Texts

ayaṃ ha vā asyaiṣa prāṇo yo 'yam purastāt sa vai vaiśvānara eva / (1.1) Par.?

atha yo 'yam paścāt sa dhruvaḥ / (1.2) Par.?

tau ha smaitau dvāv evāgre grahau gṛhṇanti dhruvavaiśvānarāv iti / (1.3) Par.?

tayor ayam apy etarhy anyatara eva gṛhyate dhruva eva / (1.4) Par.?

sa yadi taṃ carakebhyo vā yato vānubruvīta yajamānasya taṃ camase 'vanayet / (1.5) Par.?

athaitam eva hotṛcamase // (1.6) Par.?

yad vā asyāvācīnaṃ nābhes tad asyaiṣa ātmanaḥ so 'syaiṣa āyur eva / (2.1) Par.?

tasmād anayā gṛhṇāti / (2.2) Par.?

asyai hi sthālī bhavati / (2.3) Par.?

sthālyā hy enaṃ gṛhṇāti / (2.4) Par.?

ajarā hīyam amṛtā / (2.5) Par.?

ajaraṃ hy amṛtam āyuḥ / (2.6) Par.?

tasmād anayā gṛhṇāti // (2.7) Par.?

taṃ vai pūrṇaṃ gṛhṇāti / (3.1) Par.?

sarvaṃ vai tad yat pūrṇam / (3.2) Par.?

sarvaṃ tad yad āyuḥ / (3.3) Par.?

tasmāt pūrṇaṃ gṛhṇāti // (3.4) Par.?

vaiśvānarāya gṛhṇāti / (4.1) Par.?

saṃvatsaro vai vaiśvānaraḥ / (4.2) Par.?

saṃvatsara āyuḥ / (4.3) Par.?

tasmād vaiśvānarāya gṛhṇāti // (4.4) Par.?

sa prātaḥsavane gṛhīta aitasmāt kālād upaśete / (5.1) Par.?

tad enaṃ sarvāṇi savanāny atinayati // (5.2) Par.?

taṃ na stūyamāne 'vanayet / (6.1) Par.?

na ha saṃvatsaraṃ yajamāno 'tijīved yat stūyamāne 'vanayet // (6.2) Par.?

taṃ śasyamāne 'vanayati / (7.1) Par.?

tad enaṃ dvādaśaṃ stotram atinayati / (7.2) Par.?

tathā paraṃparam āyuḥ samaśnute / (7.3) Par.?

tatho ha yajamāno jyog jīvati / (7.4) Par.?

tasmād brāhmaṇo 'gniṣṭomasat syāt / (7.5) Par.?

aitasya homān na sarpen na prasrāvayeta / (7.6) Par.?

tathā sarvam āyuḥ samaśnute / (7.7) Par.?

āyur vā asyaiṣa / (7.8) Par.?

tathā sarvam āyur eti // (7.9) Par.?

yad vā asyāvācīnaṃ nābhes tad asyaiṣa ātmanaḥ / (8.1) Par.?

sa yat puraitasya homāt sarped vā pra vā srāvayeta dhruvaṃ hāvamehet / (8.2) Par.?

ned dhruvam avamehānīti tasmād vā agniṣṭomasad bhavati / (8.3) Par.?

tad vai tad yajamāna eva / (8.4) Par.?

yajamānasya hy eṣa tad ātmanaḥ // (8.5) Par.?

sa vā agniṣṭomasad bhavati / (9.1) Par.?

yaśo vai somaḥ / (9.2) Par.?

tasmād yaś ca some labhate yaś ca nobhāv evāgacchato yaśa eva / (9.3) Par.?

etad draṣṭum āgacchanti / (9.4) Par.?

tad vā etad yaśo brāhmaṇāḥ samprasṛpyātman dadhate yad bhakṣayanti / (9.5) Par.?

sa ha yaśa eva bhavati ya evaṃ vidvān bhakṣayati // (9.6) Par.?

