Texts

prāṇo ha vā asyopāṃśuḥ / (1.1) Par.?

vyāna upāṃśusavanaḥ / (1.2) Par.?

udāna evāntaryāmaḥ // (1.3) Par.?

atha yasmād upāṃśur nāma / (2.1) Par.?

aṃśur vai nāma grahaḥ / (2.2) Par.?

sa prajāpatiḥ / (2.3) Par.?

tasyaiṣa prāṇaḥ / (2.4) Par.?

tad yad asyaiṣa prāṇas tasmād upāṃśur nāma // (2.5) Par.?

tam bahiṣpavitrād gṛhṇāti / (3.1) Par.?

parāñcam evāsminn etat prāṇaṃ dadhāti / (3.2) Par.?

so 'syāyam parāṅ eva prāṇo nirardati / (3.3) Par.?

tam aṃśubhiḥ pāvayati pūto 'sad iti / (3.4) Par.?

ṣaḍbhiḥ pāvayati / (3.5) Par.?

ṣaḍ vā ṛtavaḥ / (3.6) Par.?

ṛtubhir evainam etat pāvayati // (3.7) Par.?

tad āhur yadāṃśubhir upāṃśuṃ punāti sarve somāḥ pavitrapūtāḥ / (4.1) Par.?

atha kenāsyāṃśavaḥ pūtā bhavantīti // (4.2) Par.?

tān upanivapati yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvi tasmai te soma somāya svāheti / (5.1) Par.?

tad asya svāhākāreṇaivāṃśavaḥ pūtā bhavanti / (5.2) Par.?

sarvaṃ vā eṣa grahaḥ / (5.3) Par.?

sarveṣāṃ hi savanānāṃ rūpam // (5.4) Par.?

devā ha vai yajñaṃ tanvānās te 'surarakṣasebhya āsaṅgād bibhayāṃcakruḥ / (6.1) Par.?

te hocuḥ saṃsthāpayāma yajñam / (6.2) Par.?

yadi no 'surarakṣasāny āsajeyuḥ saṃsthita eva no yajñaḥ syād iti // (6.3) Par.?

te prātaḥsavana eva sarvaṃ yajñaṃ samasthāpayann etasminn eva grahe yajuṣṭaḥ prathame stotre sāmataḥ prathame śastra ṛktaḥ / (7.1) Par.?

tena saṃsthitenaivāta ūrdhvaṃ yajñenācaran / (7.2) Par.?

sa eṣo 'py etarhi tathaiva yajñaḥ saṃtiṣṭhata etasminneva grahe yajuṣṭaḥ prathame stotre sāmataḥ prathame śastra ṛktaḥ / (7.3) Par.?

tena saṃsthitenaivāta ūrdhvaṃ yajñena carati // (7.4) Par.?

sa vā aṣṭau kṛtvo 'bhiṣuṇoti / (8.1) Par.?

aṣṭākṣarā vai gāyatrī / (8.2) Par.?

gāyatram prātaḥsavanam / (8.3) Par.?

prātaḥsavanam evaitat kriyate // (8.4) Par.?

sa gṛhṇāti vācaspataye pavasveti / (9.1) Par.?

prāṇo vai vācaspatiḥ / (9.2) Par.?

prāṇa eṣa grahaḥ / (9.3) Par.?

tasmād āha vācaspataye pavasveti / (9.4) Par.?

vṛṣṇo aṃśubhyāṃ gabhastipūta iti / (9.5) Par.?

somāṃśubhyāṃ hy enam pāvayati / (9.6) Par.?

tasmād āha vṛṣṇo aṃśubhyām iti / (9.7) Par.?

gabhastipūta iti / (9.8) Par.?

pāṇī vai gabhastī / (9.9) Par.?

pāṇibhyāṃ hy enam pāvayati // (9.10) Par.?

athaikādaśa kṛtvo 'bhiṣuṇoti / (10.1) Par.?

ekādaśākṣarā vai triṣṭup / (10.2) Par.?

traiṣṭubham mādhyandinaṃ savanam / (10.3) Par.?

mādhyandinam evaitat savanaṃ kriyate // (10.4) Par.?

sa gṛhṇāti devo devebhyaḥ pavasveti / (11.1) Par.?

devo hy eṣa / (11.2) Par.?

devebhyaḥ pavate / (11.3) Par.?

