hātavyā /
5816caritrabandhakakṛtaṃ savṛddhyā dāpayed dhanam //
5821tad dhanaṃ sa nṛpo vṛddhhyā saha dāpayet /
5839dhanadānenādhimokṣaṇāyopasthitasyādhir moktavyo dhanino na vṛddhilobhena sthāpayitavyaḥ /
5844tasmin kāle yat tasyādher mūlyaṃ tat parikalpya tatraiva dhanini tam ādhiṃ vṛddhirahitaṃ sthāpayen na tata ūrdhvaṃ vivardhate /
5854yadā prayuktaṃ dhanaṃ svakṛtayā vṛddhyā dviguṇībhūtaṃ tadādhau kṛte tadutpanne ādhyutpanne dravye dviguṇe dhaninaḥ praviṣṭe dhaninādhir moktavyaḥ /
5859yatra tu vṛddhyartha evādhyupabhoga iti paribhāṣā tatra dvaiguṇyātikrame 'pi yāvan mūladānaṃ tāvad upabhuṅkta evādhim /
5867sa ca dvividhaḥ savṛddhikamūlāpākaraṇārtho vṛddhimātrāpākaraṇārthaś ca /
5868tatra ca savṛddhimūlāpākaraṇārthaṃ bandhaṃ pūrṇakālaṃ pūrṇaḥ kālo yasyāsau pūrṇakālsas tam āpnuyād ṛṇī /
5870vṛddhimātrāpākaraṇārthaṃ tu bandhakaṃ sāmakaṃ dattvāpnuyād ṛṇī /
5873tat bandhakaṃ prakarṣitam atiśayitaṃ vṛddher apy adhikaphalaṃ yadi syāt tadā na dhanabhāg dhanī sāmakaṃ na labhate dhanī /
5875atha tv aprakarṣitaṃ tad bandhakaṃ vṛddhaye 'py aparyāptaṃ tadā sāmakaṃ dattvāpi bandhaṃ na labhetādhamarṇaḥ /
5876vṛddhiśeṣam api dattvaiva labhetety arthaḥ /
5904vṛddhipramāṇaṃ ca kātyāyanenoktam /
5905nikṣepaṃ vṛddhiśeṣaṃ ca krayaṃ vikrayam eva ca /
6372dhanikādhamarṇayor yo 'rtho hiraṇyādiḥ parasparaṃ svarucyā iyatā kālenaitāvad deyam iyatī ca pratimāsaṃ vṛddhir iti niṣṇāto vyavasthitaḥ tasminn arthe kālāntare vipratipattau vastutattvanirṇayārthaṃ lekhyaṃ sākṣimad uktalakṣaṇasākṣiyuktaṃ dhanikapūrvakaṃ dhanikaḥ pūrvo yasmiṃs taddhanikapūrvakam /
9239kvacit kambalādau vṛddhim āha /
9241sthūlenaurṇasūtreṇa yat kambalādikaṃ kriyate tasmin śatapale daśapalā vṛddhir veditavyā /
9243madhye anatisūkṣmasūtranirmite paṭādau pañcapalā vṛddhiḥ /
9244susūkṣmasūtraracite śate tripalā vṛddhir veditavyā /
9251kauśeye kośaprabhave vālkaleṣu vṛkṣatvaṅnirmiteṣu vasaneṣu vṛddhihrāsau na staḥ kiṃ tu yāvad vayanārthaṃ kuvindādibhyo dattaṃ tāvad eva pratyādeyam // //
9252dravyānantyāt pratidravyaṃ kṣayavrddhipratipādanāśakteḥ sāmānyena hrāsavṛddhijñānopāyam āha /
9254śāṇakṣaumādau dravye naṣṭe hrāsam upagate dravyāṇāṃ kuśalāḥ dravyavṛddhikṣayābhijñāḥ deśaṃ kālam upabhogaṃ tathā naṣṭadravyasya balābalaṃ sārāsāratāṃ ca parīkṣya yat kalpayanti tad asaṃśayaṃ śilpino dāpyāḥ // //
