Occurrences of karaṇa in "Yuktidīpikā"
Click [+] to expand the context.
31karaṇānāmasāmarthyamaṣṭāviṃśatidhā matam /
92tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvārīti nigamayati /
139cetanāśakterguṇatrayājjanmamaraṇakaraṇānāmityevamādibhiḥ puruṣabahutvam /
144pañca viparyayabhedā bhavantyaśaktiśca karaṇavaikalyāt /
183iti karaṇaṃ prakārārtham /
217kaḥ punarayamabhighāto nāma ucyate yo 'sāvuparyuktaduḥkhatrayeṇāntaḥkaraṇena cetanāśakterabhisambandhaḥ /
442asamāsakaraṇaṃ vṛttapūraṇārtham mānasasya ca duḥkhasya pratīkāre doṣāntaropasaṃgrahārtham /
846tathā ca tantrāntareṣvapyuktam duḥkhahetuḥ kāryakaraṇaśaktiriti /
1196karaṇasādhano lyuṭ /
1243yathā sattvādīnāṃ guṇānāmekaśabdādivastusanniveśe 'pi prakāśādikāryabhedādrūpasaṃkaro na bhavati yathā vā śabdasparśarūparasagandhānāmekadravyasanniveśe 'pi grāhakāntaragamyakatvāt yathā vā kartṛkaraṇādhikaraṇasampradānāpādānakarmalakṣaṇānāṃ śaktīnāmekadravyasanniveśe 'pi kāryaviśeṣaparicchinnāni svarūpāṇi na saṃkīryante tadvadidaṃ draṣṭavyam /
1351ceṣṭā nāma abhiprāyasūcakaḥ kaścidevodaratāḍanāñjalikaraṇādiḥ śarīravyāpāraḥ /
1429adhigamarūpaṃ hi jñānaṃ tasyotpattyaivādhigato 'rtha iti kutaḥ phalabheda iti ucyate karaṇabhāva idānīṃ kathaṃ syāt āha karaṇabhāvastu prasiddhivaśāt /
1430viṣayanirbhāsā hi jñānasyotpattiḥ adhigamarūpāpi loke savyāpāreva pratīteti kalpanayā karaṇabhāvo 'bhyupagamyate na paramārthataḥ /
1467ucyate karaṇāntarāṇāṃ tu sandehanivṛttyartham /
2109karaṇaṃ vemādayaḥ paṭasya na kāraṇamityayamabhyupagamo naḥ /
2212tattvasataḥ karaṇamanupapannam /
2351tasmādyuktametacchaktasya śakyakaraṇātsatkāryam /
2496jvālānāmavasthānamicchata upariṣṭādāvaraṇopanipātāt prabhāyāstantoriva dvaidhīkaraṇaṃ syāt /
2519atha mataṃ yasya dvaidhīkaraṇaṃ na dṛṣṭaṃ tat kṣaṇikamiti yathā kimatrodāharaṇam /
2530buddhestu svādhikāra eva kṣaṇikatve heturiti karaṇo vakṣyāmaḥ /
2627yat kiṃcitkāryakaraṇe laghu prakāśaṃ ca tat sattvarūpam iti pratyavagantavyam /
2628tatra kāryasya tāvad udgamahetur dharmo laghutvam karaṇasya vṛttipaṭutvahetuḥ /
2630karaṇasyāpi grahaṇaṃ saṅkalpābhimānādhyavasāyaviṣayeṣu yathāsvaṃ pravartamānam /
2640tatra gurutvaṃ kāryasyādhogamanaheturdharmaḥ karaṇasya vṛttimandatā /
2642karaṇagatā cāśuddhiḥ prakāśapratidvandvibhūtā /
