Occurrences of vidyā in "Mitākṣarā"
Click [+] to expand the context.
51nyāyas tarkavidyā /
56vidyāḥ puruṣārthasādhanāni /
60tatraitāni brāhmaṇena vidyāprāptaye dharmānuṣṭhānāya cādhigantavyāni /
62tathā ca śaṅkhena vidyāsthānāny upakramyoktam etāni brāhmaṇo 'dhikurute sa ca vṛttiṃ darśayatītareṣām iti /
85pātraṃ na vidyayā kevalayā ity evamādivakṣyamaṇalakṣaṇam /
113tisro vidyā adhīyanta iti traividyāḥ /
280jñānado vidyāpradaḥ /
378yas tu vākovākyaṃ praśnottararūpaṃ vedavākyaṃ purāṇaṃ brahmādi cakārān mānavādidharmaśāstraṃ nārāśaṃsīś ca rudradaivatyān mantrān gāthā yajñagāthendragāthādyāḥ itihāsān mahābhāratādīn vidyāś ca vāruṇādyāḥ śaktito 'anvaham adhīte sa māṃsakṣīraudanamadhusarpirbhir devān pitṝṃś ca madhusarpirbhyāṃ tarpayati // // // // te punas tṛptāḥ santo devāḥ pitaraś ca enaṃ svādhyāyakāriṇaṃ sarvakāmaphalaiḥ śubhair ananyopaghātalakṣaṇair tarpayanti // ab //
570yadi pūrvasmād varāc chreyān vidyābhijanādyatiśayayukto vara āgacchati pūrvasya ca pātakayogo durvṛttatvaṃ vā tadā dattām api haret /
978kṣatriyavaiśyānulomāntarotpanno yo rathakāras tasyejyādānopanyanasaṃskārakriyā aśvapratiṣṭhārathasūtravāstuvidyādhyayanavṛttitā ca iti /
1054tadanantaraṃ vedātharvetihāsapurāṇāni samastāni vyastāni vā ādhyātmikīṃ ca vidyāṃ japayajñasiddhyarthaṃ yathoktena vidhinā yathāśakti japet // //
1139samāpya vedam asamāpya vrataṃ yaḥ samāvartate sa vidyāsnātakaḥ /
1141ubhayaṃ samāpya yaḥ samāvartate sa vidyāvratasnātakaḥ /
1181vidyā pūrvoktā karma śrautaṃ smārtaṃ ca vaya ātmano 'tiriktaṃ saptatyā vā ūrdhvaṃ bandhuḥ svajanasaṃpattiḥ vittaṃ grāmaratnādikam etair yuktāḥ krameṇa mānyāḥ pūjanīyāḥ /
1182etair vidyākarmabandhuvittaiḥ prabhūtaiḥ pravṛddhaiḥ samastair vyastair vā yuktaḥ śūdro 'pi vārdhake aśīter ūrdhvaṃ mānam arhati /
1188snāto vidyāvratobhayasnātakaḥ /
1201vṛddhādīnāṃ pathi parasparasamavāye vṛddhatarādyapekṣayā vidyādibhir vā viśeṣo draṣṭavyaḥ // //
1207adhyāpanaṃ tu kṣatriyavaiśyayor brāhmaṇapreritayor bhavati na svecchayā āpatkāle brāhmaṇasyābrāhmaṇād vidyopayogo 'nugamanaṃ śuśrūṣā samāpte brāhmaṇo guruḥ iti gautamasmaraṇāt /
1317etac ca yady api dvijaḥ prakṛtas tathāpi brāhmaṇasyaiva bhavitum arhati vidyopaśamādiyogāt/ tathā ca manunā
1489vidyādibhir ātmano 'dhikaṃ śayānaṃ na prabodhayen notthāpayet /
1710matto vidyādinā garvitaḥ /
