Texts
Select a text:
Bibliography
Bibliography
Select a chapter:
(no revisions)
Show parallels Show headlines
Use dependency labeler
(no revisions)
Show parallels Show headlines
Use dependency labeler
Chapter id: 17244
- Click on a sentence to show its analysis
- Keep the mouse pointer over a lemma to show its meanings.
autpattika iti nityaṃ brūmaḥ // (1) Par.?
utpattir hi bhāva ucyate lakṣaṇayā // (2) Par.?
aviyuktaḥ śabdārthayor bhāvaḥ saṃbandhena notpannayoḥ paścāt saṃbandhaḥ // (3) Par.?
autpattikaḥ śabdasyārthena saṃbandhas tasyāgnihotrādilakṣaṇasya dharmasya nimittaṃ pratyakṣādibhir anavagatasya // (4) Par.?
katham upadeśo hi bhavati // (5) Par.?
upadeśa iti viśiṣṭasya śabdasyoccāraṇam // (6) Par.?
avyatirekaś ca bhavati tasya jñānasya // (7) Par.?
na hi tad utpannaṃ jñānaṃ viparyeti // (8) Par.?
yac ca nāma jñānam utpannaṃ na viparyeti na tac chakyate vaktuṃ naitad evam iti yathā vijñāyate na tathā bhavati yathaitan na vijñāyate tathaitad iti // (9) Par.?
anyad asya hṛdaye 'nyad vāci syāt // (10) Par.?
evaṃ vadato viruddham idam avagamyate 'sti nāsti ceti // (11) Par.?
tasmāt tat pramāṇam anapekṣatvāt // (12) Par.?
na hy evaṃ sati pratyayāntaram apekṣitavyaṃ puruṣāntaraṃ vā // (13) Par.?
svayaṃpratyayo hy asau // (14) Par.?
bādarāyaṇasyedaṃ mataṃ kīrtyate bādarāyaṇaṃ pūjayituṃ nātmīyaṃ mataṃ paryudasitum // (15) Par.?
vṛttikāras tv anyathemaṃ granthaṃ varṇayāṃcakāra tasya nimittaparīṣṭir ity evamādiṃ na parīkṣitavyaṃ nimittam // (16) Par.?
pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstram // (17) Par.?
atas tad api na parīkṣitavyam // (18) Par.?
nanu vyabhicārāt parīkṣitavyaṃ nimittam // (19) Par.?
śuktikā hi rajatavat prakāśate yatas tena pratyakṣaṃ vyabhicarati tanmūlatvāc cānumānādīny api // (20) Par.?
tatrāparīkṣya pravartamāno 'rthād vihanyeta anarthaṃ cāpnuyāt kadācit // (21) Par.?
naitad evam // (22) Par.?
yat pratyakṣaṃ na tad vyabhicarati // (23) Par.?
yad vyabhicarati na tat pratyakṣam // (24) Par.?
kiṃ tarhi pratyakṣam // (25) Par.?
tatsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma sat pratyakṣam // (26) Par.?
yadviṣayaṃ jñānaṃ tenaiva saṃprayoga indriyāṇāṃ puruṣasya buddhijanma sat pratyakṣam // (27) Par.?
yad anyaviṣayaṃ jñānam anyasaṃprayoge bhavati na tat pratyakṣam // (28) Par.?
kathaṃ punar idam avagamyata idam tatsaṃprayoga idam anyasaṃprayoga iti // (29) Par.?
yan nānyasaṃprayoge tat tatsaṃprayoge // (30) Par.?
etadviparītam anyasaṃprayoga iti // (31) Par.?
kathaṃ jñāyate yadā hi śuktikāyām api rajataṃ manyamāno rajatasaṃnikṛṣṭaṃ me cakṣur iti manyate bādhakaṃ hi yatra jñānam utpadyate naitad evaṃ mithyājñānam idam iti tad anyasaṃprayoge viparītaṃ tatsaṃprayoga iti // (32) Par.?
prāg bādhakajñānotpatteḥ katham avagamyate yadā na tatkāle samyagjñānasya mithyājñānasya ca kaścid viśeṣo yadā kṣudādibhir upahataṃ mano bhavatīndriyaṃ vā timirādibhiḥ saukṣmyādibhir vā bāhyo viṣayas tato mithyājñānam anupahateṣu samyagjñānam // (33) Par.?
indriyamano'rthasaṃnikarṣo hi jñānasya hetur asati tasmin ajñānāt // (34) Par.?
tadantargato doṣo mithyājñānasya hetuḥ // (35) Par.?
duṣṭeṣu hi jñānaṃ mithyā bhavati // (36) Par.?
katham avagamyate doṣāpagame saṃpratipattidarśanāt // (37) Par.?
kathaṃ duṣṭāduṣṭāvagama iti cet prayatnenānvicchanto na ced doṣam upalabhemahi pramāṇābhāvād aduṣṭam iti manyemahi // (38) Par.?
tasmād yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyayaḥ sa evāsamīcīnaḥ pratyayo nānya iti // (39) Par.?
nanu sarva eva nirālambanaḥ svapnavat pratyayaḥ // (40) Par.?
pratyayasya hi nirālambanatā svabhāva upalakṣitaḥ svapne // (41) Par.?
jāgrato 'pi stambha iti vā kuḍyam iti vā pratyaya eva bhavati // (42) Par.?
tasmāt so 'pi nirālambanaḥ // (43) Par.?
ucyate stambha iti jāgrato buddhiḥ supariniścitā kathaṃ viparyasiṣyati svapne 'py evam eva supariniścitāsīt prāk prabodhanāt // (44) Par.?
na tatra kaścid viśeṣa iti cen na svapne viparyayadarśanād aviparyayāc cetarasmin // (45) Par.?
tatsāmānyād itaratrāpi bhaviṣyatīti cet // (46) Par.?
yadi pratyayatvāt svapnapratyayasya mithyābhāvo jāgratpratyayasyāpi bhavitum arhati // (47) Par.?