2674tadyathā vartijyotistailānāṃ parasparavirodhe 'pi pradīpakaraṇaikakāryasādhanabhāvopagatānāṃ vṛttaya ekatra saṃmūrchitāḥ sahabhāvaḥ prakṛṣṭamapi kālamanubhavanti evaṃ sattvarajastamasāṃ sati virodhe mahadādyekakāryasādhanabhāvopagatānāṃ vṛttaya ekatra mūrchitāḥ saha bhavantīti /
2850tadyathā kumbhakārasya daṇḍādisādhanavinyāsalakṣaṇāyāśca śakteḥ sannidhānād ghaṭakaraṇe pravṛttirasti /
2934karaṇasya kāryātsthānasādhanaprakhyāpanādikāryasya karaṇādvṛttikṣatabhaṃgasaṃrohaṇasaṃśoṣaṇaparipālanāni /
3008puruṣānvayaḥ karaṇasya saṃvedakatvāt /
3189ubhayacaitanyapratijñasya yatheśvarasya karaṇaṃ buddhyādayaḥ evamīśvaro 'pi buddhyādīnāṃ karaṇaṃ syāt /
3227itikaraṇasya parisamāptyarthatvāt /
3275tatra yasya sattvapradhānaṃ kāryakaraṇaṃ sa paramarṣiḥ /
3547indriyāṇi tāvadgrahaṇamātrarūpatvādapratyayānīti pratyayavadantastāvatkaraṇaṃ parikalpyate /
3548anaḥkaraṇamapyupāttaviṣayendriyavṛttyupanipātāttadrūpāpattāvapi satyāmacetanatvātsvayamupalabdhumasamarthameva viṣayamityato bhoktāraṃ cetanaṃ puruṣamapekṣate /
3562sattvādisaṃsthānaviśeṣo hi buddhiḥ karaṇāntarapratiṣedhāt /
3616karaṇaṃ trayodaśavidhamiti vakṣyati /
3617janma ca maraṇaṃ ca karaṇāni ca janmamaraṇakaraṇāni /
3622asti cāyaṃ kenacitkāryakaraṇena janmopabhogaḥ kenacinmaraṇopabhogaḥ /
3624tathā karaṇānāṃ prakāśātiśayo viṣayagrahaṇalakṣaṇāśuddhyatiśayaścāṣṭāviṃśatidhāśaktiḥ tayoḥ parasparavirodhādekenātmanā yugapadupabhogo nopapadyate /
3626asti cāyaṃ karaṇanimittaḥ pratipuruṣaṃ niyamaḥ /
3637katham yadyeka ātmā syāttena tatsaṃskāropanibaddhānyeva sarvāṇi karaṇānītyataḥ pratipaṇḍitamavasthitaiḥ karaṇairyugapadviṣayāngṛhṇīyāt /
3638bādhiryādyupaghāte vā sati piṇḍāntarasambandhinā karaṇenāsya śabdādikaraṇamapratiṣiddhaṃ syāt /
3640tasmātkaraṇānāmayugapatpravṛtternānā ātmāna iti /
3643karaṇānāṃ pratiniyamādityanenāyamupasaṃgṛhīto 'rthaḥ /
3797etadapyanupapannaṃ pūrvasmādeva hetoḥ athāpi syātsvataḥ puruṣaḥ kāryakaraṇaṃ kuruta iti tadapyayuktam /
3800syātpunaretat avyapadiśya yoniṃ puruṣo 'bhidhyānamātreṇa kāryakaraṇaṃ kurute ityasadetat /
3816puruṣasamparkād hi grahaṇadhāraṇavijñānavacanohāpohakriyā yathānyāyābhiniveśānāṃ karaṇadharmāṇāṃ pratyayarūpāṇāmivopalabdheścetanāśakteścādhyavasāyavṛttimanurudhyamānāyāstadbhāvasanniveśināṃ sattvādīnāṃ vyāpāravatāmabhisambandhād vyāpārāviṣṭāyā ivopalabdhiḥ /
3820tasmātkaraṇasya grahaṇarūpatā puruṣasya ca kartṛrūpatā sambandhyantarasamparkādanyagatānyatropalabhyamānā bhaktyādhyavasātavyā na paramārthataḥ /
3826atha saṃyogāviśeṣātkaraṇānāmeva pratyayavadupacāro na ghaṭādīnāṃ viśeṣastarhi vaktavya iti /