2316evaṃ jātividyānuṣṭhānatapasāṃ praśaṃsāmukhenaikaikayogena pātratām abhidhāyādhunā teṣāṃ samuccaye saṃpūrṇapātratām āha /
2318kevalayā vidyayā śrutādhyayanasaṃpattyā naiva saṃpūrṇapātratvam /
2322yatra puruṣe vṛttam anuṣṭhānaṃ ime cobhe vidyātapasī staḥ caśabdād brāhmaṇajātiś ca tad eva manvādibhiḥ saṃpūrṇapātraṃ prakīrtitam /
2324atra jātividyānuṣṭhānatapaḥsamuccayānām uttarottaraprāśastyena phalatāratamyaṃ draṣṭavyam // //
2338vidyātapobhyāṃ hīnena pratigrahaḥ suvarṇādir na grāhyaḥ /
2339yasmād vidyādihīnaḥ pratigṛhṇan dātāram ātmānaṃ cādho narakaṃ nayati prāpayatīti // //
2530sabhyāvasathyau tretāgnayaś ca yasya santi sa pañcāgniḥ pañcāgnividyādhyāyī ca /
3296kiṃ ca na kevalaṃ pitṝṃs tarpayanty api tu śrāddhakāribhya āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni rājyaṃ ca /
3598ānvīkṣikyāṃ ātmavidyāyāṃ /
3604traividyebhyas trayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm /
3629uditoditaṃ vidyābhijanānuṣṭhānādibhir uditaiḥ śāstroktair uditaṃ samṛddham /
7479śauryabhāryādhane cobhe yac ca vidyādhanaṃ bhavet /
7655tathā vidyayā vedādhyayanenādhyāpanena vedārthavyākhyānena vā yal labdhaṃ tad api dāyādebhyo na dadyāt arjaka eva gṛhnīyāt /
7657ataś ca pitṛdravyāvirodhena yan maitram arjitam pitṛdravyāvirodhena yad audvāhikam pitṛdravyāvirodhena yat kramāyātam uddhṛtam pitṛdravyāvirodhena vidyayā yal labdham iti pratyekam abhisaṃbadhyate /
7658tathā ca pitṛdravyāvirodhena pratyupakāreṇa yan maitram āsurādivivāheṣu yal labdham tathā pitṛdravyavyayena yat kramāyātam uddhṛtam tathā pitṛdravyavyayena labdhayā vidyayā yal labdham tat sarvaṃ sarvair bhrātṛbhiḥ pitrā ca vibhajanīyam /
7662tathā sati samācāravirodhaḥ vidyālabdhe nāradavacanavirodhaś ca
7663kuṭumbaṃ bibhṛyād bhrātur yo vidyām adhigacchataḥ /
7664bhāgaṃ vidyādhanāt tasmāt sa labhetāśruto 'pi san //
7666tathā vidyādhanasyāvibhājyasya lakṣaṇam uktaṃ kātyāyanena /
7667parabhaktopayogena vidyā prāptānyatas tu yā /
7668tayā labdhaṃ dhanaṃ yat tu vidyāprāptaṃ tad ucyate //
7673dāyādebhyo na tad dadyād vidyayā labdham eva ca //
7681bhāgo yavīyasāṃ tatra yadi vidyānupālinaḥ // iti /
9283tatra śiṣyo vedavidyārthī /
9375antevāsī guror gṛhe kṛtakālaṃ varṣacatuṣṭayam āyurvedādiśilpaśikṣārthaṃ tvad gṛhe vasāmi iti yāvad aṅgīkṛtaṃ tāvat kālaṃ vaset yady api varṣacatuṣṭayād arvāg eva labdhāpekṣitaśilpavidyaḥ /
