Texts

puruṣo vai yajñaḥ / (1.1) Par.?

puruṣas tena yajño yad enam puruṣas tanute / (1.2) Par.?

eṣa vai tāyamāno yāvān eva puruṣas tāvān vidhīyate / (1.3) Par.?

tasmāt puruṣo yajñaḥ // (1.4) Par.?

śira evāsya havirdhānam / (2.1) Par.?

vaiṣṇavaṃ devatayā / (2.2) Par.?

atha yad asmint somo bhavati havir vai devānāṃ somas tasmāddhavirdhānaṃ nāma // (2.3) Par.?

mukham evāsyāhavanīyaḥ / (3.1) Par.?

sa yad āhavanīye juhoti yathā mukha āsiñced evaṃ tat // (3.2) Par.?

stupa evāsya yūpaḥ / (4.1) Par.?

bāhū evāsyāgnīdhrīyaś ca mārjālīyaś ca // (4.2) Par.?

udaram evāsya sadaḥ / (5.1) Par.?

tasmāt sadasi bhakṣayanti / (5.2) Par.?

yaddhīdaṃ kiṃ cāśnanty udara evedaṃ sarvaṃ pratitiṣṭhati / (5.3) Par.?

atha yad asmin viśve devā asīdaṃs tasmāt sado nāma / (5.4) Par.?

ta u evāsminn ete brāhmaṇā viśvagotrāḥ sīdanti // (5.5) Par.?

atha yāv etau jaghanenāgnī pādāv evāsyaitau / (6.1) Par.?

eṣa vai tāyamāno yāvān eva puruṣas tāvān vidhīyate / (6.2) Par.?

tasmāt puruṣo yajñaḥ // (6.3) Par.?

ubhayatodvāraṃ havirdhānam bhavati / (7.1) Par.?

ubhayatodvāraṃ sadaḥ / (7.2) Par.?

tasmād ayam puruṣa āntaṃ saṃtṛṇṇaḥ / (7.3) Par.?

praṇikte havirdhāne upatiṣṭhate // (7.4) Par.?

te samavavartayanti dakṣiṇenaiva dakṣiṇam uttareṇottaram / (8.1) Par.?

yad varṣīyas tad dakṣiṇaṃ syāt // (8.2) Par.?

tayoḥ samavavṛttayoś chadir adhinidadhati / (9.1) Par.?

yadi chadir na vindeyuś chadiḥsaṃmitāṃ bhittim pratyānahyanti / (9.2) Par.?

rarāṭyām pariśrayanti / (9.3) Par.?

ucchrāyībhyāṃ chadiḥ paścād adhinidadhati chadiḥsaṃmitāṃ vā bhittim // (9.4) Par.?

atha punaḥ prapadya caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā sāvitram prasavāya juhoti / (10.1) Par.?

savitā vai devānām prasavitā / (10.2) Par.?

savitṛprasūtāya yajñaṃ tanavāmahā iti / (10.3) Par.?

tasmāt sāvitraṃ juhoti // (10.4) Par.?

sa juhoti yuñjate mana uta yuñjate dhiya iti / (11.1) Par.?

manasā ca vai vācā ca yajñaṃ tanvate / (11.2) Par.?

sa yad āha yuñjate mana iti tan mano yunakti / (11.3) Par.?

uta yuñjate dhiya iti tad vācaṃ yunakti / (11.4) Par.?

dhiyā dhiyā hy etayā manuṣyā jujyūṣanty anūkteneva prakāmodyeneva gāthābhir iva / (11.5) Par.?

tābhyāṃ yuktābhyāṃ yajñaṃ tanvate // (11.6) Par.?

viprā viprasya bṛhato vipaścita iti / (12.1) Par.?

ye vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso 'nūcānās te viprāḥ / (12.2) Par.?

tān evaitad abhyāha / (12.3) Par.?

bṛhato vipaścita iti / (12.4) Par.?

yajño vai bṛhan vipaścit / (12.5) Par.?

