Texts
Select a text:
Bibliography
Bibliography
Select a chapter:
(no revisions)
Show parallels Show headlines
Use dependency labeler
(no revisions)
Show parallels Show headlines
Use dependency labeler
Chapter id: 17552
- Click on a sentence to show its analysis
- Keep the mouse pointer over a lemma to show its meanings.
tataḥ prātaḥ punā ratnaprabhāsadmani taṃ sthitam / (1.1) Par.?
naravāhanadattaṃ te gomukhādyā upāgaman // (1.2) Par.?
marubhūtiḥ sa tu manākpītāsavamadālasaḥ / (2.1) Par.?
baddhapuṣpo 'nuliptaś ca vilambita upāyayau // (2.2) Par.?
praskhalatpadayā gatyā hāsayaṃstaṃ girā tadā / (3.1) Par.?
tannītirañjitamukho narmaṇovāca gomukhaḥ // (3.2) Par.?
yaugandharāyaṇasuto bhūtvā nītiṃ na vetsi kim / (4.1) Par.?
prātaḥ pibasi madyaṃ yanmattaḥ prabhumupaiṣi ca // (4.2) Par.?
tac chrutvā taṃ krudhā kṣībo marubhūtir jagāda saḥ / (5.1) Par.?
etan me prabhuṇā vācyamamunā guruṇāpi vā // (5.2) Par.?
tvaṃ tu kaḥ śikṣayasi mām ityakātmaja re vada / (6.1) Par.?
ity uktavantaṃ taṃ bhūyo hasannāha sa gomukhaḥ // (6.2) Par.?
bhartsayanty avinītaṃ kiṃ svavācā prabhaviṣṇavaḥ / (7.1) Par.?
avaśyaṃ tasya vaktavyaṃ tatpārśvasthair yathocitam // (7.2) Par.?
satyaṃ cetyakaputro 'haṃ tvaṃ mantrivṛṣabhaḥ punaḥ / (8.1) Par.?
vakti te jāḍyam evaitadviṣāṇe staḥ paraṃ na te // (8.2) Par.?
ity ukto gomukhenātra marubhūtirabhāṣata / (9.1) Par.?
tavaiva vṛṣabhatvaṃ hi gomukhasyopapadyate // (9.2) Par.?
tathāpi yad adānto 'si so 'yaṃ te jātisaṃkaraḥ / (10.1) Par.?
etac chrutvātra sarveṣu hasatsūvāca gomukhaḥ // (10.2) Par.?
marubhūtirayaṃ ratnaṃ jātu yatnaśatairapi / (11.1) Par.?
avedhyaṃ vajrametasmin guṇaṃ ko hi praveśayet // (11.2) Par.?
anyatpuruṣaratnaṃ tad yad ayatnena vedhyate / (12.1) Par.?
sikatāsetuvṛttāntaṃ śṛṇu cātra nidarśanam // (12.2) Par.?
āsīt ko'pi pratiṣṭhāne tapodatta iti dvijaḥ / (13.1) Par.?
sa pitrā kleśyamāno 'pi vidyā nādhyaita śaiśave // (13.2) Par.?
anantaraṃ garhyamāṇaḥ sarvairanuśayānvitaḥ / (14.1) Par.?
sa vidyāsiddhaye taptuṃ tapo gaṅgātaṭaṃ yayau // (14.2) Par.?
tatrāśritogratapasas tasya taṃ vīkṣya vismitaḥ / (15.1) Par.?
vārayiṣyandvijacchadmā śakro nikaṭamāyayau // (15.2) Par.?
āgatya ca sa gaṅgāyāstaṭāccikṣepa vāriṇi / (16.1) Par.?
uddhṛtyoddhṛtya sikatāḥ paśyatas tasya sormiṇi // (16.2) Par.?
tad dṛṣṭvā muktamaunas taṃ tapodattaḥ sa pṛṣṭavān / (17.1) Par.?
aśrāntaḥ kim idaṃ brahman karoṣīti sakautukam // (17.2) Par.?
nirbandhapṛṣṭaḥ sa ca taṃ śakro 'vādīddvijākṛtiḥ / (18.1) Par.?
setuṃ badhnāmi gaṅgāyāṃ tārāya prāṇināmiti // (18.2) Par.?