atha pratītis tathābhāvasya hetur na śakyate pratyayād ayaṃ anya iti vaditum // (48) Par.?
anyatas tu svapnapratyayasya mithyābhāvo viparyayād avagataḥ // (49) Par.?
kuta iti cet // (50) Par.?
sanidrasya manaso daurbalyān nidrā mithyābhāvasya hetuḥ svapnādau svapnānte ca // (51) Par.?
suṣuptasya pratyayābhāva eva // (52) Par.?
acetayan eva hi suṣupta ity ucyate // (53) Par.?
tasmāj jāgrataḥ pratyayo na mithyeti // (54) Par.?
nanu jāgrato 'pi karaṇadoṣaḥ syād yadi syād avagamyeta // (55) Par.?
svapnadarśanakāle 'pi nāvagamyata iti cet // (56) Par.?
tan na // (57) Par.?
prabuddho hy avagacchati nidrākrāntaṃ me mana āsīd iti // (58) Par.?
śūnyas tu // (59) Par.?
katham arthajñānayor ākārabhedaṃ nopalabhāmahe // (60) Par.?
pratyakṣā ca no buddhiḥ // (61) Par.?
atas tadbhinnam artharūpaṃ nāma na kiṃcid astīti paśyāmaḥ // (62) Par.?
syād etad evaṃ yady arthākārā buddhiḥ syāt // (63) Par.?
nirākārā tu no buddhir ākāravān bāhyo 'rthaḥ // (64) Par.?
sa hi bahirdeśasambaddhaḥ pratyakṣam upalabhyate // (65) Par.?
arthaviṣayā hi pratyakṣabuddhir na buddhyantaraviṣayā // (66) Par.?
kṣaṇikā hi sā na buddhyantarakālam avasthāsyata iti // (67) Par.?
utpadyamānaivāsau jñāyate jñāpayati cārthāntaraṃ pradīpavad iti yady ucyeta tan na // (68) Par.?
na hy ajñāte 'rthe kaścid buddhim upalabhate jñāte tv anumānād avagacchati // (69) Par.?
tatra yaugapadyam anupapannam // (70) Par.?
nanūtpannāyām eva buddhāv artho jñāta ity ucyate nānutpannāyām // (71) Par.?
ataḥ pūrvaṃ buddhir utpadyate paścāj jñāto 'rthaḥ // (72) Par.?
nanu utpannāyām eva buddhāv artho jñāta ity ucyate nānutpannāyām // (73) Par.?
ataḥ pūrvaṃ buddhir utpadyate paścāj jñāto 'rthaḥ // (74) Par.?
satyam // (75) Par.?
pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyate // (76) Par.?
bhavati hi kadācid etad yaj jñāto 'rthaḥ so 'jñāta ity ucyate // (77) Par.?
na ca arthavyapadeśam antareṇa buddheḥ rūpopalambhanam // (78) Par.?
tasmān nāvyapadeśyā buddhir avyapadeśyaṃ ca naḥ pratyakṣam // (79) Par.?
tasmād apratyakṣā buddhiḥ // (80) Par.?
api ca kāmam ekarūpatve buddher evābhāvo na tv arthasya pratyakṣasya sataḥ // (81) Par.?
na caikarūpyam // (82) Par.?
nirākārām eva hi buddhim anumimīmahe sākāraṃ cārthaṃ pratyakṣam evāvagacchāmaḥ // (83) Par.?
tasmād arthālambanaḥ pratyayaḥ // (84) Par.?
api ca niyatanimittas tantuṣv evopādīyamāneṣu paṭapratyayaḥ // (85) Par.?
itarathā tantūpādāne 'pi kadācid ghaṭabuddhir avikalendriyasya syāt // (86) Par.?
na caivam asti // (87) Par.?
tasmān na nirālambanaḥ pratyayaḥ // (88) Par.?
ato na vyabhicarati pratyakṣam // (89) Par.?
anumānaṃ jñātasaṃbandhasya ekadeśadarśanād ekadeśāntare 'saṃnikṛṣṭe 'rthe buddhiḥ // (90) Par.?
tat tu dvividhaṃ pratyakṣatodṛṣṭasaṃbandhaṃ sāmānyatodṛṣṭasaṃbandhaṃ ca // (91) Par.?
tatra pratyakṣatodṛṣṭasaṃbandhaṃ yathā dhūmākṛtidarśanād agnyākṛtivijñānam // (92) Par.?
sāmānyatodṛṣṭasaṃbandhaṃ ca yathā devadattasya gatipūrvikāṃ deśāntaraprāptim upalabhyāditye 'pi gatismaraṇam // (93) Par.?
śāstraṃ śabdavijñānād asaṃnikṛṣṭe 'rthe vijñānam // (94) Par.?
upamānam api sādṛśyam asaṃnikṛṣṭe 'rthe buddhim utpādayati yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasya // (95) Par.?
arthāpattir api dṛṣṭaḥ śruto vārtho 'nyathā nopapadyata ity arthakalpanā yathā jīvato devadattasya gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasya adṛṣṭasya kalpanā // (96) Par.?
abhāvo 'pi pramāṇābhāvo nāstīty asyārthasyāsaṃnikṛṣṭasya // (97) Par.?
tasmāt prasiddhatvān na parīkṣitavyaṃ nimittam // (98) Par.?
nanu pratyakṣādīny anyāni bhavantu nāma pramāṇāni śabdas tu na pramāṇam // (99) Par.?
kuto 'nimittaṃ vidyamānopalambhanatvāt // (100) Par.?
animittam apramāṇaṃ śabdaḥ // (101) Par.?
yo hy upalambhanaviṣayo nopalabhyate sa nāsti yathā śaśasya viṣāṇam // (102) Par.?
upalambhanāni cendriyāṇi paśvādīnām // (103) Par.?
na ca paśukāmeṣṭyanantaraṃ paśava upalabhyante // (104) Par.?
ato neṣṭiḥ paśuphalā // (105) Par.?
karmakāle ca karmaphalena bhavitavyam // (106) Par.?
yatkālaṃ hi mardanaṃ tatkālaṃ mardanasukham // (107) Par.?