yajñam evaitad abhyāha / (12.6) Par.?

vi hotrā dadhe vayunāvid eka id iti / (12.7) Par.?

vi hi hotrā dadhate yajñaṃ tanvānāḥ / (12.8) Par.?

mahī devasya savituḥ pariṣṭutiḥ svāheti / (12.9) Par.?

tat sāvitraṃ prasavāya juhoti // (12.10) Par.?

athāparaṃ caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvopaniṣkrāmati / (13.1) Par.?

dakṣiṇayā dvārā patnīṃ niṣkrāmayanti / (13.2) Par.?

sa dakṣiṇasya havirdhānasya dakṣiṇāyāṃ vartanyāṃ hiraṇyaṃ nidhāya juhotīdaṃ viṣṇur vicakrame tredhā nidadhe padam samūḍham asya pāṃsure svāheti / (13.3) Par.?

saṃsravam patnyai pāṇāv ānayati / (13.4) Par.?

sākṣasya saṃtāpam upānakti devaśrutau deveṣv āghoṣatam iti / (13.5) Par.?

prayacchati pratiprasthātre srucaṃ cājyavilāpanīṃ ca / (13.6) Par.?

paryāṇayanti patnīm ubhau jaghanenāgnī // (13.7) Par.?

caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā pratiprasthātottarasya havirdhānasya dakṣiṇāyāṃ vartanyāṃ hiraṇyaṃ nidhāya juhotīrāvatī dhenumatī hi bhūtaṃ sūyavasinī manave daśasyā vyaskabhnā rodasī viṣṇav ete dādhartha pṛthivīm abhito mayūkhaiḥ svāheti / (14.1) Par.?

saṃsravam patnyai pāṇāv ānayati / (14.2) Par.?

sākṣasya saṃtāpam upānakti devaśrutau deveṣv āghoṣatam iti / (14.3) Par.?

tad yad evaṃ juhoti // (14.4) Par.?

devā ha vai yajñaṃ tanvānās te 'surarakṣasebhya āsaṅgād bibhayāṃcakruḥ / (15.1) Par.?

vajro vā ājyam / (15.2) Par.?

ta etena vajreṇājyena dakṣiṇato nāṣṭrā rakṣāṃsy avāghnan / (15.3) Par.?

tathaiṣāṃ niyānaṃ nānvavāyan / (15.4) Par.?

tatho evaiṣa etena vajreṇājyena dakṣiṇato nāṣṭrā rakṣāṃsy avahanti / (15.5) Par.?

tathāsya niyānaṃ nānvavayanti / (15.6) Par.?

tad yad vaiṣṇavībhyām ṛgbhyāṃ juhoti / (15.7) Par.?

vaiṣṇavaṃ hi havirdhānam // (15.8) Par.?

atha yat patny akṣasya saṃtāpam upānakti prajananam evaitat kriyate / (16.1) Par.?

yadā vai striyai ca puṃsaś ca saṃtapyate 'tha retaḥ sicyate / (16.2) Par.?

tat tataḥ prajāyate / (16.3) Par.?

parāg upānakti / (16.4) Par.?

parāgghy eva retaḥ sicyate / (16.5) Par.?

athāha havirdhānābhyām pravartyamānābhyām anubrūhīti // (16.6) Par.?

atha vācayati prācī pretam adhvaraṃ kalpayantī iti / (17.1) Par.?

adhvaro vai yajñaḥ / (17.2) Par.?

prācī pretaṃ yajñaṃ kalpayantī ity evaitad āha / (17.3) Par.?

ūrdhvaṃ yajñaṃ nayatam mā jihvaratam iti / (17.4) Par.?

