Texts

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati // (1) Par.?

ākṛtiḥ śabdārthaḥ // (2) Par.?

kutaḥ kriyārthatvāt // (3) Par.?

śyenacitaṃ cinvīteti vacanam ākṛtau sambhavati yady ākṛtyarthaḥ śyenaśabdaḥ // (4) Par.?

vyaktivacane tu na cayanena śyenavyaktir utpādayituṃ śakyata ity aśakyārthavacanād anarthakaḥ // (5) Par.?

tasmād ākṛtivacanaḥ // (6) Par.?

nanu śyenavyaktibhiś cayanam anuṣṭhāsyate // (7) Par.?

na sādhakatamaḥ śyenaśabdārtha īpsitatamo hy asau śyenaśabdena nirdiśyate // (8) Par.?

ataś cayanena śyeno nivartayitavyaḥ sa ākṛtivacanatve 'vakalpyate // (9) Par.?

nanūbhayatra kriyāyā asaṃbhava eva vyapadiśyate // (10) Par.?

nākṛtiḥ śabdārthaḥ // (11) Par.?

kutaḥ // (12) Par.?

kriyā na sambhaved ākṛtau śabdārthe vrīhīn prokṣatīti // (13) Par.?

tathā na vyaktiḥ śabdārthaḥ kriyaiva na sambhaved vyakteḥ śabdārthatve śyenacitaṃ cinvīteti // (14) Par.?

yad apy ucyate vrīhīn prokṣatīti vyaktilakṣaṇārthākṛtir iti śakyam anyatrāpi śyenacitaṃ cinvīteti vaditum ākṛtilakṣaṇārthā vyaktir iti // (15) Par.?

kiṃ punar atra jyāyaḥ // (16) Par.?

ākṛtiḥ śabdārtha iti // (17) Par.?

yadi vyaktiḥ śabdārtho bhaved vyaktyantare na prayujyeta // (18) Par.?

atha vyaktyantare prayujyate na tarhi vyaktiḥ śabdārthaḥ sarvasāmānyaviśeṣavinirmuktā hi vyaktir iti // (19) Par.?

ucyate naiṣa doṣaḥ // (20) Par.?

vyaktyantare sarvasāmānyaviśeṣavinirmukta eva pravartiṣyate // (21) Par.?

yadi vyaktyantare sarvasāmānyaviśeṣaviyukte pravartiṣyate sāmānyam eva tarhi tat // (22) Par.?

nety ucyate yo hy arthaḥ sāmānyasya viśeṣāṇāṃ cāśrayaḥ sā vyaktiḥ // (23) Par.?

vyaktivacanaś ca śabdo na sāmānye na viśeṣe vartate // (24) Par.?

teṣāṃ tv āśrayam evābhidadhāti tena vyaktyantare vṛttir adoṣaḥ // (25) Par.?

na hi tat sāmānyam // (26) Par.?

yadi vyaktyantareṣv api bhavati sarvasāmānyaviśeṣaviyuktāyām aśvavyaktau gośabdaḥ kim iti na vartate // (27) Par.?

āha yeṣv eva prayogo dṛṣṭas teṣu vartiṣyate na sarvatra // (28) Par.?

na cāśvavyaktau gośabdasya prayogo dṛṣṭaḥ // (29) Par.?

tasmāt tatra na vartiṣyate // (30) Par.?

yadi yatra prayogo dṛṣṭas tatra vṛttir adyajātāyāṃ gavi prathamaprayogo na prāpnoti tatrādṛṣṭatvāt // (31) Par.?

sāmānyapratyayaś ca na prāpnotīyam api gaur itīyam api gaur itīyaṃ vā gaur itīyaṃ vā gaur iti syāt // (32) Par.?

bhavati tu sāmānyapratyayo 'dṛṣṭapūrvāyām api govyaktau // (33) Par.?

tasmān na prayogāpekṣo gośabdo vyaktivacana iti śakyata āśrayitum // (34) Par.?

evaṃ tarhi śakteḥ svabhāva eṣo yat kasyāṃcit vyaktau vartate kasyāṃcin na // (35) Par.?

yathāgnir uṣṇa udakaṃ śītam evam etad bhaviṣyatīti // (36) Par.?

naivaṃ sidhyati // (37) Par.?

na hy etad gamyate kasyāṃcid vyaktau vartate kasyāṃcin neti // (38) Par.?

satyam etad gotvaṃ lakṣaṇaṃ bhaviṣyatīti // (39) Par.?

yatra gotvaṃ tasyāṃ vyaktāv iti // (40) Par.?

evaṃ tarhi viśiṣṭā vyaktiḥ pratīyeta // (41) Par.?

