Occurrences of upavāsa in "Mitākṣarā"
Click [+] to expand the context.
1559yat punar gautamenoktaṃ śvanakulasarpamaṇḍūkamārjārāṇām antarāgamane tryaham upavāsaḥ vipravāsaś ca iti tat prathamādhyayana eva // //
6611ity upavāsavikalpaḥ pitāmahenokto balavadabalavanmahākāryālpakāryaviṣayatvena vyavasthito draṣṭavyaḥ /
6612upavāsaniyamaś ca kārayituḥ prāḍvivākasyāpi
6614adhvareṣu yathādhvaryuḥ sopavāso nṛpājñayā //
6728nṛpadrohe mahāpātakābhiyoge ca sadā dravyasaṃkhyām anapekṣyaivaitāni divyāni vadeyuḥ kuryur upavāsādinā śucayaḥ santaḥ /
7121kṣeptā kṣatriyas tadvṛttir vā brāhmaṇaḥ sopavāso niyoktavyaḥ /
7124akrūrahṛdayaḥ śāntaḥ sopavāsas tataḥ kṣipet //
7172dadyād viṣaṃ sopavāso devabrāhmaṇasaṃnidhau /
7175prāḍvivākaḥ kṛtopavāso mahādevaṃ pūjayitvā tasya purato viṣaṃ vyavasthāpya dharmādipūjāṃ havanāntāṃ vidhāya pratijñāpatraṃ śodhyasya śirasi nidhāya viṣam abhimantrayate
7240atra ca prāḍvivākaḥ sopavāso mahādevaṃ saṃpūjya tatpurato viṣaṃ sthāpayitvā dharmādīn iṣṭvā śodhyasya śirasi pratijñāpatraṃ nidhāya viṣam abhimantrya dakṣiṇābhimukhasthitāya viṣaṃ prayacchati /
7259pūrvāhne sopavāsasya snātasyārdrapaṭasya ca /
8748ekaś ced unnayet sīmāṃ sopavāsaḥ samunnayet /
10936iti sparśāśrupātayor upavāsa uktaḥ /
11841ajñānād upavāsaḥ syād aśaktau snānam iṣyate //
12104viśudhyaty upavāsena tathā kṛcchreṇa vā punaḥ //
12107kṛcchraḥ śvapākādiviṣayaḥ śvādiṣu tūpavāsa iti vyavasthā // //
13948yady api prājāpatyasyānte tryaham upavāso 'dhikas tathāpy atra vanavāsajaṭādhāraṇavanyāhāratvādirūpatapoviśeṣayuktatvād upavāsābhāve 'py ekaikasya dvādaśāhasya prājāpatyatulyatvam /
14454yadā ca śuṣkasurābhāṇḍasthodakaṃ pibati tadā śātātapoktaṃ kuryāt surābhāṇḍodakapāne chardanaṃ ghṛtaprāśanam ahorātropavāsaś ca iti /
14689pratyahaṃ trirātram upavāsas taptakṛcchreṇa ca pūto bhavati iti tat pūrvoktamāṣaparimāṇasuvarṇāpahāraprāyaścittena saha vikalpyate /
14915svena protsāhitāyāṃ saptarātropavāsa iti /
14987māsopavāsaṃ kurvīta cāndrāyaṇam athāpi vā //
15136kanyāṃ samudvahed eṣāṃ sopavāsām akiṃcanām //
15137eṣāṃ patitānāṃ kanyāṃ patitāvasthāyām utpannāṃ sopavāsāṃ kṛtasaṃsargakālocitaprāyaścittām akiṃcanām agṛhītavastrālaṃkārādipitṛdhanām udvahet /
15179dānair vāpy upavāsair vā dvijaśuśrūṣayā tathā //
15217atha vā trirātram upavāsaṃ kṛtvā vṛṣabha ekādaśo yāsāṃ gavāṃ tā dadyād iti vratacatuṣṭayam /
15218tatrākāmakṛte jātimātrabrāhmaṇasvāmikagomātravadhe upavāsaṃ kṛtvā vrṣabhaikādaśagodānasahitas trirātropavāso draṣṭavyaḥ viśiṣṭasvāmikāyā viṣiṣṭaguṇavatyāś ca vadhe guruprāyaścittasya vakṣyamāṇatvāt /
15220atra māsapañcagavyāśanasyātisvalpatvān māsopavāsatulyatvam /