kālāntare phalaṃ dāsyatīti cen na na kālāntare phalam iṣṭer ity avagacchāmaḥ // (108) Par.?
kuto yadā tāvad asau vidyamānā āsīt tadā phalaṃ na dattavatī // (109) Par.?
yadā phalam utpadyate tadāsau nāsti // (110) Par.?
asatī ca kathaṃ dāsyaty api ca karmakāla eva phalaṃ śrūyate yāgaḥ karaṇam iti vākyād avagamyate karaṇaṃ ced utpannaṃ kāryeṇa bhavitavyam iti // (111) Par.?
pratyakṣaṃ ca phalakāraṇam anyad upalabhāmahe // (112) Par.?
na ca dṛṣṭe kāraṇe saty adṛṣṭaṃ kalpayituṃ śakyate pramāṇābhāvāt // (113) Par.?
evaṃ dṛṣṭāpacārasya vedasya svargādy api phalaṃ na bhavatīti manyāmahe // (114) Par.?
dṛṣṭaviruddham api bhavati kiṃcid vaidikaṃ vacanam // (115) Par.?
pātracayanaṃ vidhāyāha sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātīti pratyakṣaṃ śarīraṃ vyapadiśati // (116) Par.?
na ca tat svargaṃ lokaṃ yāti // (117) Par.?
pratyakṣaṃ hi tad dahyate // (118) Par.?
na caiṣa yātīti vidhiśabdaḥ // (119) Par.?
evaṃjātīyakaṃ ca pramāṇaviruddhaṃ vacanam apramāṇam ambuni majjanty alābūni grāvānaḥ plavanta iti yathā // (120) Par.?
tatsāmānyād agnihotrādicodanāsv apy anāśvāsaḥ // (121) Par.?
tasmān na codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ // (122) Par.?
autpattikas tu śabdasyārthena saṃbandhas tasya jñānam // (123) Par.?
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati // (124) Par.?
apauruṣeyaḥ śabdasyārthena saṃbandhas tasyāgnihotrādilakṣaṇasyārthasya jñānaṃ pratyakṣādibhir anavagamyamānasya // (125) Par.?
tathā ca codanālakṣaṇaḥ samyakpratyaya iti // (126) Par.?
pauruṣeye hi sati saṃbandhe yaḥ pratyayas tasya mithyābhāva āśaṅkyeta // (127) Par.?
parapratyayo hi tadā syāt // (128) Par.?
atha śabde bruvati kathaṃ mithyeti na hi tadānīm anyataḥ puruṣād avagamaḥ // (129) Par.?
bravītīty ucyate 'vabodhayati budhyamānasya nimittam bhavatīti // (130) Par.?
śabde cen nimittabhūte svayam avabudhyate kathaṃ vipralabdhaṃ brūyān naitad evam iti // (131) Par.?
na cāsya codanā syād vā na veti sāṃśayikaṃ pratyayam utpādayati // (132) Par.?
na ca mithyaitad iti kālāntare deśāntare 'vasthāntare puruṣāntare vā punar avyapadeśyaḥ pratyayo bhavati // (133) Par.?
yo 'py anyapratyayaviparyāsaṃ dṛṣṭvātrāpi viparyasiṣyatīty ānumānikaḥ pratyaya utpadyate so 'py anena pratyakṣeṇa pratyayena virudhyamāno bādhyate // (134) Par.?
tasmāc codanālakṣaṇa eva dharmaḥ // (135) Par.?
syād etad evaṃ naiva śabdasyārthenāsti saṃbandhaḥ kuto 'sya pauruṣeyatāpauruṣeyatā veti // (136) Par.?
kathaṃ syāc ced arthena saṃbandhaḥ kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇe syātāṃ yadi saṃśleṣalakṣaṇaṃ saṃbandham abhipretyocyate // (137) Par.?
kāryakāraṇanimittanaimittikāśrayāśrayibhāvayaunādayas tu saṃbandhāḥ śabdasyānupapannā eveti // (138) Par.?
ucyate yo 'tra vyapadeśyaḥ saṃbandhas tam ekaṃ na vyapadiśati bhavān pratyāyyasya pratyāyakasya ca yaḥ saṃjñāsaṃjñilakṣaṇaḥ saṃbandhas tam iti // (139) Par.?
āha yadi pratyāyakaḥ śabdaḥ prathamaśrutaḥ kiṃ na pratyāyayaty ucyate sarvatra no darśanaṃ pramāṇam // (140) Par.?
pratyāyaketi hi pratyayaṃ dṛṣṭvāvagacchāmo na prathamaśruta iti prathamaśravaṇe pratyayam adṛṣṭvā // (141) Par.?
yāvatkṛtvaḥ śrutād arthāvagamaḥ // (142) Par.?
yathā cakṣur draṣṭṛ na bāhyena prakāśena vinā prakāśayatīty adraṣṭṛ na bhavati // (143) Par.?
yadi prathamaśruto na pratyāyayati kṛtakas tarhi śabdasyārthena saṃbandhaḥ // (144) Par.?
kutaḥ svabhāvato hy asaṃbandhāv etau śabdārthau // (145) Par.?
mukhe hi śabdam upalabhāmahe bhūmāv artham // (146) Par.?
śabdo 'yaṃ na tv artho 'rtho 'yaṃ na śabda iti ca vyapadiśanti // (147) Par.?
rūpabhedo 'pi bhavati // (148) Par.?
gaur itīmaṃ śabdam uccārayanti sāsnādimantam artham avabudhyanta iti // (149) Par.?
pṛthagbhūtayoś ca yaḥ saṃbandhaḥ sa kṛtako dṛṣṭo yathā rajjughaṭayor iti // (150) Par.?
atha gaur ity atra kaḥ śabdo gakāraukāravisarjanīyā iti bhagavān upavarṣaḥ // (151) Par.?