yadi ca viśiṣṭā pūrvataraṃ viśeṣaṇam avagamyeta // (42) Par.?

na hy apratīte viśeṣaṇe viśiṣṭaṃ kecana pratyetum arhantīti // (43) Par.?

astu viśeṣaṇatvenākṛtiṃ vakṣyati viśeṣyatvena vyaktim // (44) Par.?

na hy ākṛtipadārthakasya vyaktir na padārtho vyaktipadārthakasya vā nākṛtiḥ // (45) Par.?

ubhayam ubhayasya padārthaḥ // (46) Par.?

kasyacit kiṃcit prādhānyena vivakṣitaṃ bhavati tenātrākṛtir guṇabhāvena vyaktiḥ pradhānabhāvena vivakṣyata iti // (47) Par.?

naitad evam // (48) Par.?

ubhayor ucyamānayor guṇapradhānabhāvaḥ syāt // (49) Par.?

yadi cātrākṛtiḥ pratīyate śabdena tadā vyaktir api padārtha iti na śakyate vaditum // (50) Par.?

kutaḥ // (51) Par.?

ākṛtir hi vyaktyā nityasambaddhā saṃbandhinyāṃ ca tasyām avagatāyāṃ saṃbandhyantaram avagamyate // (52) Par.?

tad etad ātmapratyakṣaṃ yac chabda uccarite vyaktiḥ pratīyata iti // (53) Par.?

kiṃ śabdād utākṛter iti vibhāgo na pratyakṣaḥ // (54) Par.?

so 'nvayavyatirekābhyām avagamyate // (55) Par.?

antareṇāpi śabdaṃ ya ākṛtim avabudhyetāvabudhyetevāsau vyaktim // (56) Par.?

yas tūccarite 'pi śabde mānasād apacārāt kadācid ākṛtiṃ nopalabheta na jātucid asāv imāṃ vyaktim avagaccheta // (57) Par.?

nanu vyaktiviśiṣṭāyām ākṛtau vartate // (58) Par.?

vyaktiviśiṣṭāyāṃ ced varteta vyaktyantaraviśiṣṭā na pratīyeta // (59) Par.?

tasmāc chabda ākṛtipratyayasya nimittam // (60) Par.?

ākṛtipratyayo vyaktipratyayasyeti // (61) Par.?

nanu guṇabhūtā pratīyata ity uktam // (62) Par.?

na guṇabhāvo 'smatpakṣasya bādhakaḥ // (63) Par.?

sarvathā tāvat pratīyate // (64) Par.?

arthād guṇabhāvaḥ pradhānabhāvo vā // (65) Par.?

svārthaṃ ced uccāryate pradhānabhūtā // (66) Par.?

atha na svārthaṃ parārtham eva tato guṇabhūtā // (67) Par.?

na tatra śabdavyāpāro 'sti // (68) Par.?

nanu ca daṇḍīti na tāvad daṇḍiśabdena daṇḍo 'bhidhīyate 'tha ca daṇḍaviśiṣṭo 'vagamyate // (69) Par.?

evam ihāpi na tāvad ākṛtir abhidhīyate 'tha cākṛtiviśiṣṭā vyaktir gamyeteti // (70) Par.?

naitat sādhu ucyate // (71) Par.?

satyaṃ daṇḍiśabdena daṇḍo nābhidhīyate // (72) Par.?

na tv apratīte daṇḍe daṇḍipratyayo 'sti // (73) Par.?

asti tu daṇḍiśabdaikadeśabhūto daṇḍaśabdo yena daṇḍaḥ pratyāyitaḥ // (74) Par.?

tasmāt sādhv etad yat pratīte viśeṣaṇe viśiṣṭaḥ pratīyata iti // (75) Par.?

nanu gośabdāvayavaḥ kaścid ākṛteḥ pratyāyako 'nyo vyakter yata ucyate tata ākṛtir avagatā na gośabda ākṛtivacana iti // (76) Par.?

na ca yathā daṇḍiśabdo na daṇḍe prayukta evaṃ gośabdo nākṛtau // (77) Par.?

tadartham eva nidarśitaṃ kevalākṛtyabhidhānaḥ śyenaśabda iti // (78) Par.?

tad evam anvayavyatirekābhyām asati śyenavyaktisaṃbandhe śyenaśabdoccāraṇād ākṛtivacana iti gamyate // (79) Par.?

na tu vrīhyākṛtisaṃbandham antareṇa vrīhivyaktau śabdasya prayogo dṛṣṭaḥ // (80) Par.?

tasmād ākṛtivacanaḥ śabda ity etaj jyāyaḥ // (81) Par.?