Texts

Help

Select a text:
Bibliography
Select a chapter:
 1 revision
Associated topic(s): Yoga

Show parallels  Show headlines
Use dependency labeler
Chapter id: 7243
  • Click on a sentence to show its analysis
  • Keep the mouse pointer over a lemma to show its meanings.
saṃjaya uvāca / (1.1) Par.?
saṃjaya
n.s.m.
vac.
3. sg., Perf.
root
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam / (1.2) Par.?
tad
ac.s.m.
tathā
indecl.
kṛpā
i.s.f.
∞ āviś
PPP, ac.s.m.
→ viṣad (1.3) [conj]
← vac (1.3) [iobj (2)]
∞ aśru
comp.
∞ pṛ
PPP, comp.
∞ ākula
comp.
∞ īkṣaṇa
ac.s.m.
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ // (1.3) Par.?
viṣad
Pre. ind., ac.s.m.
← āviś (1.2) [conj (2)]
∞ idam
ac.s.n.
vākya
ac.s.n.
∞ vac
3. sg., Perf.
root
→ āviś (1.2) [iobj]
śrībhagavānuvāca / (2.1) Par.?
śrī
comp.
∞ bhagavant
n.s.m.
∞ vac.
3. sg., Perf.
root
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam / (2.2) Par.?
kutas
indecl.
∞ tvad
ac.s.a.
kaśmala
n.s.n.
→ juṣ (2.3) [acl]
∞ idam
n.s.n.
viṣama
l.s.n.
samupasthā
PPP, n.s.n.
root
→ arjuna (2.3) [vocative]
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna // (2.3) Par.?
an
indecl.
∞ ārya
comp.
∞ juṣ
PPP, n.s.n.
← kaśmala (2.2) [acl (1)]
∞ a
indecl.
∞ svargya
n.s.n.
∞ a
indecl.
∞ kīrti
comp.
∞ kara
n.s.n.
∞ arjuna.
v.s.m.
← samupasthā (2.2) [vocative (1)]
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate / (3.1) Par.?
klaibya
ac.s.n.

indecl.
sma
indecl.
gam
2. sg., Aor. inj.
root
pārtha.
v.s.m.
na
indecl.
∞ etad
n.s.n.
∞ tvad
l.s.a.
∞ upapad.
3. sg., Pre. ind.
root
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa // (3.2) Par.?
kṣudra
ac.s.n.
∞ daurbalya
ac.s.n.
tyaj
Abs., indecl.
∞ utthā
2. sg., Pre. imp.
root
arjuna uvāca / (4.1) Par.?
arjuna
n.s.m.
vac.
3. sg., Perf.
root
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana / (4.2) Par.?
katham
indecl.
← pratiyudh (4.3) [advmod (3)]
bhīṣma
ac.s.m.
→ arha (4.3) [acl]
← pratiyudh (4.3) [obj (3)]
∞ mad
n.s.a.
← pratiyudh (4.3) [nsubj (3)]
saṃkhya
l.s.n.
← pratiyudh (4.3) [obl (3)]
droṇa
ac.s.m.
ca
indecl.
madhusūdana
v.s.m.
→ sūdana (4.3) [appos]
← pratiyudh (4.3) [vocative (3)]
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana // (4.3) Par.?
iṣu
i.p.m.
pratiyudh
1. sg., Fut.
root
→ mad (4.2) [nsubj]
→ saṃkhya (4.2) [obl]
→ madhusūdana (4.2) [vocative]
→ katham (4.2) [advmod]
→ bhīṣma (4.2) [obj]
pūjā
comp.
∞ arha
ac.d.m.
← bhīṣma (4.2) [acl (3)]
∞ ari
comp.
∞ sūdana.
v.s.m.
← madhusūdana (4.2) [appos (3)]
gurūnahatvā hi mahānubhāvāñśreyo bhoktuṃ bhaikṣamapīha loke / (5.1) Par.?
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogānrudhirapradigdhān // (5.2) Par.?
na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ / (6.1) Par.?
yāneva hatvā na jijīviṣāmaste 'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ // (6.2) Par.?