śrotragrahaṇe hy arthe loke śabdaśabdaḥ prasiddhaḥ // (152) Par.?
te ca śrotragrahaṇāḥ // (153) Par.?
yady evam arthapratyayo nopapadyate // (154) Par.?
katham ekaikākṣaravijñāne hy artho nopalabhyate // (155) Par.?
na cākṣaravyatirikto 'nyaḥ kaścid asti samudāyo nāma yato 'rthapratipattiḥ syāt // (156) Par.?
yadā hi gakāro na tadaukārādivisarjanīyau // (157) Par.?
yadaukāravisarjanīyau na tadā gakāraḥ // (158) Par.?
ato gakārādivyatirikto 'nyo gośabdo 'sti yato 'rthapratipattiḥ syāt // (159) Par.?
antarhite 'pi śabde smaraṇād arthapratyaya iti cen na // (160) Par.?
smṛter api kṣaṇikatvād akṣarais tulyatā // (161) Par.?
pūrvavarṇajanitasaṃskārasahito 'ntyo varṇaḥ pratyāyaka ity adoṣaḥ // (162) Par.?
nanv evam api śabdād arthaṃ pratipadyāmaha iti laukikaṃ vacanam anupapannaṃ syāt // (163) Par.?
ucyate yadi nopapadyate 'nupapannaṃ nāma // (164) Par.?
na hi laukikaṃ vacanam anupapannam ity etāvatā pratyakṣādibhir anavagamyamāno 'rthaḥ śakyo 'bhyupagantum // (165) Par.?
laukikāni vacanāny upapannārthāny anupapannārthāni ca dṛśyante yathā devadatta gām abhyājety evamādīni daśa dāḍimāni ṣaḍ apūpā ity evamādīni ca // (166) Par.?
nanu ca śāstrakārā apy evam āhuḥ pūrvāparībhūtaṃ bhāvam ākhyāte nācaṣṭe vrajati pacatīty upakramaprabhṛty apavargaparyantam iti yathā // (167) Par.?
na śāstrakāravacanam apy alam imam artham apramāṇakam upapādayitum // (168) Par.?
api ca naivaitad anupapannārtham // (169) Par.?
akṣarebhyaḥ saṃskāraḥ saṃskārād arthapratipattir iti bhavanty arthapratipattāv akṣarāṇi nimittam // (170) Par.?
gauṇa eṣa śabda iti cen na gauṇo 'kṣareṣu nimittabhāvas tadbhāve bhāvāt tadabhāve cābhāvāt // (171) Par.?
athāpi gauṇaḥ syān na gauṇaḥ śabdo mā bhūd ity etāvatā pratyakṣādibhir anavagamyamāno 'rthaḥ śakyaḥ parikalpayitum // (172) Par.?
na hy agnir māṇavaka ity ukte 'gniśabdo gauṇo mā bhūd iti jvalana eva māṇavaka ity adhyavasīyate // (173) Par.?
na ca pratyakṣo gakārādibhyo 'nyo gośabda iti bhedadarśanābhāvād abhedadarśanāc ca // (174) Par.?
gakārādīni hi pratyakṣāṇi // (175) Par.?
tasmād gaur iti gakārādivisarjanīyāntaṃ padam akṣarāṇy eva // (176) Par.?
na tebhyo vyatiriktam anyat padaṃ nāma iti // (177) Par.?
nanu saṃskārakalpanāyām apy adṛṣṭakalpanā // (178) Par.?
ucyate śābdakalpanāyāṃ sā ca śabdakalpanā ca // (179) Par.?
tasmād akṣarāṇy eva padam // (180) Par.?
atha gaur ity asya śabdasya ko 'rthaḥ sāsnādiviśiṣṭākṛtir iti brūmaḥ // (181) Par.?
nanv ākṛtiḥ sādhyāsti vā na veti na pratyakṣā satī sādhyā bhavitum arhati // (182) Par.?
rucakaḥ svastiko vardhamānaka iti hi pratyakṣaṃ dṛśyate // (183) Par.?
vyāmoha iti cen na // (184) Par.?
nāsti pratyayaviparyāse vyāmoha iti śakyate vaktum // (185) Par.?
asaty apy arthāntara evaṃjātīyake bhavati pratyayaḥ paṅktir yūthaṃ vanam iti yatheti cen na // (186) Par.?
asaṃbaddham idaṃ vacanam upanyastam // (187) Par.?
kim asati vane vanapratyayo bhavatīti pratyakṣam eva ākṣipyate vṛkṣā api na santīti yady evaṃ pratyuktaḥ sa māhāyānikaḥ pakṣaḥ // (188) Par.?
atha kim ākṛtisadbhāvavādy upālabhyate siddhāntāntaraṃ te duṣyati // (189) Par.?
vane 'pi te 'sati vanapratyayaḥ prāpnotīti // (190) Par.?
evam api prakṛtaṃ dūṣayitum aśaknuvantas te siddhāntāntaradūṣaṇaṃ nigrahasthānam āpadyate 'sādhakatvāt // (191) Par.?
sa hi vakṣyati duṣyatu yadi duṣyati // (192) Par.?
kiṃ tena duṣṭena aduṣṭena vā prakṛtaṃ tvayā sādhitaṃ bhavati madīyo vā pakṣo dūṣito bhavatīti // (193) Par.?
na ca vṛkṣavyatiriktaṃ vanaṃ yasmān nopalabhyate tato vanaṃ nāstīty avagamyate // (194) Par.?
yadi vane 'nyena hetunā sadbhāvaviparītaḥ pratyaya utpadyate mithyaiṣa vanapratyaya ity ato vanaṃ nāstīty avagacchāmaḥ // (195) Par.?
na ca gavādiṣu pratyayo viparyeti // (196) Par.?
ato vaiṣamyam // (197) Par.?
atha vanādiṣu naiva pratyayaviparyāso na te na santīti // (198) Par.?
tasmād asaṃbaddhaḥ paṅktivanopanyāsaḥ // (199) Par.?
ata upapannaṃ jaiminivacanam ākṛtiḥ padārtha iti // (200) Par.?
yathā cākṛtiḥ śabdārthas tathopariṣṭān nipuṇataram upapādayiṣyāma iti // (201) Par.?