yeṣām bhāgo 'sīti / (11.4) Par.?

teṣām u hy eṣa bhāgaḥ // (11.5) Par.?

atha dvādaśa kṛtvo 'bhiṣuṇoti / (12.1) Par.?

dvādaśākṣarā vai jagatī / (12.2) Par.?

jāgataṃ tṛtīyasavanam / (12.3) Par.?

tṛtīyasavanam evaitat kriyate // (12.4) Par.?

sa gṛhṇāti madhumatīr na iṣaṣkṛdhīti / (13.1) Par.?

rasam evāsminn etad dadhāti / (13.2) Par.?

svadayaty evainam etad devebhyaḥ / (13.3) Par.?

tasmād eṣa hato na pūyati / (13.4) Par.?

atha yaj juhoti saṃsthāpayaty evainam etat // (13.5) Par.?

aṣṭāvaṣṭau kṛtvo brahmavarcasakāmasyābhiṣuṇuyād ity āhuḥ / (14.1) Par.?

aṣṭākṣarā vai gāyatrī / (14.2) Par.?

brahma gāyatrī / (14.3) Par.?

brahmavarcasī haiva bhavati // (14.4) Par.?

tac caturviṃśatiṃ kṛtvo 'bhiṣutam bhavati / (15.1) Par.?

caturviṃśatir vai saṃvatsarasyārdhamāsāḥ / (15.2) Par.?

saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ / (15.3) Par.?

prajāpatir yajñaḥ / (15.4) Par.?

sa yāvān eva yajño yāvaty asya mātrā tāvantam evaitat saṃsthāpayati // (15.5) Par.?

pañca pañca kṛtvaḥ paśukāmasyābhiṣuṇuyād ity āhuḥ / (16.1) Par.?

pāṅktāḥ paśavaḥ / (16.2) Par.?

paśūn haivāvarunddhe / (16.3) Par.?

pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya / (16.4) Par.?

saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ / (16.5) Par.?

prajāpatir yajñaḥ / (16.6) Par.?

sa yāvān eva yajño yāvaty asya mātrā tāvantam evaitat saṃsthāpayati / (16.7) Par.?

so eṣā mīmāṃsaiva / (16.8) Par.?

itaraṃ tv eva kriyate // (16.9) Par.?

taṃ gṛhītvā parimārṣṭi ned vyavaścotad iti / (17.1) Par.?

taṃ na sādayati / (17.2) Par.?

prāṇo hy asyaiṣa / (17.3) Par.?

tasmād ayam asannaḥ prāṇaḥ saṃcarati / (17.4) Par.?

yadīttv abhicared athainaṃ sādayet / (17.5) Par.?

amuṣya tvā prāṇaṃ sādayāmīti tathāha / (17.6) Par.?

tasmin na punar asti yan nānusṛjati / (17.7) Par.?

teno adhvaryuś ca yajamānaś ca jyog jīvataḥ // (17.8) Par.?

atho apy evainaṃ dadhyād amuṣya tvā prāṇam apidadhāmīti / (18.1) Par.?

tathāha / (18.2) Par.?

tasmin na punar asti yan na sādayati / (18.3) Par.?

teno prāṇān na lobhayati // (18.4) Par.?

sa vā antar eva sant svāheti karoti / (19.1) Par.?

devā ha vai bibhayāṃcakrur yad vai naḥ puraivāsya grahasya homād asurarakṣasānīmaṃ grahaṃ na hanyur iti / (19.2) Par.?

tam antar eva santaḥ svāhākāreṇājuhavuḥ / (19.3) Par.?

taṃ hutam eva santam agnāv ajuhavuḥ / (19.4) Par.?

tatho evainam eṣa etad antar eva sant svāhākāreṇa juhoti / (19.5) Par.?

taṃ hutam eva santam agnau juhoti // (19.6) Par.?

athopaniṣkrāmaty urv antarikṣam anvemīti / (20.1) Par.?

antarikṣaṃ vā anu rakṣaś caraty amūlam ubhayataḥ paricchinnaṃ yathāyam puruṣo 'mūla ubhayataḥ paricchinno 'ntarikṣam anucarati / (20.2) Par.?

etad vai yajur brahma rakṣohā / (20.3) Par.?

sa etena brahmaṇāntarikṣam abhayam anāṣṭraṃ kurute // (20.4) Par.?

