Texts

prāṇo ha vā asyopāṃśur vyāna upāṃśusavana udāna evāntaryāmaḥ // (1.1) Par.?

atha yasmād antaryāmo nāma / (2.1) Par.?

yo vai prāṇaḥ sa udānaḥ sa vyānaḥ / (2.2) Par.?

tam evāsminn etat parāñcam prāṇaṃ dadhāti yad upāṃśuṃ gṛhṇāti / (2.3) Par.?

tam evāsminn etat pratyañcam udānaṃ dadhāti yad antaryāmaṃ gṛhṇāti / (2.4) Par.?

so 'syāyam udāno 'ntar ātmani / (2.5) Par.?

atas tad yad asyaiṣo 'ntar ātmany ato yad vainenemāḥ prajā yatās tasmād antaryāmo nāma // (2.6) Par.?

tam antaḥpavitrād gṛhṇāti / (3.1) Par.?

pratyañcam evāsminn etad udānaṃ dadhāti / (3.2) Par.?

so 'syāyam udāno 'ntarātman hitaḥ / (3.3) Par.?

eteno hāsyāpy upāṃśur antaḥpavitrād gṛhīto bhavati / (3.4) Par.?

samānaṃ hy etad yad upāṃśvantaryāmau / (3.5) Par.?

prāṇodānau hi / (3.6) Par.?

eteno haivāsyaiṣo 'pītareṣu graheṣv anākṣid bhavati // (3.7) Par.?

atha yasmāt somam pavitreṇa pāvayati / (4.1) Par.?

yatra vai somaḥ svam purohitam bṛhaspatiṃ jijyau tasmai punar dadau / (4.2) Par.?

tena saṃśaśāma / (4.3) Par.?

tasmin punar daduṣy āsaivātiśiṣṭam eno yadīn nūnam brahmajyānāyābhidadhyau // (4.4) Par.?

taṃ devāḥ pavitreṇāpāvayan / (5.1) Par.?

sa medhyaḥ pūto devānāṃ havir abhavat / (5.2) Par.?

tatho evainam eṣa etat pavitreṇa pāvayati / (5.3) Par.?

sa medhyaḥ pūto devānāṃ havir bhavati // (5.4) Par.?

tad yad upayāmena grahā gṛhyante / (6.1) Par.?

iyaṃ vā aditiḥ / (6.2) Par.?

tasyā adaḥ prāyaṇīyaṃ haviḥ / (6.3) Par.?

asāv ādityaś caruḥ / (6.4) Par.?

tad vai tat pureva sutyāyai / (6.5) Par.?

sā heyaṃ deveṣu sutyāyām apitvam īṣe 'stv eva me 'pi prasute bhāga iti // (6.6) Par.?

te ha devā ūcur vyādiṣṭo 'yaṃ devatābhyo yajñaḥ / (7.1) Par.?

tvayaiva grahā gṛhyantām / (7.2) Par.?

devatābhyo hūyantām iti / (7.3) Par.?

tatheti / (7.4) Par.?

so 'syā eṣa prasute bhāgaḥ // (7.5) Par.?

tad yad upayāmena grahā gṛhyante / (8.1) Par.?

iyaṃ vā upayāmaḥ / (8.2) Par.?

iyaṃ vā idam annādyam upayacchati paśubhyo manuṣyebhyo vanaspatibhyaḥ / (8.3) Par.?

ito vā ūrdhvā devāḥ / (8.4) Par.?

divi hi devāḥ // (8.5) Par.?

tad yad upayāmena grahā gṛhyante 'nayaiva tad gṛhyante / (9.1) Par.?

atha yad yonau sādayatīyaṃ vā asya sarvasya yoniḥ / (9.2) Par.?

asyai vā imāḥ prajāḥ prajātāḥ // (9.3) Par.?

taṃ vā etaṃ reto bhūtaṃ somam ṛtvijo bibhrati / (10.1) Par.?

yad vā ayonau retaḥ sicyate pra vai tan mīyate / (10.2) Par.?

atha yad yonau sādayaty asyām eva tat sādayati // (10.3) Par.?

prāṇodānau ha vā asyaitau grahau / (11.1) Par.?