tato 'bravīt tapodattaḥ setuḥ kiṃ mūrkha badhyate / (19.1) Par.?
gaṅgāyāmoghahāryābhiḥ sikatābhiḥ kadācana // (19.2) Par.?
tac chrutvā tam uvācaivaṃ śakro 'tha dvijarūpadhṛk / (20.1) Par.?
yadyevaṃ vetsi tadvidyāṃ vinā pāṭhaṃ vinā śrutam // (20.2) Par.?
kasmād vratopavāsādyais tvaṃ sādhayitumudyataḥ / (21.1) Par.?
iyaṃ śaśaviṣāṇecchā vyomni vā citrakalpanā // (21.2) Par.?
anakṣaro lipinyāso yad vidyādhyayanaṃ vinā / (22.1) Par.?
evaṃ yadi bhavedetannahyadhīyīta kaścana // (22.2) Par.?
ity uktaḥ sa tapodattaḥ śakreṇa dvijarūpiṇā / (23.1) Par.?
vicārya tattathā matvā tapastyaktvā gṛhaṃ yayau // (23.2) Par.?
evaṃ sudhīḥ sukhaṃ bodhyo marubhūtistu durmatiḥ / (24.1) Par.?
na śakyate bodhayituṃ bodhyamānaś ca kupyati // (24.2) Par.?
ity ukte gomukhenātra madhye hariśikho 'bhyadhāt / (25.1) Par.?
bhavanti sukhasaṃbodhyāḥ satyaṃ deva sumedhasaḥ // (25.2) Par.?
tathā ca pūrvamabhavad vārāṇasyāṃ dvijottamaḥ / (26.1) Par.?
kaścid virūpaśarmākhyo virūpo nirdhanastathā // (26.2) Par.?
sa ca vairūpyadaurgatyanirviṇṇas tat tapovanam / (27.1) Par.?
gatvā tīvraṃ tapaścakre rūpadraviṇakāṅkṣayā // (27.2) Par.?
tataḥ surapatiḥ kṛtvā vikṛtavyādhitākṛteḥ / (28.1) Par.?
jambukasyādhamaṃ rūpametyāgre tasya tasthivān // (28.2) Par.?
taṃ vilokya parītāṅgamakṣikābhir alakṣaṇam / (29.1) Par.?
virūpaśarmā śanakairmanasā vimamarśa saḥ // (29.2) Par.?
īdṛśā api jāyante saṃsāre pūrvakarmabhiḥ / (30.1) Par.?
tanmamālpamidaṃ dhātrā kṛtaṃ yannedṛśaḥ kṛtaḥ // (30.2) Par.?
ko daivalikhitaṃ bhogaṃ laṅghayed ity avetya saḥ / (31.1) Par.?
virūpaśarmā śanakais tapaḥsthānād yayau gṛham // (31.2) Par.?
itthaṃ subuddhiralpena deva yatnena bodhyate / (32.1) Par.?
na kṛcchreṇāpi mahatā nirvicāramatiḥ punaḥ // (32.2) Par.?
evaṃ hariśikhenokte śraddadhāne ca gomukhe / (33.1) Par.?
marubhūtir anātmajñaḥ kṣībo 'tikupito 'bravīt // (33.2) Par.?
balaṃ gomukha vācy eva na tu bāhvorbhavādṛśām / (34.1) Par.?
vācālaiḥ kalahaḥ klībais trapākṛd bāhuśālinām // (34.2) Par.?
iti bruvāṇaṃ yuddhecchuṃ marubhūtiṃ smitānanaḥ / (35.1) Par.?
naravāhanadatto 'tha prabhuḥ svayamasāntvayat // (35.2) Par.?
visṛjya taṃ ca svagṛhaṃ taṃ bālasakhivatsalaḥ / (36.1) Par.?
kurvandivasakāryāṇi nināya tadahaḥ sukham // (36.2) Par.?
prātaś ca sarveṣv āyāteṣv eṣu mantriṣu taṃ priyā / (37.1) Par.?
ratnaprabhā jagādaivaṃ marubhūtau trapānate // (37.2) Par.?
tvamāryaputra sukṛtī yasya te sacivā ime / (38.1) Par.?