atha varaṃ vṛṇīte / (21.1) Par.?

balavaddha vai devā etasya grahasya homam prepsanti / (21.2) Par.?

te 'smā etaṃ varaṃ samardhayanti kṣipre na imaṃ grahaṃ juhavad iti / (21.3) Par.?

tasmād varaṃ vṛṇīte // (21.4) Par.?

sa juhoti svāṃkṛto 'sīti / (22.1) Par.?

prāṇo vā asyaiṣa grahaḥ / (22.2) Par.?

sa svayam eva kṛtaḥ svayaṃ jātaḥ / (22.3) Par.?

tasmād āha svāṃkṛto 'sīti / (22.4) Par.?

viśvebhya indriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhya iti / (22.5) Par.?

sarvābhyo hy eṣa prajābhyaḥ svayaṃ jātaḥ / (22.6) Par.?

manas tvāṣṭv iti / (22.7) Par.?

prajāpatir vai manaḥ / (22.8) Par.?

prajāpatiṣ ṭvāśnutām ity evaitad āha / (22.9) Par.?

svāhā tvā subhava sūryāyeti / (22.10) Par.?

tad avaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatām // (22.11) Par.?

amuṣmin vā etam ahauṣīd ya eṣa tapati / (23.1) Par.?

sarvaṃ vā eṣa / (23.2) Par.?

tad enaṃ sarvasyaiva parārdhyaṃ karoti / (23.3) Par.?

atha yad avarāṃ devatāṃ kuryāt paraṃ svāhākāraṃ syād u haivāmuṣmād ādityāt param / (23.4) Par.?

tasmād avaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatām // (23.5) Par.?

atha hutvordhvaṃ graham unmārṣṭi / (24.1) Par.?

parāñcam evāsminn etat prāṇaṃ dadhāti / (24.2) Par.?

athottānena pāṇinā madhyame paridhau prāg upamārṣṭi / (24.3) Par.?

parāñcam evāsminn etat prāṇaṃ dadhāti devebhyas tvā marīcipebhya iti // (24.4) Par.?

amuṣmin vā etam maṇḍale 'hauṣīd ya eṣa tapati / (25.1) Par.?

tasya ye raśmayas te devā marīcipāḥ / (25.2) Par.?

tān evaitat prīṇāti / (25.3) Par.?

ta enaṃ devāḥ prītāḥ svargaṃ lokam abhivahanti // (25.4) Par.?

tasya vā etasya grahasya nānuvākyāsti na yājyā / (26.1) Par.?

tam mantreṇa juhoti / (26.2) Par.?

eteno hāsyaiṣo 'nuvākyavān bhavaty etena yājyavān / (26.3) Par.?

atha yady abhicared yo 'syāṃśur āśliṣṭaḥ syād bāhvor vorasi vā vāsasi vā taṃ juhuyād devāṃśo yasmai tveḍe tat satyam upariprutā bhaṅgena hato 'sau phaḍ iti / (26.4) Par.?

yathā ha vai hanyamānānām apadhāved evam eṣo 'bhiṣūyamāṇānāṃ skandati / (26.5) Par.?

tathā ha tasya naiva dhāvan nāpadhāvat pariśiṣyate yasmā evaṃ karoti / (26.6) Par.?

taṃ sādayati prāṇāya tveti / (26.7) Par.?

prāṇo hy asyaiṣaḥ // (26.8) Par.?

dakṣiṇārdhe haike sādayanty etāṃ hy eṣa diśam anu saṃcaratīti / (27.1) Par.?

tad u tathā na kuryāt / (27.2) Par.?

uttarārdha evainaṃ sādayet / (27.3) Par.?

no hy etasyā āhuteḥ kā cana parāsti / (27.4) Par.?

taṃ sādayati prāṇāya tveti / (27.5) Par.?

prāṇo hy asyaiṣaḥ // (27.6) Par.?

athopāṃśusavanam ādatte / (28.1) Par.?

taṃ na daśābhir na pavitreṇopaspṛśati / (28.2) Par.?

yathā hy adbhiḥ praṇiktam evaṃ tat / (28.3) Par.?

yady aṃśur āśliṣṭaḥ syāt pāṇinaiva pradhvaṃsyodañcam upanipādayed vyānāya tveti / (28.4) Par.?

vyāno hy asyaiṣaḥ // (28.5) Par.?