9524tatra glahe tadāśrayā śatikā śataparimitā tad adhikaparimāṇā vā vrddhir yasyāsau śatikavṛddhis tasmād dhūrtakitavāt pañcakaṃ śatam ātmavṛttyarthaṃ sabhiko gṛhnīyāt /
9526tad asmin vṛddhyāyalābha ityādinā kan /
9530itarasmāt punar api pūrṇaśatikavṛddheḥ kitavād daśakaṃ śataṃ jitadravyasya daśamaṃ bhāgaṃ gṛhnīyād iti yāvat // //
9568glahe śatikavṛddheḥ ityādinā yo dyūtadharma uktaḥ sa eva prāṇidyūte mallameṣamahiṣādinirvartye samāhvayasaṃjñake jñātavyaḥ // //
9771atikrūratvāt teṣāṃ prātilomyānulomyāparādhayor apy etasyaiva savarṇaviṣaye 'bhihitasya daṇḍajātasya vākpāruṣyoktakrameṇa hāniṃ vṛddhiṃ ca kalpayet
9920apahṛtasya dravyasya punar vṛddhau hānau ca daṇḍasyāpi vṛddhihānī kalpye // //
9948dvipaṇamūlye dviśato daṇḍa ity evaṃ mūlyavṛddhau daṇḍavṛddhir unneyā // // //
9951rājanirūpitārghasya hrāsaṃ vṛddhiṃ vā jānanto 'pi vaṇijaḥ saṃbhūya militvā kārūṇāṃ rajakādīnāṃ śilpināṃ citrakārādīnāṃ sabādhaṃ pīḍākaram arghāntaraṃ lābhalobhāt kurvantaḥ paṇasahasraṃ daṇḍanīyāḥ // //
9994yadā mūlyahrāsakṛtaḥ paṇyasyodayo nāsti kiṃ tu krayakāle yāvad eva yato mūlyasyeyat paṇyam iti pratipannaṃ tāvad eva tadā tat paṇyam ādāya tasmin deśe vikrīṇānasya yo lābhas tenodayena sahitaṃ dvikaṃ trikam ityādipratipāditavṛddhirūpodayena vā sahitaṃ kretṛvāñchāvaśād dāpanīyaḥ /
10036parīkṣitakrītapaṇyānāṃ krayottarakālaṃ krayakālaparimāṇato 'rghakṛtāṃ vṛddhim apaśyatā kretrā anuśayo na kāryaḥ /
10038vṛddhikṣayaparijñāne punaḥ kretṛvikretror anuśayo bhavatīti vyatirekād uktaṃ bhavati /
10046tad anayā vacoyuktyā vṛddhikṣayaparijñānasyānuśayakāraṇatvam avagamyate /
10047yathā gaṇyaparīkṣāvidhibalāt paṇyadośāṇām anuśayakāraṇatvaṃ ataḥ paṇyadoṣatadvṛddhikṣayakāraṇatritayābhāve 'nuśayakālābhyantare 'pi yady anuśayaṃ karoti tadā paṇyaṣaḍbhāgaṃ daṇḍanīyaḥ /
10833tāvad vṛddhiḥ prakartavyā yāvat piṇḍaḥ samāpyate //
10835pratidinam añjalīnāṃ vṛddhiḥ kāryā yāvad daśamaḥ piṇḍaḥ samāpyata ity arthaḥ // yady apy anayor gurulaghukalpayor anyatarānuṣṭhānenāpi śāstrārthaḥ siddhas tathāpi bahukleśāvahatvena gurutarakalpe pravṛttyanupapatteḥ pretasyopakārātiśayo bhaviṣyatīti kalpanīyam anyathā gurutarakalpāmnāyasyānarthakyaprasaṅgāt /