ābālyasnehanigaḍanibaddhāḥ śuddhacetasaḥ // (38.2) Par.?
ete ca dhanyā yeṣāṃ tvam īdṛk snehaparaḥ prabhuḥ / (39.1) Par.?
prākkarmopārjitā yūyamanyonyasya na saṃśayaḥ // (39.2) Par.?
evam ukte tayā rājñyā vasantakasuto 'bravīt / (40.1) Par.?
naravāhanadattasya narmamittraṃ tapantakaḥ // (40.2) Par.?
satyaṃ pūrvārjito 'yaṃ naḥ svāmī sarvaṃ hi tiṣṭhati / (41.1) Par.?
pūrvakarmavaśādeva tathā ca śrūyatāṃ kathā // (41.2) Par.?
abhūcchrīkaṇṭhanilaye vilāsapuranāmani / (42.1) Par.?
pure vinayaśīlākhyo nāmnānvarthena bhūpatiḥ // (42.2) Par.?
tasya prāṇasamā devī babhūva kamalaprabhā / (43.1) Par.?
tayā sākaṃ ca bhogaikasaktas tasthau cirāya saḥ // (43.2) Par.?
atha kālena bhūpasya jarā saundaryahāriṇī / (44.1) Par.?
tasyāvirāsīt tāṃ dṛṣṭvā sa cāsīdatiduḥkhitaḥ // (44.2) Par.?
himāhatamivāmbhojaṃ palitamlānam ānanam / (45.1) Par.?
darśayāmi kathaṃ devyai hā dhiṅme maraṇaṃ varam // (45.2) Par.?
ityādi cintayan so 'tha sadasy āhūya bhūpatiḥ / (46.1) Par.?
vaidyaṃ taruṇacandrākhyaṃ nijagāda kṛtādaraḥ // (46.2) Par.?
bhadra bhaktastvamasmāsu kuśalaś ceti pṛcchyase / (47.1) Par.?
apy asti kācid yuktiḥ sā yayeyaṃ vāryate jarā // (47.2) Par.?
tac chrutvaiva kalāmātrasāro vāñchansa pūrṇatām / (48.1) Par.?
vakras taruṇacandro 'ntaḥ satyanāmā vyacintayat // (48.2) Par.?
mūrkho 'yaṃ nṛpatirbhojyo mayā vetsyāmi ca kramāt / (49.1) Par.?
iti saṃcintya sa bhiṣaktam evam avadannṛpam // (49.2) Par.?
ekastvaṃ bhūgṛhe māsānaṣṭau yadidamauṣadham / (50.1) Par.?
upayuṅkṣe tato deva jarāmapanayāmi te // (50.2) Par.?
etac chrutvaiva sa nṛpastadbhūgṛhamakārayat / (51.1) Par.?
kṣamante na vicāraṃ hi mūrkhā viṣayalolupāḥ // (51.2) Par.?
rājansattvena pūrveṣāṃ tapasā ca damena ca / (52.1) Par.?
rasāyanāni siddhāni prabhāveṇa yugasya ca // (52.2) Par.?
adyatve ca śrutānyeva rasānyetāni bhūpate / (53.1) Par.?
sāmagryabhāvāt kurvanti yatpratyuta viparyayam // (53.2) Par.?
tanna yuktamidaṃ dhūrtāḥ krīḍantyeva hi bāliśaiḥ / (54.1) Par.?
kiṃ deva samatikrāntamāgacchati punarvayaḥ // (54.2) Par.?
ityādi mantriṇāṃ vākyaṃ na lebhe tasya cāntaram / (55.1) Par.?
āvṛte hṛdaye rājño gāḍhayā bhogatṛṣṇayā // (55.2) Par.?
viveśa ca girā tasya bhiṣajastatsa bhūgṛham / (56.1) Par.?
ekākī vāritāśeṣarājocitaparicchadaḥ // (56.2) Par.?
eko vaidyaḥ svabhṛtyena sahaikenaiva tasya saḥ / (57.1) Par.?
tatrauṣadhādicaryāyāṃ babhūva paricārakaḥ // (57.2) Par.?
tasthau ca tatra sa nṛpo bhūmigarbhe tamomaye / (58.1) Par.?
ajñāna iva bhūyastvāt prasṛte hṛdayādbahiḥ // (58.2) Par.?
gateṣu cātra māseṣu ṣaṇmātreṣv asya bhūpateḥ / (59.1) Par.?
vilokyābhyadhikībhūtāṃ tāṃ jarāṃ sa śaṭho bhiṣak // (59.2) Par.?