atha saṃbandhaḥ ka iti yat śabde vijñāte 'rtho vijñāyate // (202) Par.?
sa tu kṛtaka iti pūrvam upapāditam // (203) Par.?
tasmān manyāmahe kenāpi puruṣeṇa śabdānām arthaiḥ saha saṃbandhaṃ kṛtvā saṃvyavahartuṃ vedāḥ praṇītā iti // (204) Par.?
tad idānīm ucyate 'pauruṣeyatvāt saṃbandhasya siddham iti // (205) Par.?
kathaṃ punar idam avagamyate 'pauruṣeya eṣa saṃbandha iti puruṣasya saṃbandhur abhāvāt // (206) Par.?
kathaṃ saṃbandhā nāsti pratyakṣasya pramāṇasya abhāvāt tatpūrvakatvāc cetareṣām // (207) Par.?
nanu ciravṛttatvāt pratyakṣasya aviṣayo bhaved idānīntanānām // (208) Par.?
na hi ciravṛttaḥ san na smaryeta // (209) Par.?
na ca himavadādiṣu kūpārāmādivad asmaraṇaṃ bhavitum arhati // (210) Par.?
puruṣaviyogo hi teṣu bhavati deśotsādena kulotsādena vā // (211) Par.?
na tu śabdārthavyavahāraviyogaḥ puruṣānām asti // (212) Par.?
syād etat saṃbandhamātravyavahāriṇo niṣprayojanaṃ kartṛsmaraṇam anādriyamāṇāḥ puruṣā vismareyur iti // (213) Par.?
tan na // (214) Par.?
yadi hi puruṣaḥ kṛtvā saṃbandhaṃ vyavahārayed vyavahārakāle 'vaśyaṃ smartavyo bhavet // (215) Par.?
saṃpratipattau hi kartṛvyavahartror arthaḥ sidhyati na vipratipattau // (216) Par.?
na hi vṛddhiśabdenāpāṇiner vyavahārata ādaicaḥ pratīyeran pāṇinikṛtim ananumanyamānasya vā // (217) Par.?
tathā makāreṇāpy apiṅgalasya na sarvagurus trikaḥ pratīyeta piṅgalakṛtim ananumanyamānasya vā // (218) Par.?
tena kartṛvyavahartārau sampratipadyete // (219) Par.?
tena vedair vyavaharadbhir avaśyaṃ smaraṇīyaḥ saṃbandhasya kartā syād vyavahārasya ca // (220) Par.?
na hi vismṛte vṛddhir ādaij ity asya sūtrasya kartari vṛddhir yasyācām ādis tad vṛddham iti kiṃcit pratīyeta // (221) Par.?
tasmād asmaraṇād avagacchāmaḥ na kṛtvā saṃbandhaṃ vyavahārārthaṃ kenacid vedāḥ praṇītā iti // (222) Par.?
yady api ca vismaraṇam upapadyeta tathāpi na pramāṇam antareṇa saṃbandhāraṃ pratipadyemahi yathā vidyamānasyāpy anupalambhanaṃ bhavatīti naitāvatā vinā pramāṇena śaśaviṣāṇaṃ pratipadyemahi // (223) Par.?
tasmād apauruṣeyaḥ śabdasyārthena saṃbandha iti // (224) Par.?
nanv arthāpattyā saṃbandhāraṃ pratipadyemahi // (225) Par.?
na hi akṛtasaṃbandhāc chabdād arthaṃ pratipadyamānam upalabhāmahe // (226) Par.?
pratipadyeraṃś cet prathamaśravaṇe 'pi pratipadyeran // (227) Par.?
tadanupalambhanād avaśyaṃ bhavitavyaṃ saṃbandhreti manyāmaha iti cen na // (228) Par.?
siddhavad upadeśāt // (229) Par.?
yadi saṃbandhur abhāvān niyogato nārthā upalabhyeraṃs tato 'rthāpattyā saṃbandhāram avagacchāmaḥ // (230) Par.?
asti tv anyaḥ prakāraḥ // (231) Par.?
vṛddhānāṃ svārthena vyavaharamāṇānām upaśṛṇvanto bālāḥ pratyakṣam arthaṃ pratipadyamānā dṛśyante // (232) Par.?
te 'pi vṛddhā yadā bālā āsaṃs tadānyebhyo vṛddhebhyas te 'py anyebhya iti nāsty ādir ity evaṃ vā bhavet // (233) Par.?
athavā na kaścid eko 'pi śabdo 'rthena sambaddha āsīd atha kenacit saṃbandhāḥ pravartitā iti // (234) Par.?
atra vṛddhavyavahāre sati nārthād āpadyeta saṃbandhasya kartā // (235) Par.?
api ca vṛddhavyavahāravādinaḥ pratyakṣam upadiśanti kalpayantītare saṃbandhāram // (236) Par.?
na ca pratyakṣe pratyarthini kalpanā sādhvī // (237) Par.?
tasmāt saṃbandhur abhāvaḥ // (238) Par.?
avyatirekaś ca // (239) Par.?
yathāsmin deśe sāsnādimati gośabda evaṃ sarveṣu durgameṣv api // (240) Par.?
bahavaḥ saṃbandhāraḥ kathaṃ saṃgaṃsyante // (241) Par.?
eko 'pi na śaknuyāt // (242) Par.?
ato nāsti saṃbandhā // (243) Par.?
apara āhāvyatirekaś ca // (244) Par.?
na hi saṃbandhavyatiriktaḥ kaścit kālo 'sti yasmin na kaścid api śabdaḥ kenacid arthena sambaddha āsīt // (245) Par.?
kathaṃ saṃbandhakriyaiva hi nopapadyate // (246) Par.?
avaśyam anena saṃbandhaṃ kurvatā kenacic chabdena kartavyaḥ // (247) Par.?
yena kriyeta tasya kena kṛto 'thānyena kenacit kṛtas tasya keneti tasya keneti naivāvatiṣṭhate // (248) Par.?