3831yadi tarhi karaṇasambandhātpuruṣaḥ kartṛtvopacāraṃ viṣayasarūpatāṃ ca pratipadyate prāptamasyāpi sphaṭikavadrūpāntaropādānādvikāryatvam /
3832atha nāsya viṣayarūpāpattiḥ na tarhi karaṇasvarūpaḥ puruṣa iti /
3849tadyuktametatpuruṣasaṃyogātkaraṇasya pratyayopacāraḥ puruṣasya ca guṇasaṃyogātkartṛtvopacāra iti /
3955tathā karaṇaṃ nirlikhitasvarūpaṃ śūnyagrāmanadīkalpam prākṛtavaikṛtikāni tu jñānāni prerakāṅgasaṃgṛhītāni pradhānādāgacchanti ceti pañcādhikaraṇaḥ na tu tathetyanye /
4323iha yasyāntastriṣu ca kāleṣu karaṇasya vṛttistadubhayapracāram tadyathā buddhiḥ /
4328samadhigataṃ karaṇaparva /
4336āha yadyevaṃ tasmāducyatāṃ tasya karaṇasya kasminnarthe vṛttiḥ kiṃ lakṣaṇaṃ veti ucyate yaduktaṃ tasya kasminnarthe vṛttirityatra brūmaḥ
4339tatra karaṇanirdeśe śrotrendriyasya prākpāṭhāttadviṣayanirdeśātilaṃghane prayojanaṃ nāstīti kṛtvā śabdādiṣu pañcānāmityeva paṭhitavyam /
4364yadi pradīpavadindriyaṃ prakāśakaṃ syāttena yathā tatprakāśiteṣu ghaṭādiṣvartheṣu karaṇāntaramārgaṇamevamatrāpi syāt /
4373kasmāt na hyekārthakāriṇo yugapatkaraṇe sāmarthyamastīti /
4375antaḥkaraṇahāneḥ /
4377tasmādayuktamantaḥkaraṇasya sāmarthyam /
4378puruṣasyeti cenna karaṇānarthakyaprasaṃgāt /
4379sākṣādviṣayagrahaṇasamarthaṃ puruṣamicchataḥ karaṇānarthakyaṃ prasajyate /
4401bhautikatve hi yatparimāṇaṃ karaṇaṃ tatparimāṇaṃ grāhyaṃ gṛhṇīyāt /
4450tasmādanyathā nirdeśo jñāpakaṃ vṛttivṛttimatoranyatvasyeti vyākhyātā karaṇavṛttiḥ /
4459yā hīyamanukrāntā karaṇaparvaṇo 'dhyavasayādikā vṛttiriyaṃ vyastānāṃ karaṇānāṃ pratisvaṃ niyatā /
4461āha sāmānyaviśeṣayoritaretarāpekṣatvādasāmānyābhidhānena sāmānyasyāpyabhidhānādadhyavasāyādikā karaṇānāmasāmānyā vṛttirityukte 'rthādāpannameṣāṃ sāmānyāpi vṛttirastīti /
4465sāmānyā cāsau karaṇavṛttiḥ sāmānyakaraṇavṛttiḥ /
4466prāṇaścādyo yeṣāṃ te prāṇādyāḥ prāṇāpānasamānodānavyānāḥ pañca samastakaraṇavṛttiḥ pratyavagantavyeti /
4475kiṃ tu sāmānyakaraṇavṛttyā preryamāṇo vāyustatpravaṇatvāttatkāryatāṃ pratipadyate /
4478iheyamakasmādbhinnā kriyāvāyoḥ svato vā syāt karaṇavṛttivyatiriktatvādvā /
4490tasmādyattannimittaṃ sā samastakaraṇavṛttiḥ /
4523yastvayaṃ prāṇāpānasamānānāṃ sthānānyatikramya rasaṃ dhātūṃścādāya mūrdhānamārohati tataśca pratihato nivṛttaḥ sthānakaraṇānupradānaviśeṣādvarṇapadavākyaślokagranthalakṣaṇasya śabdasyābhivyaktinimittaṃ bhavati ayamantarvṛttirvāyurudāna ityucyate /