tayor udite 'nyataraṃ juhoty anudite 'nyataraṃ prāṇodānayor vyākṛtyai / (11.2) Par.?

prāṇodānāv evaitad vyākaroti / (11.3) Par.?

tasmād etau samānāv eva santau nānevācakṣate prāṇa iti codāna iti ca // (11.4) Par.?

ahorātre ha vā asyaitau grahau / (12.1) Par.?

tayor udite 'nyataraṃ juhoty anudite 'nyataram ahorātrayor vyākṛtyai / (12.2) Par.?

ahorātre evaitad vyākaroti // (12.3) Par.?

ahaḥ santam upāṃśuṃ taṃ rātrau juhoti / (13.1) Par.?

ahar evaitad rātrau dadhāti / (13.2) Par.?

tasmād api sutamiśrāyām upaiva kiṃcit khyāyate // (13.3) Par.?

rātriṃ santam antaryāmaṃ tam udite juhoti / (14.1) Par.?

rātrim evaitad ahan dadhāti / (14.2) Par.?

teno hāsāv āditya udyann evemāḥ prajā na pradahati / (14.3) Par.?

tenemāḥ prajās trātāḥ // (14.4) Par.?

athāto gṛhṇāty evopayāmagṛhīto 'sīti / (15.1) Par.?

ukta upayāmasya bandhuḥ / (15.2) Par.?

antar yaccha maghavan pāhi somam iti / (15.3) Par.?

indro vai maghavān / (15.4) Par.?

indro yajñasya netā / (15.5) Par.?

tasmād āha maghavann iti / (15.6) Par.?

pāhi somam iti gopāya somam ity evaitad āha / (15.7) Par.?

uruṣya rāya eṣo yajasveti / (15.8) Par.?

paśavo vai rāyaḥ / (15.9) Par.?

gopāya paśūn ity evaitad āha / (15.10) Par.?

iṣo yajasveti / (15.11) Par.?

prajā vā iṣaḥ / (15.12) Par.?

tā evaitad yāyajūkāḥ karoti / (15.13) Par.?

tā imāḥ prajā yajamānā arcantyaḥ śrāmyantyaś caranti // (15.14) Par.?

antas te dyāvāpṛthivī dadhāmy antar dadhāmy urv antarikṣaṃ sajūr devebhir avaraiḥ paraiś ceti tad enaṃ vaiśvadevaṃ karoti / (16.1) Par.?

tad yad enenemāḥ prajāḥ prāṇatyaś codanatyaś cāntarikṣam anucaranti tena vaiśvadevaḥ / (16.2) Par.?

antaryāme maghavan mādayasveti / (16.3) Par.?

indro vai maghavān / (16.4) Par.?

indro yajñasya netā / (16.5) Par.?

tasmād āha maghavann iti / (16.6) Par.?

atha yad antar antar iti gṛhṇāty antas tv ātman dadha ity evaitad āha // (16.7) Par.?

taṃ gṛhītvā parimārṣṭi ned vyavaścotad iti / (17.1) Par.?

taṃ na sādayati / (17.2) Par.?

udāno hy asyaiṣa / (17.3) Par.?

tasmād ayam asanna udānaḥ saṃcarati / (17.4) Par.?

yadīttv abhicared athainaṃ sādayed amuṣya tvodānaṃ sādayāmīti // (17.5) Par.?

sa yady upāṃśuṃ sādayed athainaṃ sādayet / (18.1) Par.?

yady upāṃśuṃ na sādayen nainaṃ sādayet / (18.2) Par.?

yady upāṃśum apidadhyād apy enaṃ dadhyāt / (18.3) Par.?

yady upāṃśuṃ nāpidadhyān nainam apidadhyāt / (18.4) Par.?

yathopāṃśoḥ karma tathaitasya / (18.5) Par.?

samānaṃ hy etad yad upāṃśvantaryāmau / (18.6) Par.?

prāṇodānau hi // (18.7) Par.?

tā u ha carakā nānaiva mantrābhyāṃ juhvati prāṇodānau vā asyaitau nānāvīryau prāṇodānau kurma iti vadantaḥ / (19.1) Par.?