tasmād avaśyam anena saṃbandhaṃ kurvatā akṛtasaṃbandhāḥ kecana śabdā vṛddhavyavahārasiddhā abhyupagantavyāḥ // (249) Par.?
asti ced vyavahārasiddhir na niyogataḥ saṃbandhrā bhavitavyam ity arthāpattir api nāsti // (250) Par.?
syād etad aprasiddhasaṃbandhā bālāḥ kathaṃ vṛddhebhyaḥ pratipadyanta iti // (251) Par.?
na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma // (252) Par.?
dṛṣṭā hi bālā vṛddhebhyaḥ pratipadyamānā na tv apratipannasaṃbandhāḥ saṃbandhasya kartuḥ // (253) Par.?
tasmād vaiṣamyam // (254) Par.?
arthe 'nupalabdhe // (255) Par.?
anupalabdhe ca devatādāv arthe 'narthakaṃ saṃjñākaraṇam aśakyaṃ ca // (256) Par.?
viśeṣān pratipattuṃ hi saṃjñāḥ kriyante viśeṣāṃś coddiśya // (257) Par.?
tad viśeṣeṣv ajñāyamāneṣūbhayam apy anavakᄆptam // (258) Par.?
tasmād apauruṣeyaḥ śabdasyārthena saṃbandhaḥ // (259) Par.?
ataś ca tat pramāṇam anapekṣatvāt // (260) Par.?
na hy evaṃ sati puruṣāntaraṃ pratyayāntaraṃ vā apekṣate // (261) Par.?
tasmāc codanālakṣaṇa eva dharmo nānyalakṣaṇaḥ // (262) Par.?
bādarāyaṇagrahaṇam uktam // (263) Par.?
atha yad uktam animittaṃ śabdaḥ // (264) Par.?
karmakāle phalādarśanāt kālāntare ca karmābhāvāt pramāṇaṃ nāstīti tad ucyate na syāt pramāṇaṃ yadi pañcaiva pramāṇāny abhaviṣyan // (265) Par.?
yena yena hi pramīyate tat tat pramāṇam // (266) Par.?
śabdenāpi pramīyate tataḥ śabdo 'pi pramāṇaṃ yathaiva pratyakṣam // (267) Par.?
na ca pramāṇenāvagataṃ pramāṇāntareṇānavagatam ity etāvatānavagataṃ bhavati // (268) Par.?
na caivaṃ śrūyate kṛte karmaṇi tāvaty eva phalaṃ bhavati kiṃ tu karmaṇā phalaṃ prāpyata iti // (269) Par.?
yac ca kālāntare phalasyānyat pratyakṣaṃ kāraṇam astīti naiṣa doṣaḥ // (270) Par.?
tac caiva hi tatra kāraṇaṃ śabdaś ceti // (271) Par.?
yat tu pratyakṣaviruddhaṃ vacanam upanyastaṃ sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātīti pratyakṣaṃ śarīraṃ vyapadiśatīti // (272) Par.?
tad ucyate śarīrasaṃbandhād yasya tac charīraṃ so 'pi tair yajñāyudhair yajñāyudhīty ucyate // (273) Par.?
āha ko 'sāv anyo nainam upalabhāmahe // (274) Par.?
nanu prāṇādibhir enam upalabhāmahe // (275) Par.?
yo 'sau prāṇity apānity ucchvasiti nimiṣatītyādi ceṣṭitavān so 'tra śarīre yajñāyudhīti // (276) Par.?
nanu śarīram eva prāṇity apāniti ca na prāṇādayaḥ śarīraguṇāḥ // (277) Par.?
śarīraguṇavidharmāṇo hi te 'yāvaccharīrabhāvitvāt // (278) Par.?
yāvaccharīraṃ tāvad asya guṇā rūpādayaḥ // (279) Par.?
prāṇādayas tu saty api śarīre na bhavanti // (280) Par.?
ato na śarīraguṇāḥ prāṇādayaḥ // (281) Par.?
sukhādayaś ca svayam upalabhyante na rūpādaya iva śarīraguṇāḥ pareṇāpi // (282) Par.?
tasmāc charīraguṇavaidharmyād anyaḥ śarīrād yajñāyudhīti // (283) Par.?
āha kuta eṣaḥ saṃpratyayaḥ sukhādibhyo 'nyas tadvān astīti // (284) Par.?
na hi sukhādipratyākhyānena tasya svarūpam upalabhāmahe // (285) Par.?
tasmāc chaśaviṣāṇavad asau nāsti // (286) Par.?
athocyate tena vinā kasya sukhādaya iti na kasyacid apīti vakṣyāmaḥ // (287) Par.?
na hi yo ya upalabhyate tasya tasya saṃbandhinā bhavitavyam // (288) Par.?
yasya saṃbandho 'py upalabhyate saṃbandhī ca tasyāyaṃ saṃbandhīti gamyate // (289) Par.?
na hi candramasam ādityaṃ vopalabhya saṃbandhyantarānveṣaṇā bhavati kasyāyam iti // (290) Par.?
na kasyacid apīty avadhāryate // (291) Par.?
tasmān na sukhādibhyo 'nyas tadvān astīti // (292) Par.?
athopalabdhasyāvaśyaṃ kalpayitavyaḥ saṃbandhī bhavet tata ātmānam apy anena prakāreṇopalabhya kasyāyam iti saṃbandhyantaram anviṣyema // (293) Par.?
tam api kalpayitvānyam api kalpayitvānyam ity anavasthaiva syāt // (294) Par.?
atha kaṃcit kalpayitvā na saṃbandhyantaram api kalpayiṣyasi tāvaty eva viraṃsyasi tāvatā ca paritokṣyasi tato vijñāna eva parituṣya tāvaty eva virantum arhasi // (295) Par.?
atrocyate yadi vijñānād anyo vijñātā nāsti kas tarhi jānātīty ucyate jñānasya kartur abhidhānam anena śabdenopapadyate // (296) Par.?
tad eṣa śabdo 'rthavān kartavya iti jñānād vyatiriktam ātmānaṃ kalpayiṣyāma iti // (297) Par.?