4538evamete prāṇādyāḥ sthānakāryaviśeṣasūcitāḥ pañca vāyavo vyākhyātāḥ teṣāṃ prerikā sāmānyakaraṇavṛttiḥ /
4542vṛttirantaḥ samastānāṃ karaṇānāṃ pradīpavat /
4546atra ca sāmānyakaraṇavṛttigrahaṇasāmarthyātprāṇādyāḥ pañca vāyavaḥ /
4588kāryakaraṇakṣayakarī prākṛtikā gatiḥ samākhyātā //
4623iti vyākhyātā vyastasamastā karaṇānāṃ vṛttiḥ // //
4625āha yeyamekaikasmin rūpādāvarthe karaṇacatuṣṭayasya vṛttiḥ sā kiṃ yugapat āhosvit krameṇeti kutaḥ saṃśaya iti cet ubhayathā dṛṣṭatvāt /
4629ekārthaviṣayaṃ ca karaṇacatuṣṭayam /
4669na tāvad buddhyahaṃkāramanasāṃ sākṣād bāhyārthagrahaṇasāmarthyamasti antaḥkaraṇānupapattiprasaṃgāt śrotrādivaiyarthyaprasaṃgāt dvāridvārabhāvavyāghātaprasaṅgācca /
4674tadyathā catuṣṭayasya mano 'haṃkārabuddhīnāmantaḥkaraṇānāṃ bāhyenaikena karaṇena śrotreṇa vā cakṣuṣā vā saha catuṣṭayasyetyarthaḥ /
4680āha kiṃ punareṣāṃ karaṇānāṃ svaviṣayaniyamena vṛttirbhavati āhosvidvyatikareṇeti ucyate nanu ca prāgeva rūpādiṣu pañcānāmālocanamātramiṣyate vṛttiriti coktvācāryeṇānte 'padiṣṭaṃ saiṣā bhavatyasāmānyeti /
4684kutaḥ karaṇāntareṇa svaviṣayopalabdhau karaṇāntarautsukyadarśanāt /
4685iha karaṇāntareṇa cakṣuṣāmradāḍimādirūpopalabdhau satyāṃ karaṇāntarasya jihvālakṣaṇasyautsukyaṃ pravṛttiścopalabdhā /
4686tadyadi svaviṣayaniyatānīndriyāni naiṣāṃ karaṇāntaraviṣayopalambhāttatsāhacaryāpekṣaḥ svaviṣayagrahaṇabhāvaḥ syāt /
4693yasya karaṇasya yā vṛttirapadiṣṭā tadyathā śrotrasya śabdagrahaṇam cakṣuṣo rūpagrahaṇam ityādi /
4733indriyāntare 'pi hi tarhi rajo 'stītyata ātmabhūtenaivāsya nimittena pravṛttirapratiṣiddhā kiṃ manasā parikalpiteneti kiṃ cānyat karaṇāntarānupapatteḥ /
4734caitro hi paraśvādīnāṃ prayogaṃ karaṇāntareṇa karoti /
4735na tu manasaḥ karaṇāntaramastītyasamānam /
4742na cetkārakaṃ yathā maulānāṃ guṇānāmevamihāpi puruṣārtha evaṃ heturna kena citkāryate karaṇamiti siddham // //
4744āha karaṇaṃ pratyācāryavipratipatteḥ /
4746ācāryāṇāṃ karaṇaṃ prati vipratipattiḥ /
4748daśavidhamiti tāntrikāḥ pañcādikaraṇaprabhṛtayaḥ /
4750tasmādbhavataḥ katividhaṃ karaṇamabhipretamiti vaktavyametat /
4753pañca karmendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi mano 'haṅkāro buddhiścetyetatsarvaṃ puruṣārthopayogikaraṇam /
4763tasmāttattvāntarānupapattiranavasthā vā trayodaśavidhaṃ karaṇamityanyataravadavaśyamabhyupagantavyam /
4765tasmādupapannametat trayodaśavidhaṃ karaṇamiti /