te vā ete sarpanta evāgniṣṭomasady etad yaśaḥ saṃnidhāya sarpanti te parāñco yaśaso bhavanti / (10.1) Par.?

tad eṣa parigṛhyaiva punar ātman yaśo dhatte / (10.2) Par.?

teṣāṃ haiṣa eva yaśasvitamo bhūtvā praiti ya evaṃ vidvān agniṣṭomasad bhavati // (10.3) Par.?

devāś ca vā asurāś cobhaye prājāpatyāḥ paspṛdhira etasmin yajñe prajāpatau pitari saṃvatsare 'smākam ayam bhaviṣyaty asmākam ayam bhaviṣyatīti // (11.1) Par.?

tato devā arcantaḥ śrāmyantaś ceruḥ / (12.1) Par.?

ta etad agniṣṭomasadyaṃ dadṛśuḥ / (12.2) Par.?

ta etenāgniṣṭomasadyena sarvaṃ yajñaṃ samavṛñjanta / (12.3) Par.?

antarāyann asurān yajñāt / (12.4) Par.?

tatho evaiṣa etenāgniṣṭomasadyena sarvaṃ yajñaṃ saṃvṛṅkte / (12.5) Par.?

antareti sapatnān yajñāt / (12.6) Par.?

tasmād vā agniṣṭomasad bhavati // (12.7) Par.?

taṃ gṛhītvottare havirdhāne sādayati / (13.1) Par.?

prāṇā vai grahā net prāṇān mohayānīti / (13.2) Par.?

upakīrṇe vā itarān grahān sādayaty athaitaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya // (13.3) Par.?

yad vā asyordhvaṃ nābhes tad asyaita ātmana uparīva vai tad yad ūrdhvaṃ nābher uparīvaitad yad upakīrṇam / (14.1) Par.?

tasmād upakīrṇe sādayaty athaitaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya // (14.2) Par.?

yad vā asyāvācīnaṃ nābhes tad asyaiṣa ātmanaḥ / (15.1) Par.?

adha iva vai tad yad avācīnaṃ nābheḥ / (15.2) Par.?

adha ivaitad yad vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya / (15.3) Par.?

tasmād etaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya sādayati // (15.4) Par.?

eṣa vai prajāpatir ya eṣa yajñas tāyate yasmād imāḥ prajāḥ prajātāḥ / (16.1) Par.?

etam v evāpyetarhy anu prajāyante / (16.2) Par.?

sa yān upakīrṇe sādayati tasmād yās tān anu prajāḥ prajāyante tā anyenātmano 'syāṃ pratitiṣṭhanti / (16.3) Par.?

yā vai śaphaiḥ pratitiṣṭhanti tā anyenātmano 'syāṃ pratitiṣṭhanti / (16.4) Par.?

atha yad etaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya sādayati tasmād yā etam anu prajāḥ prajāyante yā ātmanaivāsyāṃ pratitiṣṭhanti manuṣyāś ca śvāpadāś ca // (16.5) Par.?

tad vā etad asyā evānyad uttaraṃ karoti yad upakirati / (17.1) Par.?

sa yān upakīrṇe sādayati tasmād yās tān anu prajāḥ prajāyante tā anyenaivātmano 'syāṃ pratitiṣṭhanti śaphaiḥ // (17.2) Par.?

tad vā etad āhavanīye juhvati puroḍāśaṃ dhānāḥ karambhaṃ dadhy āmikṣām iti / (18.1) Par.?

tad yathā mukha āsiñced evaṃ tat / (18.2) Par.?

athaiṣa ekarūpa upaśeta āpa ivaiva / (18.3) Par.?

tasmād yad anena mukhena nānārūpam aśanam aśnāty athaitena prāṇenaikarūpam eva prasrāvayate 'pa ivaiva / (18.4) Par.?

atha yasmād dhruvo nāma // (18.5) Par.?