10847pratidinam añjalivṛddhis tu pratipāditaiva /
12299kusīdaṃ vṛddhyarthaṃ dravyaprayogaḥ /
13198teṣāṃ gaganādipañcabhūtānām ekottaravṛddhyā pañca śabdādayo guṇā veditavyāḥ /
13721tathā apaṇyasya lavaṇāder vikrayaḥ sahodarasya jyeṣṭhasya tiṣṭhataḥ kanīyaso bhrātur dārāgnisaṃyogaḥ parivedanam paṇapūrvādhyāpakād adhyayanagrahaṇam paṇapūrvādhyāpanam paradārasevanaṃ gurudāratatsamavyatirekeṇa pārivittyaṃ kanīyasi kṛtavivāhe jyeṣṭhasya vivāharāhityam vārdhuṣyaṃ pratiṣiddhavṛddhyupajīvanam lavaṇakriyā lavaṇasyotpādānam striyā vadho 'brāhmaṇyā apy ātreyīvyatirekeṇa śūdravadhaḥ adīkṣitaviṭkṣatriyavadhaḥ ninditārthopajīvanam arājasthāpitārthopajīvanam nāstikyaṃ nāsti paraloka ityādyabhiniveśaḥ vratalopo brahmacāriṇaḥ strīprasaṅgaḥ sutānām apātyānāṃ vikrayaḥ dhānyaṃ vrīhyādi kupyam asāradravyaṃ trapusīsādi paśavo gavādayas teṣām apaharaṇam /
15911ato daṇḍānusāreṇaiva tadvadhe pūrvoktavratakadambasya vṛddhihrāsau kalpanīyau /
15912daṇḍasya ca vṛddhihrāsau darśitau daṇḍapraṇayanaṃ kāryaṃ varṇajātyuttarādhare ity atra // // //
16261na ca brahmacāritvopādhikaṃ laghuprāyaścittavidhānam iti yuktam āśramāntarāṇāṃ dvaiguṇyādivṛddher brahmahatyāprakaraṇe darśitatvāt /
16347iti daṇḍānusāreṇa prāyaścittasya vṛddhihrāsau kalpanīyau /
16577abhyāse 'harguṇā vṛddhir māsād arvāg vidhīyate /
16578tato māsaguṇā vṛddhir yāvat saṃvatsaraṃ bhavet //
17039prāṇāyāmatrayaṃ vṛddhāv ahorātraṃ sapiṇḍane /
17373nṛpasya vṛddhau vaiśyasya parvavarjyaṃ vidhāraṇam //
17454tathā daṇḍahrāsavṛddhyapekṣayā ca prāyaścittagurulaghubhāvaḥ /
18119cāndrāyaṇākhyaṃ vrataṃ kurvan mayūrāṇḍaparimitān piṇḍān śukle āpūryamāṇapakṣe tithivṛddhyā caret bhakṣayet /
18120yathā pratipatprabhṛtiṣu candrakalānām ekaikaśo vṛddhir ardhamāse tadvat piṇḍān api pratipady eko dvitīyāyāṃ dvāv ity evam ekaikaśo vardhayan bhakṣayed yāvat paurṇamāsī /
18127candrasyāyanam ivāyanaṃ caraṇaṃ yasmin karmaṇi hrāsavṛddhibhyāṃ tac cāndrāyaṇaṃ /
18140yadā tv ekasmin pakṣe tithivṛddhihrāsavaśāt ṣoḍaśadināni bhavanti caturdaśa vā tadā grāsānām api vṛddhihrāsau veditavyau tithivṛddhyā piṇḍāṃś cared iti niyamāt /
18172atas triṃśaddinātmakasādhāraṇena māsena nairantaryeṇa cāndrāyaṇānuṣṭhāne yadi kathaṃcit tithivṛddhihrāsavaśāt pañcamyādiṣv ārambho bhavati tathāpi na doṣaḥ /