15221tataś ca ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhir upavāsair ekaikaprājāpatyakalpanayā pañcakṛcchrāṇāṃ pratyāmnāyena pañca dhenavo māsānte ca dīyamānā gaur eketi ṣaṭ dhenavo bhavantīti vṛṣabhaikādaśagodānasahitatrirātravratāl laghīyastvam /
15228ato 'tikṛcchradharmeṇa māsavrate kriyamāṇe ṣaḍrātram upavāso bhavati /
15269etat tritayaṃ yājñavalkyīyamāsaprājāpatyamāsapañcagavyāśanavṛṣabhaikadaśagodānayuktatrirātropavāsarūpavratatritayaviṣayaṃ yathākrameṇa draṣṭavyam /
15819trirātram upavāsaḥ syād ekarātraṃ jale vaset /
15894akāmatas tu yogīśvaroktaṃ trirātropavāsasahitam ṛṣabhaikādaśagodānaṃ māsaṃ pañcagavyāśanaṃ māsikaṃ ca payovrataṃ yathākrameṇa yojyam /
16031tataś ca gaje dvimāsikaṃ yāvakāśanaṃ śuke tūpavāsa iti /
16109śūdrāṇāṃ copavāsena śuddhir dānena vā punaḥ /
16416upavāsais tribhiḥ pūrvā tv ahorātreṇa cottarā //
16502trirātram upavāsaś ca trir ahnaś cābhiṣecanam /
16535yadā tu pramādāt tyajati tadā bhāradvājagṛhye viśeṣa uktaḥ prāṇāyāmaśatam ā trirātrād upavāsaḥ syād ā viṃśatirātrād ata ūrdhvam ā ṣaṣṭirātrāt tisro rātrīr upavased ata ūrdhvam ā saṃvatsarāt prājāpatyaṃ caret ata ūrdhvaṃ kālabahutve doṣagurutvam iti /
16536yadā tv ālasyādinā tyajati tad api tenaiva viśeṣa uktaḥ dvādaśāhātikrame traham upavāso māsātikrame dvādaśāham upavāsaḥ saṃvatsarātikrame māsopavāsaḥ payobhakṣaṇaṃ vā iti /
16644matsyāṃś ca kāmato jagdhvā sopavāsastryahaṃ kṣipet /
16682ityuktvā śeṣeṣūpavased ahaḥ iti manūkta upavāso draṣṭavyaḥ /
16683kāmatas tu yogīśvaroktas trirātropavāso draṣṭavyaḥ /
16694anirdaśāhaṃ tāny api saṃdhinīyam asūsyandinīvivatsākṣīraṃ cāmedhyabhujaś ca iti viṣṇunopavāsasyoktatvāt /
16703matsyāṃś ca kāmato jagdhvā sopavāsas tryahaṃ vaset //
16750keśādiṣu punaḥ ṣaṭtriṃśanmate viśeṣa uktaḥ ajāvimahiṣamṛgāṇām āmamāṃsabhakṣaṇe keśanakharudhiraprāśane buddhipūrve trirātram ajñānād upavāsaḥ iti /
16830tathāha śātātapaḥ keśakīṭāvapannaṃ ca rudhiramāṃsāspṛśyaspṛṣṭabhrūṇaghnāvekṣitapatattryavalīḍhaśvasūkaragavāghrātaśuktaparyuṣitavṛthāpakvadevānnahaviṣāṃ bhojane upavāsaḥ pañcagavyāśanaṃ ca iti etac cobhayam apy akāmaviṣayam /
16904brahmakūrcopavāsena dvijātīnāṃ tu niṣkṛtiḥ //
16905śūdrasya copavāsena tathā dānena śaktitaḥ //
16953kāmatas tūpavāsaḥ kartavyaḥ
16982akāmatas tu śeṣeṣūpavased ahaḥ iti manūktopavāso draṣṭavyaḥ //
16988atrākāmataḥ śeṣeṣūpavased ahaḥ ity upavāso draṣṭavyaḥ /
17005anāhitāgnes tu śeṣeṣūpavased ahaḥ ity upavāso draṣṭavyaḥ /
17038upavāsas trimāsādi vatsarāntaṃ prakīrtitaḥ //
17095trirātram upavāso 'sya prāyaścittaṃ vidhīyate //
17114niyogād upavāsena śudhyate nindyabhojane //