tad u tathā na kuryāt / (19.2) Par.?

mohayanti ha te yajamānasya prāṇodānau / (19.3) Par.?

apīd vā enaṃ tūṣṇīṃ juhuyāt // (19.4) Par.?

sa yad vā upāṃśuṃ mantreṇa juhoti tad evāsyaiṣo 'pi mantreṇa huto bhavati / (20.1) Par.?

kim u tat tūṣṇīṃ juhuyāt / (20.2) Par.?

samānaṃ hy etad yad upāṃśvantaryāmau / (20.3) Par.?

prāṇodānau hi // (20.4) Par.?

sa yenaivopāṃśum mantreṇa juhoti tenaivaitam mantreṇa juhoti svāṃkṛto 'si viśvebhya indriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhyo manas tvāṣṭu svāhā subhava sūryāyeti / (21.1) Par.?

ukto yajuṣo bandhuḥ // (21.2) Par.?

atha hutvāvāñcaṃ graham avamārṣṭi / (22.1) Par.?

idaṃ vā upāṃśuṃ hutvordhvam unmārṣṭi / (22.2) Par.?

athātrāvāñcam avamārṣṭi / (22.3) Par.?

pratyañcam evāsminn etad udānaṃ dadhāti // (22.4) Par.?

atha nīcā pāṇinā madhyame paridhau pratyag upamārṣṭi / (23.1) Par.?

idaṃ vā upāṃśuṃ hutvottānena pāṇinā madhyame paridhau prāg upamārṣṭi / (23.2) Par.?

athātra nīcā pāṇinā madhyame paridhau pratyag upamārṣṭi / (23.3) Par.?

pratyañcam evāsminn etad udānaṃ dadhāti devebhyas tvā marīcipebhya iti / (23.4) Par.?

so 'sāv eva bandhuḥ // (23.5) Par.?

tam pratyākramya sādayaty udānāya tveti / (24.1) Par.?

udāno hy asyaiṣa / (24.2) Par.?

tāni vai saṃspṛṣṭāni sādayati / (24.3) Par.?

prāṇodānāv evaitat saṃsparśayati / (24.4) Par.?

prāṇodānānt saṃdadhāti // (24.5) Par.?

tāni vā aniṅgyamānāni śera ā tṛtīyasavanāt / (25.1) Par.?

tasmād ime manuṣyāḥ svapanti / (25.2) Par.?

tāni punas tṛtīyasavane prayujyante / (25.3) Par.?

tasmād ime manuṣyāḥ suptvā prabudhyante / (25.4) Par.?

te 'niśitāś carācarāḥ / (25.5) Par.?

yajñasyaivaitad vidhām anu / (25.6) Par.?

vaya iva ha vai yajño vidhīyate / (25.7) Par.?

tasyopāṃśvantaryāmāv eva pakṣāv ātmopāṃśusavanaḥ // (25.8) Par.?

tāni vā aniṅgyamānāni śera ā tṛtīyasavanāt / (26.1) Par.?

tāyate yajñaḥ / (26.2) Par.?

eti vai tad yat tāyate / (26.3) Par.?

tasmād imāni vayāṃsi vigṛhya pakṣāv anāyuvānāni patanti / (26.4) Par.?

tāni punas tṛtīyasavane prayujyante / (26.5) Par.?

tasmād imāni vayāṃsi samāsam pakṣāv āyuvānāni patanti / (26.6) Par.?

yajñasyaivaitad vidhām anu // (26.7) Par.?

iyaṃ ha vā upāṃśuḥ / (27.1) Par.?

prāṇo hy upāṃśuḥ / (27.2) Par.?

imāṃ hy eva prāṇann abhiprāṇiti / (27.3) Par.?

asāv evāntaryāmaḥ / (27.4) Par.?

udāno hy antaryāmaḥ / (27.5) Par.?

amuṃ hy eva lokam udanann abhyudaniti / (27.6) Par.?

antarikṣam evopāṃśusavanaḥ / (27.7) Par.?

vyāno hy upāṃśusavanaḥ / (27.8) Par.?

antarikṣaṃ hy eva vyanann abhivyaniti // (27.9) Par.?