āha devā enaṃ śabdam arthavantaṃ kalpayiṣyanti yadi kalpayitavyaṃ maṃsyante // (298) Par.?
bahavaḥ khalv iha janā asty ātmāsty ātmety ātmasattāvādina eva śabdasya pratyakṣavaktāro bhavanti tathāpi nātmasattāṃ kalpayituṃ ghaṭante kim aṅga punar jānātīti parokṣaśabdadarśanāt // (299) Par.?
tasmād asad etat // (300) Par.?
ucyata icchayātmānam upalabhāmahe // (301) Par.?
katham upalabdhapūrve hy abhiprete bhavatīcchā nānupalabdhapūrve // (302) Par.?
yathā merum uttareṇa yāny asmajjātīyair anupalabdhapūrvāṇi svādūni vṛkṣaphalāni na tāni praty asmākam icchā bhavati // (303) Par.?
no khalv anyena puruṣeṇopalabdhe 'pi viṣaye 'nyasyānupalabdhur icchā bhavati // (304) Par.?
bhavati cānyedyur upalabdhe 'paredyur icchā // (305) Par.?
atas tenopalambhanena samānakartṛkā sety avagacchāmaḥ // (306) Par.?
yadi vijñānamātram evedam upalambhakam abhaviṣyat pradhvaste tasmin kasyāparedyur icchābhaviṣyat // (307) Par.?
atha vijñānād anyo vijñātā nityas tata ekasmin ahani ya upalabdhāparedyur api sa evaiṣiṣyati // (308) Par.?
itarathecchānupapannā syāt // (309) Par.?
atrāhānupapannam iti naḥ kva saṃpratyayo yan na pramāṇenāvagatam // (310) Par.?
vijñānāt tāvad anyan nopalabhāmahe // (311) Par.?
yac ca nopalabhāmahe tac chaśaviṣāṇavad eva nāstīty avagacchāmaḥ // (312) Par.?
na ca tasmin asati vijñānasadbhāvo 'nupapannaḥ pratyakṣāvagatatvād eva // (313) Par.?
kṣaṇikatvaṃ cāsya pratyakṣapūrvakam eva // (314) Par.?
na ca jñātari vijñānād anyasmin asati jñāne cānitye aparedyur icchānupapannā pratyakṣāvagatatvād eva // (315) Par.?
no khalv apy etad dṛṣṭaṃ ya evānyedyur upalabdhā sa evāparedyur eṣiteti // (316) Par.?
idaṃ tu dṛṣṭaṃ yat kvacid anyena dṛṣṭam anya icchati kvacin na // (317) Par.?
samānāyāṃ santatāv anya icchati santatyantare necchatīti // (318) Par.?
tasmān na sukhādivyatirikto 'nyo 'stīti // (319) Par.?
atrocyate na hy asmartāra icchantīty upapadyate // (320) Par.?
na cādṛṣṭapūrve smṛtir bhavati // (321) Par.?
tasmāt kṣaṇike vijñānaskandhamātre smṛtir anupapanneti // (322) Par.?
atrāha smṛtir apīcchāvat // (323) Par.?
pūrvavijñānasadṛśaṃ vijñānaṃ pūrvavijñānaviṣayaṃ vā smṛtir ity ucyate // (324) Par.?
tac ca draṣṭari vinaṣṭe 'py aparedyur utpadyamānaṃ nānupapannaṃ pratyakṣāvagatatvād eva // (325) Par.?
anyasmin skandhaghane 'nyena skandhaghanena yaj jñānaṃ tat tatsantatijenānyenopalabhyate nātatsantatijena // (326) Par.?
tasmāc chūnyāḥ skandhaghanā iti // (327) Par.?
athāsminn arthe brāhmaṇaṃ bhavati vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinaśyati na pretya saṃjñāstīti // (328) Par.?
atrocyate naitad evam // (329) Par.?
anyedyur dṛṣṭe 'paredyur aham idam adarśam iti bhavati pratyayaḥ // (330) Par.?
pratyagātmani caitad bhavati na paratra // (331) Par.?
paro hy asau yo 'nyedyur dṛṣṭavān // (332) Par.?
tasmāt tadvyatirikto 'nyo 'sti yatrāyam ahaṃśabdaḥ // (333) Par.?
āha paratrāpy ahaṃśabdo bhaktyā dṛśyate tad yathāham eva putro 'ham eva devadatto 'ham eva gacchāmīti // (334) Par.?
atrocyate na vayam aham itīmaṃ śabdaṃ prayujyamānam anyasminn arthe hetutvena vyapadiśāmaḥ kiṃ tarhi śabdād vyatiriktaṃ pratyabhijñāpratyayam // (335) Par.?
pratīmo hi vayam imam arthaṃ vayam evānyedyur upalabhāmahe vayam evādya smarāma iti // (336) Par.?
tasmād vayam imam artham avagacchāmo vayam eva hyo vayam evādyeti // (337) Par.?
ye cāmī hyo 'dya ca na te vinaṣṭāḥ // (338) Par.?
athāpy asminn arthe brāhmaṇaṃ bhavati // (339) Par.?
sa vā ayam ātmeti prakṛtyāmananty aśīryo na hi śīryata iti // (340) Par.?
tathāvināśī vā are 'yam ātmānucchittidharmā iti // (341) Par.?
vinaśvaraṃ ca vijñānam // (342) Par.?
tasmād vinaśvarād anyaḥ sa ity avagacchāmaḥ // (343) Par.?
na ca śakyam evam avagantuṃ yathopalabhyante 'rthā na tathā bhavanti yathā na khalu nopalabhyante tathā bhavantīti // (344) Par.?
tathā hi sati śaśo nāsti śaśasya viṣāṇam astīty avagamyeta // (345) Par.?
na cāhaṃpratyayo vyāmoha iti śakyate vaktuṃ bādhakapratyayābhāvāt // (346) Par.?
tasmāt sukhādibhyo vyatirikto 'sti // (347) Par.?
evaṃ cet sa eva yajñāyudhīti vyapadiśyate // (348) Par.?