17298śrauteṣu darśapaurṇamāsādikarmasu smārteṣu cānityahomādiṣu pratipadokteṣṭyādiprāyaścittair upavāsasya samuccayaḥ /
17343tatra ūrdhvocchiṣṭe upavāso 'dharocchiṣṭasyodakapānādiṣu gāyatrījapa iti vyavasthā /
17403kṣatriyādyupasaṃgrahaṇe hārīta āha kṣatriyābhivādane 'horātram upavaset vaiśyābhivādane dvirātram śūdrasyābhivādane trirātram upavāsaḥ iti /
17404tathā śayyārūḍhe pādukopānahāropitapādocchiṣṭāndhakārasthaśrāddhakṛj japadevapūjāniratābhivādane trirātram upavāsaḥ syād anyatra nimantritenānyatra bhojane 'pi trirātram iti //
17650mahitrīṇām avostvetonvindraṃstavāmety eteṣām anyatamasya japa uktaḥ sa trirātropavāsakūṣmāṇḍahomāśaktasya veditavyaḥ /
17914brahmakūrcopavāsas tu dahaty agnir ivendhanam //
17929katham ity apekṣāyām uktaṃ pṛthagbhūtaiḥ ṣaḍbhir gomūtrādibhir ekaikenaikaikam ahar ativāhayet saptamaṃ copavāseneti /
17968ebhir eva samastaiḥ sopavāsair dvirātrasaṃpādyaḥ sāntapanavat taptakṛcchraḥ /
18019yadā tv ayācitopavāsātmakatryahadvayānuṣṭhānaṃ tadārdhakṛcchraḥ /
18085atra ca prāptabhojanānuvādena pāṇipūrānnavidhānād antyatryahe 'tideśaprāpta upavāso 'pratipakṣa eva /
18097dvādaśāhopavāsena parākaḥ parikīrtitaḥ //
18110atra ca pañcadaśāhikatvavidhānād upavāsasya nivṛttiḥ /
18151yat punar atra śvobhūtāṃ paurṇamāsīm upavased ity atra caturdaśyām upavāsamabhidhāya paurṇamāsyāṃ pañcadaśagrāsān bhuktvā ityādinā dvātriṃśadaharātmakatvaṃ cāndrāyaṇasyoktaṃ tat pakṣāntarapradarśanārthaṃ na sārvatrikam yogīśvaravacanānurodhena triṃśadaharātmakasya darśitatvāt /
18178iti smṛtyantare saptāhaṃ cety etad gostanam akhilam atha trīn stanān dvau tathaikaṃ kuryāt strīṃś copavāsān yadi bhavati tadā māsi somāyanaṃ tat iti tad api cāndrāyaṇakarmakam eva hārītenāpi athātaś cāndrāyaṇam anukramiṣyāmaḥ ityādinā setikartavyatākaṃ cāndrāyaṇam abhidhāyaivam eva somāyanam ity atideśābhidhānāt /
18309ekarātropavāsaś ca śvapākam api śodhayet //
18372pāṇipūrānnabhojanapakṣe punar dhenudvayam eva prājāpatyasya ṣaḍupavāsatulyatvāt taddviguṇatvāc cātikṛcchrasya /
18373yady api navasu dineṣu pāṇipūrānnasya bhojanaṃ tathāpi nairantaryeṇa dvādaśadivasānuṣṭhāne kleśātiśayāt ṣaḍahopavāsasamānaprājāpatyadvayatulyatvam eva /
18374prājāpatyasya ca ṣaḍupavāsatulyatvaṃ yuktam eva /
18375tathā hi prathame tryahe sāyaṃtanabhojanatrayanivṛttāv ekopavāsasaṃpattiḥ /
18377tathā ca ayācitatryahe 'pi sāyaṃtanabhojanatrayavarjane 'parasyety evaṃ navabhir dinair upavāsatrayam /
18378punaś cāntyatryahe copavāsatrayam iti yuktaṃ ṣaḍupavāsatulyatvam /
18379ṛṣabhaikādaśagodānasahitatrirātropavāsātmakagovadhavrate tu sārdhaikādaśaprājāpatyās tāvatsaṃkhyākāś codavāsādayaḥ pratyāmnāyāḥ /