9581ādigrahaṇāt svavidyāśilpādinindayā vidvacchilpādiparuṣākṣepo gṛhyate /
10976vidyātapaḥsamṛddhān vai kulotpannān samāhitān /
12139tatra sthūlo 'haṃ kṛśo 'haṃ kāṇo 'haṃ badhiro 'ham ityevaṃ tadabhimānitvena yo 'yam ātmā vartate sa bhūtatmā tasya tapovidye śuddhinimitte /
12142vidyāśabdena caupaniṣadaṃ asthūlam anaṇv ahrasvam asaṅgo hy ayam ātmā ityādi tvaṃpadārthanirūpaṇaviṣayavākyajanyaṃ jñānam ucyate /
12145kṣetrasya tapovidyāviśuddhasya tvaṃpadārthabhūtasya tat tvam asi ādivākyajanyāt sākṣātkārarūpād īṣvarajñānāt paramā viśuddhir muktilakṣaṇā /
12298vidyā bhṛtakādhyāpakatvādyā /
12309vidyā śilpaṃ bhṛtiḥ sevā gorakṣā vipaṇiḥ kṛṣiḥ /
12548vidyādhanārjananiyamavad anyaprayuktadārasaṃbhave tasyānākṣepakatvāt /
12562caturtham āśramaṃ gacched brahmavidyāparāyaṇaḥ /
12611na cotpātanimittābhyāṃ na nakṣatrāṅgavidyayā /
12682vidyā ātmajñānam /
12993saiṣā trayy eva vidyā tapatīty abhedābhidhānāt ṛgyajuḥsāmamayaṃ praty upanīyate /
13046ātmajño vidyādhanābhijanādyabhimānarahitaḥ śaucavān bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ dānta upaśamānvitaḥ tapasvī kṛcchrāditapoyuktaḥ tathendriyārtheṣv aprasaktaḥ nityanaimittikadharmānuṣṭhānanirataḥ vedārthavedī ca yaḥ sāttvikaḥ sa ca sattvodrekatāratamyavaśād utkṛṣṭotkṛṣṭatarasurayonitāṃ prāpnoti // //
13118vidyārtham ācāryasevā vedāntārtheṣu pātañjalādiyogaśāstrārtheṣu ca vivekitvam tatpratipāditadhyānakarmaṇām anuṣṭhānam satpuruṣasaṇgaḥ priyahitavacanatvam lalanālokanālambhayoḥ parityāgaḥ sarvabhūteṣv ātmavad darśanaṃ samatvadarśanam parigrahāṇāṃ ca putrakṣetrakalatrādīnāṃ tyāgaḥ jīrṇakāṣāyadhāraṇam tathā śabdasparśādiviṣayeṣu śrotrādīndriyāṇāṃ pravṛttinirodhaḥ tandrā nidrānukāriṇī ālasyam anutsāhaḥ tayor viśeṣeṇa tyāgaḥ śarīrasya parisaṃkhyānam asthirāśucitvādidoṣānusaṃdhānam tathā sakalagamanādiṣu pravṛttiṣu sūkṣmaprāṇivadhādidoṣaparāmarśaḥ tathā rajastamovidhuratā prāṇāyāmādibhir bhāvaśuddhiḥ niḥspṛhatā viṣayeṣv anabhilāṣaḥ śamo bāhyāntaḥkaraṇasaṃyamaḥ etair ācāryopāsanādibhir upāyaiḥ samyak śuddhaḥ kevalasattvayukto brahmopāsanenāmṛtī bhavet mukto bhavati // //
13225yato dvividhād api munisamūhāc catvāro vedāḥ purāṇāṅgavidyopaniṣadaś ca nityabhūtā evādhyetṛparamparāyātāḥ pravṛttās tathā ślokā itihāsātmakāḥ sūtrāṇi ca śabdānuśāsanamīmāṃsāgocarāṇi bhāṣyāṇi ca sūtravyākhyārūpāṇi yad anyad āyurvidyādikaṃ vāṅmayaṃ tad api yatsakāśāt pravṛttaṃ tathāvidhās te munayo dharmapravartakāḥ /