4766āha karaṇamiti kriyākārakasambandhagarbho 'yaṃ nirdeśaḥ /
4767katham yena tatkaraṇamiti /
4768tatra vaktavyam kā kriyā kiṃ ca tatkriyate yadapekṣya buddhyādīnāṃ karaṇatvamiti ucyate yaduktaṃ kā kriyetyatra brūmaḥ tannirvartakamihābhipretāt na daṇḍādivat kiṃ tarhi tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram /
4775etadabhisandhāya buddhyādīnāṃ karaṇatvamucyata iti /
4784etasmiṃstrayodaśavidhe tu karaṇe trayodaśaṃ kataraditi ucyate buddhirahaṃkāro manaśca /
4818buddhistu niścayarūpatvātkaraṇāntaranirapekṣā sarvamarthaṃ pravṛttau prati niścayarūpeṇādhyastaṃ puruṣāyopasaṃharati /
4826tatra kena karaṇena kasya viṣayasya grahaṇamiti ucyate
4838āha yadi pañcaviṣayāṇyevāviśeṣāṇīti niyamo 'bhyupagamyate tenaikakaraṇeṣvādānādikriyānupapattiprasaṃga iti /
4895tatra bāhyaṃ karaṇaṃ dvāram antaḥkaraṇaṃ dvārīti /
4896āha karaṇāviśeṣādayuktam antaḥkaraṇasya hīndriyānāṃ ca karaṇatvamaviśiṣṭam /
4908sāntaḥkaraṇā tu buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt tasmādaniyataviṣayatvādupapannamettrividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇīti // //
4912pradīpakalpā ityanena prakāśasāmyaṃ karaṇaparvaṇa ācaṣṭe yathā pradīpaḥ prakāśaka evaṃ karaṇamapi tadvyāpāre sati viṣayāvirbhāvānupapatteḥ /
4917kadācittu buddhireva bāhyakaraṇasaṃkalpābhimānagṛhītam /
4918sarvathā tvayaṃ śāstrārtho yena vā tena karaṇena viṣayamupāttaṃ buddhiradhyavasyati /
4919tayā cādhyavasāyarūpāpannayā cetanāśaktiranugṛhyate na karaṇāntarasya puruṣeṇa samabandho 'sti /
4925aniścitaviṣayayā ca karaṇavṛttyā puruṣasya samandho 'narthakaḥ syāt /
4935tasmāttatpratipattyarthaṃ karaṇāntaraṃ vaktavyamiti /
4949vyākhyātaṃ karaṇaparva /
5101pañcādhikaraṇasya tāvadvaivartaṃ śarīraṃ mātāpitṛsaṃsargakāle karaṇāviṣṭaṃ śukraśoṇitamanupraviśati /
5105yadi dharmasaṃskṛtaṃ karaṇaṃ tato dyudeśaṃ sūkṣmaśarīreṇa prāpyate tadviparyayāttu yātanāsthānaṃ tiryagyoniṃ vā miśrībhāvena mānuṣyam /
5107patañjalestu sūkṣmaśarīraṃ yatsiddhikāle pūrvamindriyāṇi bījadeśaṃ nayati tatra tatkṛtāśayavaśāt dyudeśaṃ yātanāsthānaṃ vā karaṇāni vā prāpayya nivartate /
5140kāryakaraṇapuruṣāṇāṃ hi vibhutve satatopalabdhiprasaṃgaḥ /
5147tasmānna karaṇānāṃ vibhutvamupapadyate /
5165tadyathā karaṇairagṛhyamāṇaiḥ śarīrasya sambandhaḥ /
5193tatra kṛtābhyāṃ hi bījāveśaḥ karaṇasya niṣpādito yāvatkalalādyasthāyāmeva taccharīraṃ vinaṣṭamiti tatra kṛtāśayasyāsambhavāccharīrāntarānupapattiprasaṃgaḥ /