ājahāra kam apy ekaṃ puruṣaṃ tādṛśākṛtim / (60.1) Par.?
rājānaṃ tvāṃ karomīti yuvānaṃ kṛtasaṃvidam // (60.2) Par.?
tataḥ suraṅgāṃ bhūgehe dūrād dattvātra taṃ nṛpam / (61.1) Par.?
suptaṃ hatvā tayā nītvā so 'ndhakūpe 'kṣipanniśi // (61.2) Par.?
tayaiva puruṣaṃ taṃ ca taruṇaṃ tatra bhūgṛhe / (62.1) Par.?
praveśya sthāpayāmāsa suraṅgāṃ pidadhe ca tām // (62.2) Par.?
samprāpya mūḍhabuddhīnām avakāśaṃ nirargalam / (63.1) Par.?
ucchṛṅkhalamatiḥ kuryātprākṛtaḥ kiṃ na sāhasam // (63.2) Par.?
tataḥ sa sarvāḥ prakṛtīr vaidyo 'nyedyur abhāṣata / (64.1) Par.?
ajaro 'yaṃ kṛtas tāvat ṣaḍbhir māsair mayā nṛpaḥ // (64.2) Par.?
māsadvayena caitasya rūpamanyadbhaviṣyati / (65.1) Par.?
tad dūrāt kiṃcid ātmānam asmai darśayatādhunā // (65.2) Par.?
ity uktvā bhūgṛhadvāri sarvānānīya darśayan / (66.1) Par.?
tasmai nyavedayadyūne sa teṣāṃ nāmakarmaṇī // (66.2) Par.?
ity antaḥpuraparyantaṃ māsadvitayamanvaham / (67.1) Par.?
bhūgṛhe 'bodhayadyuktyā yuvānaṃ puruṣaṃ sa tam // (67.2) Par.?
prāpte ca samaye taṃ sa bhogapuṣṭaṃ dharāgṛhāt / (68.1) Par.?
ujjahārājaraḥ so 'yaṃ jāto rājetyudāharan // (68.2) Par.?
tataś cauṣadhisaṃsiddhiḥ saiṣa rājeti tatra saḥ / (69.1) Par.?
paryavāryata hṛṣṭābhiḥ pumān prakṛtibhir yuvā // (69.2) Par.?
atha snātastathā labdharājyo rājocitāḥ kriyāḥ / (70.1) Par.?
cakāra sa sahāmātyaiḥ sotsavastaruṇaḥ pumān // (70.2) Par.?
tadāprabhṛti tasthau ca kurvanrājyaṃ sukhena saḥ / (71.1) Par.?
nāmājara iti prāpya krīḍannantaḥpuraiḥ saha // (71.2) Par.?
sarve caitam asaṃbhāvyavaidyavṛttāviśaṅkinaḥ / (72.1) Par.?
rasāyanaparāvṛttarūpaṃ svaṃ menire prabhum // (72.2) Par.?
prītyānurañjya prakṛtīrdevīṃ ca kamalaprabhām / (73.1) Par.?
so 'tha svamitrair ajaro rājābhuṅkta saha śriyam // (73.2) Par.?
mittraṃ bheṣajacandrākhyaṃ tathānyaṃ padmadarśanam / (74.1) Par.?
ubhe ātmasame cakre hastyaśvagrāmapūrite // (74.2) Par.?
vaidyaṃ taruṇacandraṃ tu prakriyārtham amānayat / (75.1) Par.?
na tu tasmin viśaśvāsa satyadharmacyutātmani // (75.2) Par.?
ekadā ca sa vaidyastaṃ svairaṃ rājānam abravīt / (76.1) Par.?
kiṃ mām agaṇayitvaiva svātantryeṇa viceṣṭase // (76.2) Par.?
tadvismṛtaṃ yadā rājā bhavāniha mayā kṛtaḥ / (77.1) Par.?
tac chrutvaiva sa rājā tam ajaro vaidyamabhyadhāt // (77.2) Par.?
aho mūrkho 'si kaḥ kasya kartā dātāpi vā pumān / (78.1) Par.?
prāktanaṃ karma hi sakhe karoti ca dadāti ca // (78.2) Par.?