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ / (7.1) Par.?
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam // (7.2) Par.?
na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām / (8.1) Par.?
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam // (8.2) Par.?
saṃjaya uvāca / (9.1) Par.?
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapa / (9.2) Par.?
evam
indecl.
∞ vac
Abs., indecl.
→ vac (9.3) [conj]
← bhū (9.3) [advcl]
guḍākeśa
n.s.m.
← bhū (9.3) [nsubj]
paraṃtapa
v.s.m.
← bhū (9.3) [vocative]
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha // (9.3) Par.?
na
indecl.
yudh
1. sg., Fut.
iti
indecl.
govinda
ac.s.m.
∞ vac
Abs., indecl.
← vac (9.2) [conj]
bhū
3. sg., Perf.
root
→ guḍākeśa (9.2) [nsubj]
→ vac (9.2) [advcl:temp]
→ paraṃtapa (9.2) [vocative]
ha.
indecl.
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata / (10.1) Par.?
tad
ac.s.m.
← viṣad (10.2) [det (2)]
∞ vac
3. sg., Perf.
root
→ vacas (10.2) [obj]
→ viṣad (10.2) [iobj]
prahas
Pre. ind., n.s.m.
∞ iva
indecl.
bhārata
v.s.m.
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ // (10.2) Par.?
senā
g.d.f.
∞ ubhaya
g.d.f.
∞ madhya
l.s.n.
viṣad
Pre. ind., ac.s.m.
→ tad (10.1) [det]
← vac (10.1) [iobj (2)]
∞ idam
ac.s.n.
vacas.
ac.s.n.
← vac (10.1) [obj (2)]
śrībhagavānuvāca / (11.1) Par.?
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase / (11.2) Par.?
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ // (11.3) Par.?
gatāsu
ac.p.m.
∞ a
indecl.
∞ gatāsu
ac.p.m.
∞ ca
indecl.
na
indecl.
∞ anuśuc
3. pl., Pre. ind.
root
na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ / (12.1) Par.?
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param // (12.2) Par.?
dehino 'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā / (13.1) Par.?
tathā dehāntaraprāptir dhīrastatra na muhyati // (13.2) Par.?
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ / (14.1) Par.?
āgamāpāyino 'nityās tāṃstitikṣasva bhārata // (14.2) Par.?
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha / (15.1) Par.?
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate // (15.2) Par.?
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ / (16.1) Par.?
ubhayorapi dṛṣṭo 'ntastvanayostattvadarśibhiḥ // (16.2) Par.?
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam / (17.1) Par.?
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati // (17.2) Par.?
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ / (18.1) Par.?
anāśino 'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata // (18.2) Par.?
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam / (19.1) Par.?
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate // (19.2) Par.?
na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ / (20.1) Par.?
na
indecl.
jan
3. sg., Pre. ind.
root
mṛ
3. sg., Ind. pass.