ūrdhvam imaṃ yajñaṃ devalokaṃ nayatam ity evaitad āha / (17.5) Par.?

mā jihvaratam iti tad etasmā ahvalām āśāste / (17.6) Par.?

samudgṛhyeva pravartayeyur yathā notsarjetām / (17.7) Par.?

asuryā vā eṣā vāg yākṣe / (17.8) Par.?

ned ihāsuryā vāg vadād iti / (17.9) Par.?

yady utsarjetām // (17.10) Par.?

etad vācayet svaṃ goṣṭham āvadataṃ devī durye āyur mā nirvādiṣṭam prajām mā nirvādiṣṭam iti / (18.1) Par.?

tasyo haiṣā prāyaścittiḥ // (18.2) Par.?

tad āhur uttaravedeḥ pratyaṅ prakrāmet trīn vikramān / (19.1) Par.?

taddhavirdhāne sthāpayet / (19.2) Par.?

sā havirdhānayor mātreti / (19.3) Par.?

nātra mātrāsti / (19.4) Par.?

yatraiva svayam manasā manyeta nāhaiva satrātyantike no dūre tat sthāpayet // (19.5) Par.?

te abhimantrayate 'tra ramethāṃ varṣman pṛthivyā iti / (20.1) Par.?

varṣma hy etat pṛthivyai bhavati / (20.2) Par.?

divi hy asyāhavanīyo bhavati / (20.3) Par.?

nabhyasthe karoti / (20.4) Par.?

taddhi kṣemasya rūpam // (20.5) Par.?

athottareṇa paryetyādhvaryur dakṣiṇaṃ havirdhānam upastabhnāti viṣṇor nu kaṃ vīryāṇi pravocaṃ yaḥ pārthivāni vimame rajāṃsi yo askabhāyad uttaraṃ sadhasthaṃ vicakramāṇas tredhorugāyo viṣṇave tveti / (21.1) Par.?

methīm upanihantītaratas tato yad u ca mānuṣe // (21.2) Par.?

atha pratiprasthātottaraṃ havirdhānam upastabhnāti divo vā viṣṇa uta vā pṛthivyā maho vā viṣṇa uror antarikṣāt / (22.1) Par.?

ubhā hi hastā vasunā pṛṇasvā prayaccha dakṣiṇād ota savyād viṣṇave tveti / (22.2) Par.?

methīm upanihantītaratas tato yad u ca mānuṣe / (22.3) Par.?

tad yad vaiṣṇavair yajurbhir upacaranti vaiṣṇavaṃ hi havirdhānam // (22.4) Par.?

atha madhyamaṃ chadir upaspṛśya vācayati pra tad viṣṇu stavate vīryeṇa mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ yasyoruṣu triṣu vikramaṇeṣv adhikṣiyanti bhuvanāni viśveti / (23.1) Par.?

idaṃ haivāsyaitacchīrṣakapālaṃ yad idam upariṣṭāt / (23.2) Par.?

adhīva hy etat kṣiyanty anyāni śīrṣakapālāni / (23.3) Par.?

tasmādāhādhikṣiyantīti // (23.4) Par.?

atha rarāṭyām upaspṛśya vācayati viṣṇo rarāṭam asīti / (24.1) Par.?

lalāṭaṃ haivāsyaitat / (24.2) Par.?

athocchrāyyā upaspṛśya vācayati viṣṇoḥ śnaptre stha iti / (24.3) Par.?

srakve haivāsyaite / (24.4) Par.?

atha yad idam paścāc chadir bhavatīdaṃ haivāsyaitacchīrṣakapālaṃ yad idam paścāt // (24.5) Par.?

atha laspūjanyā spandyayā prasīvyati viṣṇoḥ syūr asīti / (25.1) Par.?

atha granthiṃ karoti viṣṇor dhruvo 'sīti ned vyavapadyātā iti / (25.2) Par.?

tam prakṛte karman viṣyati / (25.3) Par.?

tatho hādhvaryuṃ vā yajamānaṃ vā grāho na vindati / (25.4) Par.?

tan niṣṭhitam abhimṛśati vaiṣṇavam asīti / (25.5) Par.?

vaiṣṇavaṃ hi havirdhānam // (25.6) Par.?