devā ha vai yajñaṃ tanvānās te 'surarakṣasebhya āsaṅgād bibhayāṃcakruḥ / (19.1) Par.?

tān dakṣiṇato 'surarakṣasāny āsejuḥ / (19.2) Par.?

teṣām etān dakṣiṇān grahān ujjaghnuḥ / (19.3) Par.?

apy etad dakṣiṇaṃ havirdhānam ujjaghnuḥ / (19.4) Par.?

athaitam eva na śekur uddhantum / (19.5) Par.?

tad uttaram eva havirdhānaṃ dakṣiṇaṃ havirdhānam adṛṃhat / (19.6) Par.?

tad yad etaṃ na śekur uddhantuṃ tasmād dhruvo nāma // (19.7) Par.?

taṃ vai gopāyanti / (20.1) Par.?

śiro vā eṣa etasyai gāyatryai / (20.2) Par.?

yajño vai gāyatrī / (20.3) Par.?

dvādaśa stotrāṇi / (20.4) Par.?

dvādaśa śastrāṇi / (20.5) Par.?

tac caturviṃśatiḥ / (20.6) Par.?

caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī / (20.7) Par.?

tasyā eṣa śiraḥ / (20.8) Par.?

śrīr vai śiraḥ / (20.9) Par.?

śrīr hi vai śiraḥ / (20.10) Par.?

tasmād yo 'rdhasya śreṣṭho bhavaty asāv amuṣyārdhasya śira ity āhuḥ / (20.11) Par.?

śreṣṭho ha vyatheta yad eṣa vyatheta / (20.12) Par.?

yajamāno vai śreṣṭhaḥ / (20.13) Par.?

ned yajamāno vyathātā iti tasmād vai gopāyanti // (20.14) Par.?

vatso vā eṣa etasyai gāyatryai / (21.1) Par.?

yajño vai gāyatrī / (21.2) Par.?

dvādaśa stotrāṇi / (21.3) Par.?

dvādaśa śastrāṇi / (21.4) Par.?

tac caturviṃśatiḥ / (21.5) Par.?

caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī / (21.6) Par.?

tasyā eṣa vatsaḥ / (21.7) Par.?

taṃ yad gopāyanti gopāyanti vā imān vatsān dohāya / (21.8) Par.?

yad idam payo duhra evam iyaṃ gāyatrī yajamānāya sarvān kāmān dohātā iti tasmād vai gopāyanti // (21.9) Par.?

atha yad adhvaryuś ca pratiprasthātā ca niś ca krāmataḥ pra ca padyete yathā baddhavatsopācared evam / (22.1) Par.?

etaṃ graham upācarataḥ / (22.2) Par.?

tam avanayati / (22.3) Par.?

gāyatrīm evaitat prasrāvayati / (22.4) Par.?

pratteyaṃ gāyatrī yajamānāya sarvān kāmān dohātā iti tasmād vā avanayati // (22.5) Par.?

so 'vanayati dhruvaṃ dhruveṇa manasā vācā somam avanayāmīti gṛhṇāmīti vāthā na indra id viśo 'sapatnāḥ samanasas karad iti / (23.1) Par.?

yathā na indra imāḥ prajā viśaḥ śriyai yaśase 'nnādyāyāsapatnāḥ saṃmanasaḥ karavad ity evaitad āha // (23.2) Par.?

athāto gṛhṇāty eva mūrdhānaṃ divo aratim pṛthivyā vaiśvānaram ṛta ā jātam agnim / (24.1) Par.?

kaviṃ samrājam atithiṃ janānām āsann ā pātraṃ janayanta devāḥ / (24.2) Par.?

upayāmagṛhīto 'si dhruvo 'si dhruvakṣitir dhruvāṇāṃ dhruvatamo 'cyutānām acyutakṣittama eṣa te yonir vaiśvānarāya tveti sādayati vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya / (24.3) Par.?

vaiśvānarāya hy enaṃ gṛhṇāti // (24.4) Par.?