āha yadi vijñānād anyad asti vijñātṛ vijñānam apāsya tan nidarśyatām idam tad īdṛśaṃ ceti // (349) Par.?
na ca tan nidarśyate // (350) Par.?
tasmān na tato 'nyad astīti // (351) Par.?
atrocyate svasaṃvedyaḥ sa bhavati // (352) Par.?
nāsāv anyena śakyate draṣṭum // (353) Par.?
katham asau nidarśyeteti // (354) Par.?
yathā ca kaścic cakṣuṣmān svayaṃ rūpaṃ paśyati na ca śaknoty anyasmai jātyandhāya tan nidarśayituṃ na ca tan na śakyate nidarśayitum ity etāvatā nāstīty avagamyata evam asau puruṣaḥ svayam ātmānam upalabhate na cānyasmai śaknoti darśayitum anyasya draṣṭus taṃ puruṣaṃ prati darśanaśaktyabhāvāt // (355) Par.?
so 'py anyaḥ puruṣaḥ svayam ātmānam upalabhate na parātmānam // (356) Par.?
tena sarve svena svenātmanā ātmānam upalabhamānāḥ santy eva yady api parapuruṣair nopalabhyanta iti // (357) Par.?
athāsmin arthe brāhmaṇaṃ bhavati śāntāyāṃ vāci kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa ātmajyotiḥ saṃrāḍ iti hovāceti // (358) Par.?
pareṇa nopalabhyata ity atrāpi brāhmaṇaṃ bhavaty agṛhyo na hi gṛhyata iti // (359) Par.?
pareṇa na gṛhyata ity etadabhiprāyam etat // (360) Par.?
kutaḥ svayaṃjyotiṣṭvavacanāt // (361) Par.?
atrāpi brāhmaṇaṃ bhavaty atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavatīti // (362) Par.?
kena punar upāyenāyam anyasmai kathyata ity atrāpy upāye brāhmaṇaṃ bhavati sa eṣa neti nety ātmeti hovāceti // (363) Par.?
asāv ayam evaṃrūpa iti na śakyate nidarśayitum // (364) Par.?
yac ca paraḥ paśyati tatpratiṣedhas tasyopadeśopāyaḥ // (365) Par.?
śarīraṃ paraḥ paśyati // (366) Par.?
tenātmopadiśyate // (367) Par.?
śarīraṃ nātmā // (368) Par.?
asti śarīrād anyaḥ sa cātmeti śarīrapratiṣedhenātmopadiśyate // (369) Par.?
tathā prāṇādayo nātmāna iti tatpratiṣedhena tebhyo 'nya upadiśyate // (370) Par.?
tathā parasthāḥ sukhādayaḥ pareṇa liṅgair upalabhyante // (371) Par.?
te 'pi nātmāna iti tatpratiṣedhena tebhyo 'nya upadiśyate // (372) Par.?
yaḥ svayaṃ paśyati na tato 'nyaḥ puruṣa ity etad api puruṣapravṛttyānumīyate yadāsau puruṣaḥ pūrvedyuḥ sāmikṛtānām arthānāṃ pratisamādhāne śeṣānuṣṭhāne ca yatate 'taḥ pravṛttyāvagamyate nūnam asāv anityān nityam avagacchatīti // (373) Par.?
upamānāc copadiśyate yādṛśaṃ bhavān svayam ātmānaṃ paśyaty anenopamānenāvagacchāham api tādṛśam eva paśyāmīti yathā kaścid ātmīyāṃ vedanāṃ parasmā ācakṣīta dahyamānasyeva me bhavati yātyamānasyeva me bhavati rudhyamānasyeva me bhavatīti // (374) Par.?
ataḥ svayam avagamyamānatvād asti tadvyatiriktaḥ puruṣa iti // (375) Par.?
yad apy ucyate vijñānam apāsya tan nidarśyatām iti yady upāyam eva niṣedhasi na śakyam upāyam antareṇopeyam upetum // (376) Par.?
ayam evābhyupāyo jñātavyānām arthānāṃ yo yathā jñāyate sa tatheti // (377) Par.?
tad yathā kaḥ śuklo nāma yatra śuklatvam asti // (378) Par.?
kiṃ śuklatvaṃ nāma yatra śuklaśabdapravṛttiḥ // (379) Par.?
kva tasya pravṛttir yac chuklaśabda uccarite pratīyate // (380) Par.?
tasmān na vijñānaṃ pratyākhyāya kasyacid rūpaṃ nidarśayituṃ śakyam // (381) Par.?
na ca niyogataḥ pratyaye pratīte pratyayārthaḥ pratīto bhavati // (382) Par.?
apratīte 'pi hi pratyaye saty arthaḥ pratīyata eva // (383) Par.?
na hi vijñānaṃ pratyakṣaṃ vijñeyo 'rthaḥ pratyakṣa ity etat pūrvam evoktam // (384) Par.?
tad avaśyakartavye 'pahnave kāmaṃ vijñānam apahnūyeta nārtha ity etad apy uktam eva // (385) Par.?
tasmād asti sukhādibhyo 'nyo nityaḥ puruṣa iti // (386) Par.?
atha yad uktaṃ vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinaśyati na pretya saṃjñāstīty atrocyate 'traiva mā bhagavān mohāntam āpīpadad iti paricodanottarakāle 'pahnutya mohāntābhiprāyam asya vacanasya varṇitavān na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmy avināśī vā are 'yam ātmānucchittidharmā mātrāsaṃsargas tv asya bhavatīti // (387) Par.?
tasmān na vijñānamātram // (388) Par.?
tasmād vaiṣamyam // (389) Par.?
yad uktaṃ na caiṣa yātīti vidhiśabda iti mā bhūd vidhiśabdaḥ // (390) Par.?
svargakāmo yajeteti vacanāntareṇāvagatam anuvadiṣyate // (391) Par.?
tasmād avirodhaḥ // (392) Par.?
Duration=0.76858997344971 secs.