atastvaṃ mā kṛthā darpaṃ tapaḥsiddhamidaṃ hi me / (79.1) Par.?
etac ca darśayiṣyāmi pratyakṣamacireṇa te // (79.2) Par.?
ity uktas tena sa trasta iva vaidyo vyacintayat / (80.1) Par.?
aho kim apy adhṛṣṭo 'yaṃ dhīro jñānīva bhāṣate // (80.2) Par.?
yadrahasyāntaraṅgatvaṃ svāmisaṃvananaṃ param / (81.1) Par.?
tad api kṣamate nāsminnanuvartyastadeṣa me // (81.2) Par.?
paśyāmi tāvatkimayaṃ sākṣānme darśayiṣyati / (82.1) Par.?
ity ālocya tathety evaṃ bhiṣaktūṣṇīṃ babhūva saḥ // (82.2) Par.?
anyedyuścājaro rājā paribhrāntuṃ sa niryayau / (83.1) Par.?
krīḍaṃstaruṇacandrādyaiḥ sevyamānaḥ suhṛtsakhaḥ // (83.2) Par.?
bhrāmyan prāpto nadītīraṃ yasyā madhye dadarśa saḥ / (84.1) Par.?
pravāhe vahadāyātaṃ sauvarṇaṃ padmapañcakam // (84.2) Par.?
ānāyayac ca bhṛtyaistadgṛhītvā pravilokya ca / (85.1) Par.?
vaidyaṃ taruṇacandraṃ taṃ jagāda nikaṭasthitam // (85.2) Par.?
nadītīreṇa gaccha tvamupariṣṭādito 'munā / (86.1) Par.?
utpattisthānam eteṣāṃ paṅkajānāṃ gaveṣaya // (86.2) Par.?
tac ca dṛṣṭvā tvamāgaccheḥ sumahatkautukaṃ hi me / (87.1) Par.?
adbhuteṣveṣu padmeṣu tvaṃ ca dakṣaḥ suhṛnmama // (87.2) Par.?
ity uktvā preṣitas tena rājñā sa vivaśo bhiṣak / (88.1) Par.?
yathādiṣṭena mārgeṇa tatheti prayayau tataḥ // (88.2) Par.?
rājāpyayāsīt svapuraṃ sa ca gacchan bhiṣak kramāt / (89.1) Par.?
prāpad āyatanaṃ śaivaṃ nadyās tasyās taṭasthitam // (89.2) Par.?
tadagre tatsarittīrthataṭe vaṭamahātarum / (90.1) Par.?
apaśyal lambamānaṃ ca tasmin narakaraṅkakam // (90.2) Par.?
tataḥ śrāntaḥ kṛtasnāno devam abhyarcya tatra saḥ / (91.1) Par.?
yāvattiṣṭhati megho 'tra tāvadāgatya vṛṣṭavān // (91.2) Par.?
meghābhivṛṣṭāt tasmāc ca vaṭaśākhāvalambinaḥ / (92.1) Par.?
mānuṣāsthikaraṅkādye nyapataṃstoyabindavaḥ // (92.2) Par.?
nadyāstīrthajale tasyāstebhyastāni dadarśa saḥ / (93.1) Par.?
jāyamānāni padmāni sauvarṇāni kṣaṇādbhiṣak // (93.2) Par.?
aho kimidamāścaryaṃ kaṃ pṛcchāmy ajane vane / (94.1) Par.?
yadi vā veda kaḥ sargaṃ bahvāścaryamayaṃ vidheḥ // (94.2) Par.?
dṛṣṭastāvanmayā so 'yaṃ kanakāmbhoruhākaraḥ / (95.1) Par.?
tadetatprakṣipāmyatra tīrthe narakalevaram // (95.2) Par.?
dharmo 'stu vaitatpṛṣṭhe ca jāyantām ambujāni vā / (96.1) Par.?
ity ālocya sa vṛkṣāgrāt tataḥ kaṅkālamakṣipat // (96.2) Par.?
nītvā ca taddinaṃ tatra siddhakāryo 'pare 'hani / (97.1) Par.?
pratyāvartiṣṭa sa tato bhiṣagdeśaṃ nijaṃ prati // (97.2) Par.?
dinaiḥ katipayaiḥ prāpa tadvilāsapuraṃ ca saḥ / (98.1) Par.?