indecl.
kadācid
indecl.
∞ na
indecl.
∞ idam
n.s.m.
bhū
Abs., indecl.
bhū
3. sg., periphr. fut.

indecl.
na
indecl.
bhūyas.
indecl.
ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre // (20.2) Par.?
aja
n.s.m.
nitya
n.s.m.
idam
n.s.m.
purāṇa
n.s.m.
na
indecl.
han
3. sg., Ind. pass.
root
han
Ind. pass., l.s.n.
śarīra.
l.s.n.
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam / (21.1) Par.?
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam // (21.2) Par.?
katham
indecl.
tad
n.s.m.
puruṣa
n.s.m.
pārtha
v.s.m.
ka
ac.s.m.
ghātay
3. sg., Pre. ind.
root
han
3. sg., Pre. ind.
ka.
ac.s.m.
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro 'parāṇi / (22.1) Par.?
vāsas
ac.p.n.
jīrṇa
ac.p.n.
yathā
indecl.
vihā
Abs., indecl.
nava
ac.p.n.
grah
3. sg., Pre. ind.
← saṃyā (22.2) [advcl]
nara
n.s.m.
apara
ac.p.n.
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī // (22.2) Par.?
tathā
indecl.
śarīra
ac.p.n.
vihā
Abs., indecl.
jīrṇa
ac.p.n.
∞ anya
ac.p.n.
saṃyā
3. sg., Pre. ind.
root
→ grah (22.1) [advcl]
nava
ac.p.n.
dehin.
n.s.m.
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ / (23.1) Par.?
na
indecl.
∞ enad
ac.s.m.
chid
3. pl., Pre. ind.
root
śastra.
n.p.n.
na
indecl.
∞ enad
ac.s.m.
dah
3. sg., Pre. ind.
root
pāvaka.
n.s.m.
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ // (23.2) Par.?
acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca / (24.1) Par.?
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo 'yaṃ sanātanaḥ // (24.2) Par.?
avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yamucyate / (25.1) Par.?
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi // (25.2) Par.?
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam / (26.1) Par.?
tathāpi tvaṃ mahābāho nainaṃ śocitumarhasi // (26.2) Par.?
jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca / (27.1) Par.?
tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitumarhasi // (27.2) Par.?
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata / (28.1) Par.?
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā // (28.2) Par.?
āścaryavatpaśyati kaścidenam āścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ / (29.1) Par.?
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit // (29.2) Par.?
dehī nityam avadhyo 'yaṃ dehe sarvasya bhārata / (30.1) Par.?
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi // (30.2) Par.?
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi / (31.1) Par.?
dharmyāddhi yuddhācchreyo 'nyatkṣatriyasya na vidyate // (31.2) Par.?
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam / (32.1) Par.?
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam // (32.2) Par.?
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi / (33.1) Par.?
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi // (33.2) Par.?
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām / (34.1) Par.?
saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate // (34.2) Par.?
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ / (35.1) Par.?
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam // (35.2) Par.?
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ / (36.1) Par.?
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim // (36.2) Par.?
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm / (37.1) Par.?
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ // (37.2) Par.?
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau / (38.1) Par.?
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi // (38.2) Par.?
eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tvimāṃ śṛṇu / (39.1) Par.?
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi // (39.2) Par.?
nehābhikramanāśo 'sti pratyavāyo na vidyate / (40.1) Par.?
svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt // (40.2) Par.?
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana / (41.1) Par.?
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo 'vyavasāyinām // (41.2) Par.?
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ / (42.1) Par.?
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ // (42.2) Par.?
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām / (43.1) Par.?
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati // (43.2) Par.?
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām / (44.1) Par.?
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate // (44.2) Par.?
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna / (45.1) Par.?
nirdvaṃdvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān // (45.2) Par.?
yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake / (46.1) Par.?
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ // (46.2) Par.?
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana / (47.1) Par.?
mā karmaphalaheturbhūr mā te saṅgo 'stvakarmaṇi // (47.2) Par.?
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya / (48.1) Par.?
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate // (48.2) Par.?
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjaya / (49.1) Par.?
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ // (49.2) Par.?
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte / (50.1) Par.?
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam // (50.2) Par.?
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ / (51.1) Par.?
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam // (51.2) Par.?
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati / (52.1) Par.?
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca // (52.2) Par.?
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā / (53.1) Par.?
samādhāvacalā buddhis tadā yogamavāpsyasi // (53.2) Par.?
arjuna uvāca / (54.1) Par.?
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava / (54.2) Par.?
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim // (54.3) Par.?
śrībhagavānuvāca / (55.1) Par.?
śrī
comp.
∞ bhagavant
n.s.m.
∞ vac.
3. sg., Perf.
root
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān / (55.2) Par.?
prahā
3. sg., Pre. ind.
← vac (55.3) [advcl (3)]
yadā
indecl.
kāma
ac.p.m.
∞ sarva
ac.p.m.
∞ pārtha
v.s.m.
manas
comp.
∞ gam,
PPP, ac.p.m.
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate // (55.3) Par.?
ātman
l.s.m.
∞ eva
indecl.
∞ ātman
i.s.m.
tuṣ
PPP, n.s.m.
sthā
PPP, comp.
∞ prajñā
n.s.m.
∞ tadā
indecl.
∞ vac.
3. sg., Ind. pass.
root
→ prahā (55.2) [advcl]
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ / (56.1) Par.?
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate // (56.2) Par.?
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham / (57.1) Par.?
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā // (57.2) Par.?
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ / (58.1) Par.?
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā // (58.2) Par.?
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ / (59.1) Par.?
rasavarjaṃ raso 'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate // (59.2) Par.?
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ / (60.1) Par.?
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ // (60.2) Par.?
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ / (61.1) Par.?
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā // (61.2) Par.?
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate / (62.1) Par.?
saṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho 'bhijāyate // (62.2) Par.?
krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ / (63.1) Par.?
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati // (63.2) Par.?
rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran / (64.1) Par.?
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati // (64.2) Par.?
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate / (65.1) Par.?
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate // (65.2) Par.?
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā / (66.1) Par.?
na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham // (66.2) Par.?
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano 'nuvidhīyate / (67.1) Par.?
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi // (67.2) Par.?
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ / (68.1) Par.?
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā // (68.2) Par.?
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī / (69.1) Par.?
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ // (69.2) Par.?
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat / (70.1) Par.?
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī // (70.2) Par.?
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ / (71.1) Par.?
nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati // (71.2) Par.?
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati / (72.1) Par.?
sthitvāsyāmantakāle 'pi brahmanirvāṇamṛcchati // (72.2) Par.?
Duration=0.42816710472107 secs.