13368anṛtavāg ulbalaḥ muhur muhuḥ saṃlagnavāk dāratyāgī jalodarī kūṭasākṣī ślīpadī ucchinnajaṅghācaraṇaḥ vivāhavighnakartā chinnoṣṭhaḥ avagūraṇaḥ chinnahastaḥ mātṛghno 'ndhaḥ snuṣāgāmī vātavṛṣaṇaḥ catuṣpathe viṇmūtravisarjane mūtrakṛcchrī kanyādūṣakaḥ ṣaṇḍhaḥ īrṣyālur maśakaḥ pitrā vivadamāno 'pasmārī nyāsāpahāry anapatyaḥ ratnāpahāry atyantadaridraḥ vidyāvikrayī puruṣamṛgaḥ vedavikrayī dvīpī bahuyājako jalaplavaḥ ayājyayājako varāhaḥ animantritabhojī vāyasaḥ mṛṣṭaikabhojī vānaraḥ yatastato 'śnan mārjāraḥ kakṣavanadahanāt khadyotaḥ dārakācāryo mukhavigandhiḥ paryuṣitabhojī kṛmiḥ adattādāyī balīvardaḥ matsarī bhramaraḥ agnyutsādī maṇḍalakuṣṭhī śūdrācāryaḥ śvapākaḥ gohartā sarpaḥ snehāpahārī kṣayī ānnāpahāry ajīrṇī jñānāpahārī mūkaḥ caṇḍālīpulkasīgamane ajagaraḥ pravrajitāgamane marupiśācaḥ śūdrīgamane dīrghakīṭaḥ savarṇābhigāmī daridraḥ jalahārī matsyaḥ kṣīrahārī balākaḥ vārdhuṣiko 'ṅgahīnaḥ avikreyavikrayī gṛdhraḥ rājamahiṣīgāmī napuṃsakaḥ rājākrośako gardabhaḥ gogāmī maṇḍūkaḥ anadhyāyādhyane sṛgālaḥ paradravyāpahārī parapreṣyaḥ mastyavadhe garbhavāsi ity ete 'nūrdhvagamanāḥ /
13393tato durlakṣaṇamanuṣyajanmānantaraṃ niṣkalmaṣībhūtā narakādyupabhogadvāreṇa kṣīṇapāpāḥ prāgbhavīyasukṛtaśeṣeṇa mahākule bhogasampannāḥ vidyādhanadhānyasaṃpannā jāyante // //
14098lakṣyabhāvaś ca prāyaścitty ayam ity evaṃ viduṣāṃ dhanurvidyāvidāṃ saṃgrāme svecchayā kartavyo na tu rājñā balāt kārayitavyaḥ /
14129sarasvatīgamanaṃ tu tādṛśa eva viṣaye vidyāvirahiṇo draṣṭavyam /
14138na vidyayā kevalayā ityādyuktalakṣaṇe pātre gobhūhiraṇyādikaṃ jīvanaparyāptaṃ samarthaṃ dhanaṃ dattvā śuddhim avāpunyāt /
14748vyāsenāpy atra prayogo darśitaḥ guravo mātṛpitṛpatyāryavidyādātṛjyeṣṭhabhrātara ṛtvijo bhayatrātānnadātā ca iti /
15167naimittikavratānāṃ japādisādhyatvād vidyāvirahiṇāṃ ca śūdrādīnāṃ tadanupapatter ājyāvekṣaṇādisādhyeṣv ivāndhānām anadhikāram āśaṅkyāha /
15272gomatīṃ vā japed vidyām oṅkāraṃ vedam eva ca //
17472tac ca ninayanam udakapiṇḍadānādipretakriyottarakālaṃ draṣṭavyam tasya vidyāguruyonisaṃbandhāś ca saṃnipatya sarvāṇy udakādīni pretakarmāṇi kuryuḥ /
17476vidyāguravo yonisaṃbandhāś ca vīkṣeran/ apa upaspṛśya grāmaṃ praviśeyuḥ iti gautamasmaraṇāt /
17840ity evamādi tat sarvaṃ vidyāvirahiṇāṃ kāmākāmasakṛdasakṛdabhyāsaviṣayatayā vyavasthāpanīyam // //