tasyājarasya nikaṭaṃ rājño 'dhvakṛśadhūsaraḥ // (98.2) Par.?
dvāḥsthenāvedito yāvatpraviśya caraṇānataḥ / (99.1) Par.?
sa pṛṣṭakuśalo rājñā vṛttāntaṃ vakti taṃ bhiṣak // (99.2) Par.?
tāvat sa vijanaṃ kṛtvā rājā taṃ svayam abhyadhāt / (100.1) Par.?
dṛṣṭaṃ hemāmbujotpattisthānaṃ tadbhavatā sakhe // (100.2) Par.?
tatkṣetramuttamaṃ caivaṃ tatra dṛṣṭastvayā ca saḥ / (101.1) Par.?
karaṅko vaṭavṛkṣe tāṃ prāktanīṃ viddhi me tanum // (101.2) Par.?
tadūrdhvapādena mayā lambamānena kurvatā / (102.1) Par.?
tapas tatra purā tyaktam upaśoṣya kalevaram // (102.2) Par.?
tapasas tasya māhātmyātkaraṅkātpracyutais tataḥ / (103.1) Par.?
meghāmbubhis te jāyante padmās tatra hiraṇmayāḥ // (103.2) Par.?
sa karaṅkaś ca yatkṣiptastīrthe tatra mama tvayā / (104.1) Par.?
yuktaṃ tadvihitaṃ tvaṃ hi mittraṃ me pūrvajanmani // (104.2) Par.?
eṣa bheṣajacandraś ca tathāsau padmadarśanaḥ / (105.1) Par.?
etāvapi ca tajjanmasaṃgatau suhṛdau mama // (105.2) Par.?
tattasya tapaso mittra prāktanasya prabhāvataḥ / (106.1) Par.?
jātismaratvaṃ jñānaṃ ca rājyaṃ copanataṃ mama // (106.2) Par.?
tadetaddarśitaṃ tubhyaṃ yuktyā pratyakṣato mayā / (107.1) Par.?
bhavatkṣiptāsthisaṃghātaṃ sābhijñānaṃ ca varṇitam // (107.2) Par.?
tasmāttubhyaṃ mayā rājyamadāyīti mama tvayā / (108.1) Par.?
ahaṃkāro na kartavyaḥ sthāpyaṃ ceto na duḥsthitam // (108.2) Par.?
vinā hi prāktanaṃ karma na dātā ko'pi kasyacit / (109.1) Par.?
āgarbhāj jantur aśnāti pūrvakarmataroḥ phalam // (109.2) Par.?
ity uktaḥ sa bhiṣaktena rājñā dṛṣṭvā tathaiva tat / (110.1) Par.?
asaṃtoṣaṃ punarnaiva tatsevāsukhito 'bhyagāt // (110.2) Par.?
so 'pi rājājaro jātismarastaṃ bhiṣajaṃ tataḥ / (111.1) Par.?
saṃmānyārthapradānena yathocitam udāradhīḥ // (111.2) Par.?
antaḥpuraiḥ suhṛdbhiś ca sākaṃ nayajitāṃ mahīm / (112.1) Par.?
bhuñjānaḥ sukṛtaprāptāṃ sukham āstāpakaṇṭakām // (112.2) Par.?
evaṃ bhavati loke 'smin deva sarvasya sarvadā / (113.1) Par.?
prākkarmopārjitaṃ jantoḥ sarvam eva śubhāśubham // (113.2) Par.?
tasmāttvam api naḥ svāmī manye janmāntarārjitaḥ / (114.1) Par.?
satsv anyeṣv evam asmākaṃ prasanno 'sy anyathā katham // (114.2) Par.?
ity apūrvaramaṇīyavicitrāṃ kāntayā saha tapantakavaktrāt / (115.1) Par.?
saṃniśamya sa kathām udatiṣṭhat snātum atra naravāhanadattaḥ // (115.2) Par.?
kṛtasnāno gatvā nikaṭamatha vatseśanṛpateḥ pitur muñcan mātur muhur amṛtavarṣaṃ nayanayoḥ / (116.1) Par.?
kṛtāhāras tābhyāṃ saha sadayito mantrisahitaḥ sukhair āpānādyair dinam anayad etāṃ ca rajanīm // (116.2) Par.?
Duration=0.87719011306763 secs.