5220ābhiṣyandikaṃ ca saṃsiddhakāryakaraṇasya kāraṇāntareṇotpadyate /
5296kutaḥ saṃyogakṛte kāryakaraṇasarge niṣpatteḥ /
5297kāryakaraṇavyūhottarakālaṃ hi rāgo bhavati /
5298tasmānnāsau kāryakaraṇaniṣpatternimittamiti śakyamāśrayitum /
5299yasya tu jñānānmokṣa iti pakṣaḥ tasya pratipakṣādajñānādbandha iti prāptamasti na cāsau prāgapi kāryakaraṇaniṣpatteḥ /
5367utpannakāryakaraṇastu māhātmyaśarīra ekākinamātmānamavekṣyābhidadhyau hantāhaṃ putrānsrakṣye ye me karma kariṣyanti /
5398tathā śravaṇasparśanarasanaghrāṇavacanādānaviharaṇotsargānandasaṃkalpābhimānādhyavasāyalakṣaṇāsu karaṇavṛttiṣvahaṃ śrotā draṣṭā cetyevamādirādyakālapravṛtto grahaḥ sarvasmādavaro moha ityucyate /
5400ayaṃ tu pratyakṣādigatotpattisthitivināśeṣvanekarūpakeṣu kāryakaraṇeṣvahamiti abhimanyate tasmātpūrvasyādavaraḥ /
5402pūrvaḥ śarīriṇo 'pratyakṣatvātkaraṇavṛttyaviśeṣād vātmavṛtteḥ kāryakaraṇe kuryādātmabuddhimiti śakyametad bhinnanimittākāradeśasvabhāvaprayojanānugrahopaghātotpattisthitivināśāṃśca mātṛpitṛputrabhrātṛputradāragohirāyavasanācchādanādīnayamakasmādātmatvena paśyati tasmātpūrvasmādavaraḥ /
5417tatra bāhyakaraṇavaikalyaṃ saha manasaikādaśaprakāram /
5429caśabdātkāryakaraṇasāmarthye 'ṣṭavidhe 'ṇimādāvahamiti pratyayaḥ /
5435aṣṭavidhe kāryakaraṇasāmarthye daśavidhe ca kuṭumbe viṣayeṣu vā yaḥ pratihanyamānasyāveśaḥ /
5439katham asāvapyaṣṭavidhātkāryakaraṇasāmarthyāddaśavidhācca kuṭumbātpratyavasānasya viṣādaḥ /
5566tāśca karaṇavṛttiriti /
5577kāryakaraṇavṛttikriyārūpāṃ vṛttimaddyotyāṃ parikalpya tasyāṃ kālatvamayamāha /
5798tathā vātādivaiṣamyātsamupajanitānekaprakāravyādhiḥ prabhraśyamānasakalendriyavṛttiḥ srastāṅgaḥ tāmrapītāsrāvilekṣaṇo bhramadāhaśvāsādiparigamāntarmarmasandhirjalārthaṃ diśo 'valokayan sabrahmalokeṣvapi lokeṣu trātāramavindan rāgādyanekakālātpakvenātmagraheṇātmakāryakaraṇopahyimāṇabuddhirmandamandeṣvapi smṛtipralambheṣu dayitajanasyātmanaścānusmarandaśavidhātkuṭumbādyaḥ prabhraśyate so 'yamavaśyambhāvī sarvasattvānāṃ prakṛṣṭodvegakārī cāvyutpannaścāparihāryaścāniyatakālaśca mahātmabhiḥ paramarṣyādibhirandhatāmisraśabdenāpadiṣṭo maraṇakṛtaṃ duḥkham /
5867itikaraṇena sargasamāptiṃ dyotayati /
5882sarvapuruṣādhikāranibaddhāyāḥ sarvaśakternirākāṃkṣīkaraṇārthamityarthaḥ /
5887karaṇānāṃ ca saṃkalpābhimānādhyavasāyānāṃ viṣayadvāribhāvopagamanaṃ manaḥprabhṛtīnāṃ ca svapravṛttiviṣayatvam /
5959evamapravartayitā kāryakaraṇānāṃ puruṣaḥ /